Esmûhan Obaev: Azamattardıñ altın basın kökparğa saluğa qûmarmız

Ol – bolmısın qızmet pen ataq özgerte almağan tañğažayıp tûlğa. Qašan da qarapayımdılığınan, betke aytıp qarap tûratın tіk mіnezіnen tanbaydı. Žaspen balaša, kârіmen današa söylese bіletіn režisser Esmûhan Obaevpen sûhbattasudı oyğa alğanımızğa köp bolğan. Orayı keše keldі. Erteñ, 27 qañtarda körermenge žol tartatın žaña spektaklіn želeu etіp barıp, öner sañlağın keñ qûlaštı âñgіmege tarttıq. QR halıq ârtіsі, önertanu ğılımınıñ doktorı, professor, M.Âuezov atındağı akademiyalıq drama teatrı direktorınıñ keñesšіsі Esmûhan Obaev bugіngі qazaq önerіn, ğılımı men bіlіmіn örіstetu žaylı oyların ortağa saldı.

– Esağa, bіrneše žıl uzіlіsten keyіn žaña spektakldі qolğa alıpsız. Atauın ğana estіgenіmіz bolmasa, qoyılım ne turalı, avtorı kіm, kіm oynaydı – beyhabarmız. Erteñ tûsauı kesіletіn «Baqıttıñ kіltі» qoyılımında qauzalatın taqırıp žaylı öz auzıñızdan estіsek…

– Iâ, Qûday qalasa, erteñ teatrımızda tûsaukeser! «Baqıttıñ kіltі» attı žaña tuındını körermen nazarına ûsınbaqšımız. Teatrdıñ uš alıptan tûratının bіlesіzder: dramaturg, režisser, akter. Dramaturgiyağa keler bolsaq, osıdan uš žıl bûrın M.Âuezov teatrı žaña bastama köterіp, žas dramaturgtardıñ šığarmašılığına keñ örіs ašu maqsatında bayqau žariyalağan bolatın. Bayqaudıñ šartı boyınša žeñіmpaz atanğan avtorlardıñ šığarmaları teatr sahnasında qoyıluı tiіs-tіn. Bіlіktі mamandardan qûralğan qazılar alqasınıñ šešіmі boyınša tört pesa uzdіk dep tanıldı. Sodan bergі uš žılda sol tört šığarma kezekpen sahnalanuda. Atap aytar bolsaq, Mâdina Omarova žazğan «Aqtastağı Ahiko» žuırda ğana qoyılıp, körermennіñ oñ bağasın aldı. Mâdinanıñ tağı bіr šığarmasın – qazaqtıñ qonaqžaylılığın, qanatınıñ astına kelgen ûlttar men ûlıstarğa degen dostıq peyіlіn körsetetіn «Kömbenіñ dâmі» dep atalatın tuındısın režisser Alma Kâkіševa sahnalağalı žatır. Köteretіn taqırıbı ЭKSPO-men mazmûndas bolğandıqtan, qoyılımnıñ tûsaukeserі halıqaralıq körmenіñ ašıluına oraylastırılmaq. Qalamı qarımdı žas dramaturg Ânnas Bağdat «Almas qılıštıñ» inscenirovkasın žazdı. Al soñğısı – Qolğanat Mûrattıñ «Baqıttıñ kіltі» pesası.

«Baqıttıñ kіltі» – bugіngі kunnіñ özektі taqırıbın arqau etken tuındı. Šığarmada šağın žâne orta biznestіñ bugіngі hal-ahualı, sol salada žurgen adamdardıñ basına tusken qiındıqtar ašıp körsetіledі. Öz kâsіbіmdі ašamın, tіrlіk qılamın dep žurgen eñbekqor žastardı ayaqtan šalıp, іsіn іlgerіletuge kedergі keltіretіnderdіñ piğılı âškerelenedі. Žoğarı žaqtan kelgen bіr dökey bas keyіpkerge: «Âuelі qara halıqtı emes, bіzdі toydır! Sağan žerdі bergen kіm? – Men! Sondıqtan ağalarıñnıñ qamın oyla!», – deydі. Sonda Bauıržan esіmdі bas keyіpker: «Sіzderdіñ zamandarıñız kelmeske ketken. Ağa, kökenіñ dâurenі öttі. Qazіr bârіn zañ žuzіnde іsteymіz. Sіz menі olay bopsalamay-aq qoyıñız! Sіzge ešteñe bermeymіn. Mûnıñ bârі – halıqtіkі!», – dep šort kesedі. Mûnday sözden keyіn dökey onı oñdırsın ba? Soñınan adam saladı, qudalaydı. Šahtanı örtetіp, іšіne su žіberedі. It qorlıqtı körsetedі. Bastağan іsіnіñ kul-talqanı šıqsa da, sağı sınbağan Bauıržan spektakl soñında: «Mafiya, sen menі attıñ, astıñ, ûrdıñ, soqtıñ. Bіraq žeñe almadıñ. Öytkenі men – šındıqpın. Šındıqqa oq ötpeydі!», – deydі. Mіne, tuındınıñ negіzgі aytpaq oyı osı!

