«Қыз мұңынан» түйген ой

Жуырда Қазақтың М. Әуезов атындағы мемлекеттік академиялық драма театры Исраил Сапарбайдың «Қыз мұңы» атты шығармасын сахналады. Режиссері – Төлеубек Аралбай. Көрерменге жол тартқан жаңа қойылым туралы Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының «Өнертану» факультетіндегі мамандардың пікірін жариялап отырмыз. 

Меруерт Жақсылықова, театртанушы:
– Биыл Қазақстан Республикасы Тәуелсіз­дігіне – 20, Желтоқсан оқиғасының өткеніне 25 жыл толды. Қазақтың М.Әуезов атындағы мемлекеттік академиялық драма театрының сахнасында қойылған көрнекті ақын-дра­матург Исраил Сапарбайдың «Қыз мұңы» спектаклі ұжымның осы айтулы мерекелерге жасаған тартуы деп білдік.
Шындығын айтқанда, ұлт мүддесі мен халық трагедиясын арқау еткен драматур­гиялық шығармалар саусақпен санарлық. Осы олқылықтың орнын толтыру мақсатында өмір­ге келген аталмыш спектакльдің идеясы анық, өзектілігі талас тудырмайды. 
Қойылымды тамашалай отырып, бүгінгі қазақ драматургиясына жаңа ізденістердің керектігін байқадық. Кейбір сәттерде драматургия заңдылықтарының, театр шарттылық­тары­ның сақталмай жатқанын көзіміз шалды (орын мен уақыт бірліктері). Драма мазмұнына тоқталмай, оның сахналық нұсқасына көшсек, спектальдің көрерменге ой салары сөзсіз. Де­ген­мен, режиссерлік ізденісте де, актерлік ойын мәнерлерінде де, көркемдік бейнелік шешімінде (сценографиялық шешім) де жа­ңа­лық байқай алмадық. Ең бірінші мәселе – спектакль жанрының анықталмағандығы, осыдан келіп жанр табиғатын ашатын анық­тауыш құралдар жүйесі де түзілмеген. Мизан­сценалық шешімдерде қайсыбір сәттер талас ту­дырады. Қойылымның музыкалық партитурасында жанр табиғатына сай үндестіктер болғанымен де, ұзын-сонар әндер спекта­кль­дің темпо-ритмін тежейді. «Әрбір қойылым – жұмбақ» десек, сол құпияны шешудің кілті болары сөзсіз. Сол себептен режиссерге әлі де ізденген жөн деп білеміз.
Актерлік ойын өрнегінен рөл сұлбасы (ри­сунок роли), астарлы ой, терең психология, екінші план сынды шеберлік элементтері аңғарылмады. Сол себептен, актерлердің өнеріне жекелей тоқталмадық. Әсіресе, түнгі клуб өмірін көрсетуде жас актерлердің тосылып, сан-қырлы жастардың бейнесін жет­кізуде шабандық танытқандары таң қалдырды. Ашығын айтсақ, осы көріністі қабылдай алмадық.
Күллі спектакль барысында селт еткізіп, көңілімізді тарқан тұс бас кейіпкер Ғазизді тер­геу сахнасы. Шулаған иттердің шәуілдеген ащы дауысы аласапыран күндердің атмосферасын бір сәт есімізге түсірді. Бірақ, бұл сахна көпке созылмады. Нағыз тартыс 25 жылдан кейін тонын өзгертіп шенеунік болып жүрген азаматтардың бейнесін ашуға ойысып, өткен күн мен бүгінгі таң арасында сабақтастықты көрсетуге талпынды. 
Жалпы алғанда, театр ұжымы едәуір еңбек еткен «Қыз мұңы­ның» өз көрермені болатыны сөзсіз. Өз тарапымыздан драматург пен ұжым труппасын премьераларымен құттықтаймыз. 