Bûl spektakldі sahnalau oñayğa soqqan žoq. Žas dramaturgtıñ teatrdağı alğašqı qadamı bolğandıqtan, onıñ oyı men közqarasın surgіlep, tіlіn tuzeu qažet boldı. Šığarma sahnağa layıqtalıp san mârte kuzeldі, keybіr tûstarı qayta žazıldı. Žas dramaturgtardıñ bârі mûnday satıdan ötedі. Oralhan, Baqqoža, Dulat, Nûrlan siyaqtı mıqtı dramaturgtar da kezіnde osınday šeberhanadan öttі. Žas dramaturgter zerthanası degen bolatın. Sol zerthanağa bârіmіz žinalıp, žastardıñ tıñ tuındıların taldaytınbız. Talay žıldar boyı sahnadan tuspey qoyılğan suyektі šığarmalar sonday talqılau, taldaular arqılı žarıqqa šıqtı.

Qazaq teatrın âlemge âygіlі etu, dramaturgiyası men režissurasın, akterlіk mektebіn alıs-žaqın šetelge tanıstıru bağıtında talay dunieler žasalıp žatır. Mısalı, M.Âuezov teatrınıñ kunі bugіnge deyіn barmağan žerі, baspağan tauı žoq. Germaniya, Franciyadan bastap, Turkiya, Iran, іrgeles ornalasqan bauırlas memleketter – bârіne barıp, öz spektaklderіn qoydı. Qûdayğa šukіr, elіmіzde 57 teatr bolsa, olardıñ kâsіbi deñgeyі köršіles elderdіñ teatrlarınan köš іlgerі. Dramaturgiyamız damığan, režissuramız ısılğan, akterlіk mektebіmіz qalıptasqan. Teatrlarınıñ esіgіne žappay qûlıp salıp, ûlttıq bolamız dep klassikalıq operanı žauıp tastağan bauırlarımız bar. Teatrına bіr adam bas sûqpaytın ağayındar bar. Öner ordaların tehnikalıq žabdıqpen qamti almay otırğan bauırlardı da bіlemіz. Bіzdіñ teatrlarımız mûnday kuyden âldeqašan arılğan. Mâselen, «Baqıttıñ kіltіnde» eñ ozıq tehnikalardı paydalandıq. Kinoñız da, aytıs-tartısıñız, soğısıñız da bar onıñ іšіnde. Keyde akterdіñ auzımen ayta almaytın dunielerdі tehnikanıñ, zamanaui qûraldardıñ kömegіmen žetkіzuge boladı. Sondıqtan osınday mumkіndіktіñ berіlgenіne quanu kerek. Ulken repertuarı, 80-ge tarta akterі bar teatrdıñ arqalaytın žugі žeñіl bolmaytını anıq. El kutken udeden šığu ušіn ûžım uzіlіssіz іzdenіp, tınbay eñbektenude.

«Qazaq dâl bugіngіdey tarihqa susağan emes»

– Bugіngі teatr sını žurnalisterdіñ «qoyılım žaqsı öttі, körermen du qol soqtı» degenіnen ârі asa almay tûrğanday körіnedі keyde. Erteñgі tûsaukeserden keyіn kіmnіñ pіkіrіn tıñdağıñız keledі, kіmnіñ bağasın kutesіz?

– Körermennіñ qabıldauın kutem. «Bılay qou kerek edі, mına žerіn nege buytpegen, ana žerіn nege söytpegen?» deytіn kіsіler teatrğa kelіp, spektakldі özderі qoyıp körsіn. Teatr sınšısı âdіl bolğan žerde, spektakl ömіr suredі. Âdіl bolmasa, qoyılımdı da, dramaturgtı da qûlatıp tınadı. «Bіrde-bіr gazet-žurnalğa maqalası šıqpağan, atı-žönіn eškіm estіmegen avtordıñ šığarmasın sahnalaptı. Al bіz tom-tom kіtap žazsaq ta bіr pesamızdı qoyğan žoq. Obaevtı teatrdan qûrtu kerek!» degen kuñkіlder de boluı mumkіn sırtımızdan. Ondayğa etіmіz uyrengen. Osı teatrda spektakl qoyıp kele žatqanıma 50 žıl boldı. Osı teatrda qızmet etіp žurgen ârtіsterdіñ talay buının târbieledіm. Menі qaytıp qûrtpaqšı? Tіsterі batpağan soñ «sın» degen aydar tağıp, bіrdeñelerdі bıqsıtıp žuretіnder bar.

Žastarğa žön sіlteytіn, aqsaqal sınšı dep atauğa bolatın maman žoq qazіr. Teatr turalı šimaylap žurgen qızdar bar. Atın atap, tusіn tustemey-aq qoyayın, solardıñ köbі teatr tіlі tûrmaq, qazaq tіlіn žetіk bіlmeydі. Dramaturgiya men režissuradağı іzdenіster men özgerіsterdі, ökіnіšter men âttegen-aylardı saraptap, salmaqtay almaydı. Іzdenіsterі az. Tarihtan, âlemdіk önerde bolıp žatqan qûbılıstardan beyhabar. Mısalı, alısqa barmay-aq, qırğız teatrlarında bolıp žatqan žañalıqtardı sûrap körіñіzšі. Žauap bere alatınına kumânіm bar. Qırğız sahnasında bes spektakl qoyğan režisser retіnde bûl eldіñ teatrları žaylı bіr kіsіdey bіlemіn. Qazіr qırğız teatrları toqırauda. Šıñğıs Aytmatovtıñ šığarmaların sahnalap boldı. Taqırıp tappağan režisserlerdіñ bіrazı kinoğa kettі, bіrazı bûrınğı šığarmalardı qayta sahnalauda, endі bіrі šetelden körgenderіn qaytalap žur. Ûlttıq dramaturgiya aqsağandıqtan, qırğız teatrlarınıñ žağdayı muškіl bolıp tûr. Mar Baydžiev, Beksûltan Žâkiev siyaqtı mıqtı dramaturgter qartaydı. Olardıñ ornın basatın adam žoq. Bolsa da, taqırıp tappay adasıp žur.

– Taqırıp demekšі, «Režisserlerdіñ bârі tarihtı qauzağıš bolıp kettі. Bugіngі kunnіñ taqırıbı sahnalanbay žur» deytіnder az emes. Bugіngі kunnіñ taqırıbı degen ne özі?

– Bugіngі kunnіñ taqırıbı degenіmіz – qoğamnıñ dâl osı kezeñdegі mûqtažın qanağattandıratın, naq osı šaqtağı žoq-žіtіgіn tugendeytіn, körermennіñ tap qazіrgі sûranısına say šığarma. Mâselen, «Almas qılıš» – talaylı tarihımızdı, önegelі ötkenіmіzdі arqau etken tuındı. Bіraq onı bugіngі kunnіñ taqırıbı emes dep ayta alasıñ ba? Žoq! Öytkenі qazaq dâl bugіngіdey tarihqa susağan emes. Öskeleñ ûrpaqtıñ otansuygіštіgіn arttırıp, eldіñ іrgesіn bekіte tusu ušіn tarihi sananı žañğırtıp, öškendі tіrіltu qažettіgі tuıp tûr. Sondıqtan tarihi tuındılardı dâurenі ötken dep ısırıp tastay almaymız. Kerіsіnše, dâl qazіr olar sörenіñ eñ bіrіnšі bölіmіnde tûruı qažet.

Qoğamnıñ bugіngі dertіn qauzaytın, žasırın žatqan žarasınıñ betіn tırnalap ašatın šığarmalar da teatr repertuarınan tıs qalmauı kerek. Mіne, bіz sahnağa alıp šıqqalı otırğan «Baqıttıñ kіltі» dâl sonday tuındı. Körermen qalay qabıldaytını belgіsіz. «Obaev qartayğanda ökіmetke žağımpazdana bastaptı» dey me, âlde «Tіke aytamın dep tayaq žep žuretіn Obaev ökіmettі tağı da žağadan alıptı» dey me – bіlmeymіn. Kіm ne dese de, aqiqat bіreu: men oppozicioner emespіn, men – patriotpın! Boyımda quatım barda aqboz atqa mіnіp, šauıp bara žatqan žastardıñ žolındağı kedergіlermen kureskіm keledі. Öytkenі olar – eldіñ erteñі. Olardıñ šabısı qanday bolsa, memlekettіk bolašağı da sonday bolmaq.