Анар Тылахметова, театртанушы:
– Театр өнерінің Желтоқсан көтерілісіне арнап «Қыз мұңы» спектаклін сахналауы үлкен қуаныш. Поэзия әлемінің қыр-сырын жетік меңгерген И.Сапарбайдың тарихи оқиғаға арнап пьеса жазуының өзі үлкен же­тіс­тік дер едік. Бірақ тың тақырыпқа бару үшін әрбір драматургке қиыннан қиыстырар кә­сіби шеберлік қажет. Шынын айтатын болсақ, автордың бұл дүниесі тым солғын шық­қан. Тіпті, тақырыбының өзі дұрыс қойыл­маған екен. Спектакльде қыздың мұңы емес, 1986 жылғы қақтығысқа қатысқан Ғазиз атты кейіп­кердің өмірі көрсетіледі. Ол сол алапат уақыттағы Ләззат атты ғашығының қорлығын, қиналысын еске алады. Тіпті осыны негізге ал­ғанның өзінде өткен күннің тауқыметін кө­тер­ген жастардың жан-жарасын Ләззат арқы­лы да жеткізе алмаған. Пьеса кейіпкерлерінің даралық қасиеттері ашыл­мағандықтан, сах­надағы оқиғалар әрекеті бір-бірімен байланыс­пай жатты. Кез келген қойылымда пьеса­ның өзегі дұрыс табылмайынша сахнада көр­­­­кем дүние шығуы да екіталай. Ал біз қойы­лым­­нан желтоқсан оқиғасын да, режиссерлік жұ­мысты да, актерлік ойынды да көре алма­дық. 
Түнгі клубта Сағыныш – Л. Қал­ды­беко­ваның туған күні тойланатын сахнада режиссер бүгінгі күндегі жастардың өмірін ашқысы келген, бірақ аталмыш сахнадағы той-думан өте жасанды шықты. Т.Аралбай қысқа етекті желіккен жеңілтек қыздардың көрінісін аша алмаған. Сахнада тек фонограмамен ән айт­қан, селкілдеп би билеген актерлер концерттік бағдарлама қойып берді. Мұнда режиссердің көбінесе заманауи музыка мен жарық күшейт­кіштерге ғана сүйенгендігі аңғары­лады. Ал сахнада жан алып, жан беріп жүрген бір орындаушыны көрмейсіз. Бәрі жеңіл, қолдан құрастырылған. Театр жанды өнер екендігін ескерсек, бұл қойылымға қарап өнер жолы өркендеудің орнына ұсақталып, шарт­ты ойынның бейнесіне айналып бара жатқандай әсерде қаласыз. 
Болашақта театр ұжымдары тарихи маңызы зор Желтоқсан көтерілісі жайлы сапалы пьеса жаздыруды әлі де қолға алар деген ниет білдірер едік. 

Нартай Ескендіров, театртанушы:
– Біздің ойымызша, И.Сапарбай өзінің пьеса­сы арқылы қазіргі заманның шешілмей жат­қан көптеген мәселелерін бедерлеген. Мә­селен: тәуелсіздікке қол жеткізу жолында құр­бан болған батыр ұлдарымыз бен қыздары­мыздың қорлық, сұмдықтарды бастарынан өткізген, ержүрек батыр бейнелері жас ұр­паққа үлгі көрсетті. Ғазиз бейнесі арқылы Жел­­тоқсан көтерілісіне қатысқан сол кездегі аза­­мат­тардың өмірінен үзінді көрдік. Ақша мен мансаптан бұрын адам­гер­ші­лік қағидаларын берік ұстануды алға тартады.
Ұлттық рухты көтеретін осындай шығар­малар көбейген сайын жас ұрпақ солғұрлым биік белестерді бағындыра береді. Қазақ­станның басқа да театрларында аталмыш та­қы­рыптағы сүбелі қойылымдарды насихаттау – режиссерлерге аманат.
Режиссер Т.Аралбай көрегендік танытып, актер таңдауда қателеспегендігін аңғартты. Ғазиз рөліндегі А.Сұрапбайды қызуқанды, дос­тыққа адал, әдепті, қаншама қиындық көр­се де мойымай, сабыр сақтап, ақылға салып отырады. Біздің ойымызша Азамат аталмыш бейнені жоғары деңгейде орындап шық­ты деп айтуға болады. Актердің жасы, тәжіри­бесі мен мінезі Ғазиз бейнесімен жанасып, үйлесім тапқан.
Сағыныш рөліндегі актриса (Л.Қал­дыбекова) өзіне тапсырылған образды сәт­ті бейнеледі. Сағыныштың туған күніне жиналатын сахнасында әрбір мизансценаға әлі де болса актерлерге батылдық пен сахнада өздерін еркін ұстауы жетіспей жатқаны аңғарылады.
Біздің ойымызша қазіргі қазақ театрын­дағы шешімін таппай жатқан мәселенің бірі – фонограммамен ән салу, сөз сөйлеу. Жанды дауыс әрқашан жоғары бағаланған. Мысалы, әкемтеатр тарихында актер дауысын өнердің ең бірінші орнына қойған. Кез келген спектакльде актерлер жанды дауыстарымен ән айтып, сөз сөйлесе, қойылымның көркемдік құндылығын арттыра түсері хақ. Сол себепті, режиссерлерге айтатын назымыз – осы олқы­лық­тарды қайталамағаны жөн. Көрермен қа­у­ым өте сезімтал, әрбір көріністі сынай қарай­ды. Атам қазақ ән мен күйді орындау­шы­лар­дың жанында отырып тыңдаған. Ал фонограмма актерлердің шынайы өнерін тұншықтырады.

Назым Дүтбаева

"Қазақ әдебиеті" газеті.