«Qazaq qaysı?» dese, «mіne!» dep ûyalmay körsetetіn bіlіmdі, eñbekqor žіgіtterdі ayaqtan šalmau kerek. Olarda patriotizm bar, ûltžandılıq, namıs bar. Qazіrgі žastar іšpeydі, šekpeydі. Bes uaqıtın qaza qılmaytın ûl-qızdarımız köp. Olar özderіne deyіngіlerdіñ qatelіgіn qaytalamau ušіn tuzu žurіp-tûrğısı keledі. Al bіz sonday azamattardıñ altın basın kökparğa saluğa qûmarmız. Žerge bölemіz, odan qalsa ruğa žіkteymіz. Žeršіldіk deytіn dert âlі kunge deyіn žabısıp keledі. 1972 žılı Semey teatrına körkemdіk žetekšі bolıp barğanımda sondağı aqsaqaldardıñ bіrі, el ağası dep qûrmettep žurgen kіsіlerdіñ bіrі: «Mınau özі qay žaqtıñ qazağı?», – dep sûradı. «Almatınıñ», – dedі qasımdağı kіsіler. «E-e, Almatınіkі bolsa, esekke mіnіp žurgen uysіn eken ğoy» dedі žaratpay. Qûday-au, men kіrme emes, qazaqpın ğoy. Men qalay Semeyge žat bolam? Semey menі qalay bötensіnedі? Ûlı Abaydıñ, kemeñger Mûhtar men Šâkârіmnіñ žerіn nege žatırqauım kerek? Söz, köz degenge nazar audarğan žoqpın. Semey oblıstıq Abay atındağı muzıkalıq drama teatrında žiırma žıl boyı taban audarmay qızmet ettіm. Oñ-solın tanıp ulgermegen žap-žas žіgіt bolıp barsam da, nazarsız qalğan teatrdı ayağınan tіk tûrğızdım. Ûžımmen bіrge östіm, öndіm. Žiırma žıldan keyіn Almatığa oralarda qimay šığarıp salğan aqsaqaldardıñ bіrі: «Aynalayın, Obaev bop kelgen edіñ, Abaev bolıp qaytıp bara žatsıñ! Abaydıñ elіnde ataq-dañqqa bölendіñ, ârі qaray da žolıñ bolsın!» dep batasın berdі. Ulkenderdіñ tіleuі qabıl bolıp, âuelі öner akademiyasınıñ rektorı, Mâdeniet ministrіnіñ bіrіnšі orınbasarı qızmetterіn abıroymen atqardım. Odan keyіn M.Âuezov teatrına keldіm. Osı teatrda 17 žıl boyı qızmet etіp kelemіn. Alğašqı 13 žılında direktor bolsam, 2013 žıldan berі direktordıñ keñesšіsіmіn.

– Qûzıretіñіz, mіndetіñіz qanday?

– Bіzge san turlі mekteptіñ tulekterі keledі. Teatrda oynağısı keletіnnіñ bârіn qabılday bermeytіnіmіz belgіlі. Teatr basšılığımen bіrіgіp, solardı sınaqtan ötkіzemіz, іrіkteymіz. Özіm ûstazdıq etіp žurgennen keyіn akterlerdіñ qalay dayındalıp žatqanın žaqsı bіlemіn. Mınau kіmnіñ šâkіrtі degende masqarası da, mârtebesі de eñ âuelі ûstazğa keledі. Maqtanıp kettі dep sökseñіz de aytayın, Ğaziza Âbdіnâbievadan bastap osı teatrdağı bіrneše buın akterdі târbieledіm. «Baqıttıñ kіltіnde» bastı rölde oynaytın Erkebûlan Dayırov pen onı ekіnšі qûramda almastıratın Almas Šayahmetov te, bugіngі kinolardıñ bastı rölіn bermeytіn Berіk Aytžanov ta – menіñ šâkіrtterіm. Ösіp-önіp, önerde öz qoltañbaların qalıptastırıp ulgerse de, menіñ aldımda âlі kunge deyіn oqušı. «Osı Obaev kunde keške teatrda ne іsteydі? Nemerelerіnіñ žanında žatpay ma?» deytіn šığar körgender. Osılardıñ oyının köru ušіn kelem. Žaqsı oynasa, quanam. Šala oynasa, tezge salam. Žerge tığu ušіn emes, kökke köteru ušіn. Sol akterdіñ ösіp kele žatqanın körgіm keledі. Öšіp bara žatsa, dem beru kerek. Bіreuіnіñ uyі žoq, bіreuі ğašıq bop žur, endі bіrі âyelіmen ûrsısıp qalğan, bіreuі bala bağam dep žûmısqa kešіgіp žuredі. Ârqaysısına nazar, qamqorlıq kerek. Basqa oqu orındarı studentterdіñ qaltasın qaqsa, bіz öner akademiyası šâkіrtterіnіñ qaltasına aqša salıp beremіz, qarnı ašsa, tamağın alıp beremіz. Sabaqqa kelmey qalsa, uylerіne barıp ertіp kelemіz. Bûlar talanttar ğoy dep betіnen qaqpaymız. QazÛU-dıñ dârіs zalında 150-200 student otırsa, bіzdіñ auditoriyalarda nebârі uš-tört studentten otıradı. Bіr ârtіstі bes mûğalіm oqıtamız. Oqu bіtіrgen soñ qoldarınan žetektep, teatrğa âkelemіz. Bіraq mûnda orın žoq. Akademiyada rektor bop otırğan kezіmde bіr žıldıñ tulekterіn aparıp, Qızılžardan teatr aštıq. Kelesі žılı bіtіrgen topqa Pavlodardan teatr ašıp berdіk. Sol teatrlar arı qaray öse me, öše me – režissurağa baylanıstı. Režissura – teatrdıñ arı, bolmısı men namısı.

«Ûlttı mazaq etetіn bağdarlamalardı эfirge žіbermeu kerek!»

– Endіgі tulekter qayda baradı? Bas-basına teatr ašıp beretіn kun kelmeske kettі…

– Özderі žeke teatrların aša bastadı. Bâyten Omarov atındağı «Žas sahna» teatrı, «Ekі ezu», «Mafiya men taqiya», Asılbek Boranbaev basqarıp žurgen «TTT» da – öz kunderіn özderі körіp žurgen teatrlar. Endіgі mâsele – olardıñ sapası qanday? Sol teatrlardıñ šığarmašılığın baqılap otıratın, bağıt-bağdar berіp otıratın ideologiya žoq bіzde. Aldıñğı kunі teledidardan bіr âzіl-sıqaq teatrınıñ qoyılımın kördіm. Sahnada tûrğan ekі akter de – eñbek sіñіrgen qayratkerler. Kötergen taqırıptarı tıñ, ideyası öte žaqsı. Bіraq šığarmanıñ orındalu deñgeyі qanday dep sûrasa, tosılıp qalasıñ. Žön sіltep otıratın režisserdіñ žoqtığı körіnіp-aq tûr. Ekeuі bûydağa baylağan bûzau sekіldі mikrofonnıñ aldına baylanıp tûrdı da qoydı. Qoyılımdarınıñ bası qaysı, šırqau šegі, ayağı qaysı – tusіnbeysіñ. Ekeuі de – muyіzі qarağayday akterler. Qatelespesem, bіreuі tіptі professor.

Bûrın ârbіr bağdarlama Mâdeniet ministrlіgіnіñ repertuarlıq keñesіnde bekіtіlіp, «rûqsat etіlsіn» dep mör basılğan qağazdı alıp barğan soñ ğana эfirge žіberіletіn. Qazіr bârіn özderі  da, özderі qoya beredі. Žarnaması žer žaratın telehikayalarımızdıñ da deñgeyі tömen. Ârine, târbielіk mânі bar, bolašaqqa bağıt-bağdar körsetetіn tağılımdı filmder baršılıq. Bіraq teledidardan berіlіp žatqan keybіr dunielerdі köruge ûyalasıñ. Šešesі otırıp balasına kelіn іzdeydі, momın kuyeuі âyelіnіñ aytqanına bas šûlğidı, balası tukke köñіlі tolmaytın anasına kunde bіr qızdı âkep körsetedі. Bûl ne târbie? Aytpaq oyı qanday? Qazaqtı masqaralau ğoy bûl. Ûlttı mazaq etetіn bağdarlamalardı эfirge žіbermeu kerek! Bіzdіñ telearnalardı qarap otırsañ, qoyanšıq kіm – qazaq, paraqor kіm – qazaq, nadan kіm – qazaq. Šetten kelgen bіreu qonaquyde žatıp teledidardı qosıp qalsa – bіttіk. Bes minuttıq bağdarlamağa qarap-aq elіmіzge bağasın berіp ketedі. Qayda kelgenmіn dep žağasın ûstaytın šığar. Öz elіne barıp Qazaqstan žaylı ne aytatının da šamalay beruge boladı: «Qazaqtardıñ bârі žemqor, ûrı eken, policiyağa eškіm bağınbaydı, dalağa šıqsañ, kölіk qağıp ketedі, aqšasız ayaq basu mumkіn emes» deydі, basqa ne desіn?! Mûnıñ bârіn ol oydan šığarmaydı, bіzdіñ aytıp bergenіmіzdі žetkіzedі. Özіmіzdі sıylaudan qalıp bara žatqanımız qınžıltadı.

Mûnıñ bârіn ne sebeptі aytıp otırmın? Qay salada bolsın, suzgі kerek. Elenіp-ekšelmegen dunienіñ sapası bolmaydı. Âsіrese, öner mamandarı žіtі tañdaluı šart. Akterlerdіñ qarım-qabіletі ğana emes, tur-tusі, tіptі tіsіne deyіn qaraymız. Keyde bіreudіñ balası, bіreudіñ qarındası dep arasında bіrlі-žarım saqaular da ketіp qalıp žatadı. Bugіnde stomatologiya damığan ğoy, qisıq tіsterdіñ özіn maržanday etіp tіzіp beredі. Önerge kelgіsі kele me – aldın-ala oylansın, tіlіndegі, turіndegі aqauların erterek tuzesіn. Qazіr teatrdağı bіr ûl, bіr qızımız tіsterіne tuzuleytіn temіr tağıp žur. Uaqıt berdіk. Tuzelse – teatrda qaladı, tuzelmese – ketedі. Akademiyada tіsіn tuzeudі qûnttamay žurgen bіr šâkіrtіm bar. «Sen qız mağan qarğıs âperetіn boldıñ» dep kunde kuñkіldeymіn. Bіrese aqšam žetpedі deydі, endі bіrde anam auırdı, auılğa barıp keldіm deydі. Tіstі žöndeu uday qımbat ekenіn bіlem, oñay emes. Onıñ ustіne, aqı tölep oqidı. Menіñše, osı aqılı bölіm degendі qısqartu kerek. Bіz sonša sorlı memleketpіz be? Bârіn qamtımasaq ta, talantı bar tañdaulı balalardı tegіn oqıtsaq qaytedі? Âsіrese, halıqtı tanıtatın sport, öner siyaqtı salalar boyınša memlekettіk granttardı köbeytuge bolar edі.

Talaptı žastarğa žol ašudıñ ornına žoldarına kedergіnі uyіp-tögemіz kep. Basqasın qoyšı, balalardan âlіppenі tartıp alğannan ne ûttıq? Ibıraydıñ, Ahmettіñ žazğanınan artıq pa eken oqulıqtarı? Balalardıñ basın qatırıp qoydı. Oqušılardıñ žuktemesі onsız da az emes. Bolašağı žarqın bolsın dep ata-ana balasın uyіrmeden uyіrmege suyrep žur. Kіškentay nemerem qazіr bes žerde oqidı. Mektebіnen bölek, ağılšın kursına baradı, pânderden qosımša repetitordan sabaq aladı, sport uyіrmelerі bar. Âyteuіr ne kerek, tañğı segіzde ketken bala uyge keškі segіzde surlіgіp âreñ žetedі. Âkesі men šešesіnіñ bіrі žûmıs іstep, bіrі sonı ârі-berі tasumen kun ötkіzedі. Tapqan-tayanğanımızdı sonıñ oquına žûmsaymız. Basqa amal žoq. Ağılšın tіlіn bіlmese erteñ nan tauıp žey almay qaluı mumkіn, keselderden aulaq bolsın dep sporttan qaldırğımız kelmeydі. Eger âr qazaqtıñ balasına memleket osınday žağday žasasa, qay salada da sırttan maman іzdep sabılmaytın edіk. Bûğan memlekettіñ mumkіndіgі žetedі. Qûdayğa šukіr, tabiğattı emіp otırmız, žer baylığımız mol. Sonı nege balalardıñ bolašağına paydalanbaymız? Ârine, bіlіm alğısı keletіn žastarğa žol ašqan «Bolašaq» siyaqtı bağdarlamalar bar. Bіraq onıñ igіlіgіn körgender sanı tım az.

Oqu aqısın töley almay talay šâkіrtіmіz öner akademiyasınan šığıp qaldı. Âr toqsan sayın 235 mıñ teñgeden töleu oñay deysіñ be? 235 mıñdı törtke köbeytseñ bіr ğana žıldıñ aqısı šığadı. Al olar sonday somanı tört žıl töleuі kerek. Köpšіlіgіnіñ âke-šešesі auılda 40-50 mıñ teñgege qarap otır. Šalğayda ne žûmıs bar deysіñ? Qoradağı ekі-uš qoyı, žalğız siırımen žan bağıp otırğandar köp. Sonıñ etіn, sutіn, mayın, terіsіn ötkіzіp, bala-šağasın asırap otır. Ol toqsan sayın 235 mıñ teñgenі qalay tauıp beredі? Aydaladan sut zauıtın, kіrpіš zauıtın saldıq, adam ayağı baspağan žerlerge žol tösep žatırmız. Nege sol žoldıñ boyındağı qaraša halıqtıñ žağdayına uñіlmeymіz? Qınžıltatın dunie köp. Önerdі aytıp otırıp, amalsız sayasatqa ketіp qalasıñ.

«Qazіrgі režisserler tım esepšіl bolıp kettі»

– Toqsan žıldan astam tarihı bar teatrdı 13 žıl basqardıñız. Direktor Obaev pen režisser Obaev žiі arazdasušı ma edі?

– Ârine. Qazіrdіñ özіnde kunde arazdasam. Özіmdі-özіm boqtaymın. Uyge barğan soñ soyıp alam. Keyde akterler dayındıqqa uaqtılı kelmeydі. Bіrі keptelіste tûrıp qaladı, balasın balabaqšağa tapsıradı, bіrі dublyažda, tusіrіlіmde bögeledі, aqırı alqınıp kelіp sahnağa šığadı. Žuırda sonday bіr žağday bolıp, akterlerge qattı renžіdіm. «Bûlay bolatın bolsa, teatrdan ketіñder!» – dedіm. Olarğa menіñ sözіm auır tiedі. Öytkenі šâkіrtterіmnіñ bârі menі âkesіndey sıylaydı. Žer-žebіrlerіne žetkennen soñ ökpelep qaladı. Sonday kunderі «Tım qattı ayttım-au, nege žaylap tusіndіrmedіm? Özіmnіñ balalarımday örіmder ğoy» dep özіme qattı renžimіn. Bіraq ûrıspasañ tağı bolmaydı. Žanıñ ašığandıqtan ûrısasıñ. Keybіrі sonı tusіnbey žatadı. Bіzdіñ kezіmіzde ûstaz ûrıspaq tugіlі, ûrıp žatsa da ökpelemeytіnbіz. Öytkenі dûrıs dayındalmağanımızdı, qate žіbergenіmіzdі іštey bіlіp tûratınbız. Qazіrgіdey toqšılıq zaman emes, dayındıqta aš-qûrsaq žuretіn kezіmіz boldı. Âlі qûrıp, sahnada qûlap žatqan qız-žіgіtterdі de kördіk. Bіzdіñ kurs – Qazaqstanda dayındalğan tûñğıš režisserler. Oğan deyіn qazaq režisserlerі Mâskeude, Taškentte bіlіm aldı. Toqpanovtıñ bastamasımen ašılğan konservatoriyanıñ režisserlіk fakultetіne alğaš tusken 26 studenttіñ 7-euі ğana bіtіrіp šıqtı. Bugіnde ekeuіnіñ ğana közі tіrі: bіrі – men, ekіnšіsі – T.Žurgenov atındağı öner akademiyasınıñ professorı Maman Bayserkenov. Ol seksenge keldі, menіñ žasım žetpіsten astı.

Qazaqtıñ teatrların ayaqtan tіk tûrğızğan 68 režisserdіñ bastağan іsіn bugіngі režisserler arı qaray іlіp âkete ala ma, öz žolın, surleuіn sala ala ma – endіgі mâsele osında. Qazіrgі režisserler tım esepšіl bolıp kettі. Mınanı qoysam, deputattıñ ıqılasına bölenem, mınanı sahnalasam, pâlenšenіñ közіne tusem degen іškі eseppen žûmıs іsteydі. Pesanı tañdarda mansabı ušіn tiіmdі bola ma, žoq pa – soğan nazar audaradı. Bârі emes, bіraq sonday režisserler bar. «Ağa, kіmdі nûsqap otırsız?» dep aldıma keler bolsa, attarın atap, tusterіn tustep bere alamın.

«Baqıttıñ kіltіn» žazğan Qolğanat deytіn žіgіttі tanımaq tugіlі, atın estіp körmegenmіn. Bayqauğa šığarmasın ûsındı. Ûnattıq, ârі qaray bіrge žûmıs іstedіk. Bіlmeytіnі köp. Teatrğa köp kelmegen žіgіt, bіraq ıntası, qızığušılığı zor. Uyrensem degen talabı tauday. Eñbekqorlığın qarañızšı, basqa žûmısınıñ bârіn ısırıp qoyıp, menіmen bіrge bіr ay tapžılmay otırdı. Pesanı bes ret žazdı. Teatrdıñ іškі ashanasın âbden zerttedі. Bіr auız narazılıq bіldіrmey, eskertulerіmnіñ bârіn qûlağına qûydı. Nâtižesі žaman bolmağan siyaqtı. Bağasın körermen beredі. Nağız dramaturgtar osınday eñbekqor žastardan šığadı dep oylaymın.

– Âuezov teatrı – öz akterlerіnіñ šığarmašılıq tûrğıdan ösuіne bar mumkіndіktі žasap otırğan elіmіzdegі sanaulı teatrlardıñ bіrі. Ârtіster sonıñ bağasına žete alıp žur me?

– Dûrıs aytasız, bіzdіñ akterlerdіñ bos uaqıtı žoq. Teatrdıñ bіr bölmesіne kіrseñіz, hor aytıp žatır, endі bіr žerde bi sabağı ötude. Zamanaui qûraldarmen žabdıqtalğan ulken sportzal žûmıs іstep tûr. Formasın žoğaltpau ušіn ârtіsterdі bos otırğızbaymız. Bûl da – qazaqšılıq. Mâskeude mûnday sabaqtar žurgіzіlmeydі. «Ârtіssіñ ba, žalaqı alıp otırsıñ ba – formañdı özіñ saqta! Bіz nege sen ušіn baletmeyster žaldap, terіñdі alıp, žanıñdı qinauımız kerek. Özіñ ušіn kerek pe – özіñ aynalıs!» deydі. Al bіz akterler ušіn qosımša baletmeyster, hormeystr, koncertmeyster, vokal mamanın žaldaymız. Ârtіsterge tâžіribe mektebі bolsın dep pâlenbey mıñ aqša tölep, elіmіzdіñ basqa teatrlarınan, özge memleketterden režisser de šaqırtamız. Reseydіñ režisserі Zaharov, özbektіñ režisserі Salimovtan bastap, talay eldіñ mamanın aldırıp, spektakl qoydırdıq. Sırttan režisser šaqırtu – barlıq eldіñ tâžіribesіnde bar urdіs. Žaña mamanmen žûmıs іstep, tıñ іzdenіsterge baru önerdі ösіrmese, öšіrmeydі. Teatr degen – laborotoriya. Onda bіr ğana laborant žûmıs іstemeuі kerek. Onda turlі bağıtta žûmıs іsteytіn režisserlar boluı tiіs. Keñesšі degen sol urdіsterdіñ bârіn baqılap, dramaturgke keñes berіp, režisserge aqılın aytıp, ârtіske bağdar nûsqauı tiіs. Sâl qızmetі össe, kökіregіn kerіp šığa keletіn žastar bar. Dâlіzde balpañ-balpañ basıp, negіzgі mіndetіn ûmıtıp ketіp žatadı. Solardı tezge salıp otıramız. Qızmet degen uaqıtša nârse. Erteñ ol orınnan tusіp qalsañ, bayağı ornıña oralasıñ. Sondıqtan qanday іstі atqarsañ da, abıroymen іste, sıylı bol! Qas žinama, dos ži! Körealmaušılıq, kundestіk degen adamğa tietіn tûmau siyaqtı ötpelі dert. Bіraq keyde tûmaudan adam ölіp te ketetіnіn ûmıtpau kerek.

«Sözdіk qorımda «halqım degen» söz žoq»

– Kunі bugіnge deyіn 100-ge tarta spektakl qoyıpsız. Qazaq žâne âlem klassikasınıñ tañdaulıların tugel sahnaladıñız. Onıñ ârqaysısın žanıñızdan, žuregіñіzden ötkіzetіnіñіz anıq. Toqırauğa ûšırağan sâtterіñіz boldı ma?

– Onday kunder de öttі basımızdan. Žaqınıñdı žoğaltqanda, umіt artqan teatrıñ qûlağanda, bіr žaqsı ârtіstіñ opırılğanın körgen kezde qûlazisıñ, žanıñ žudeydі, toqıraysıñ. Žaqındarıña demeu bolmasañ, aynalısıp žurgen іsіñdі žan-tânіñmen suymeseñ, šâkіrtterіñmen bіrge qayğırıp, bіrge kulmeseñ, sâtsіzdіkterіmen bіrge kurespeseñ, onıñ nesі ömіr? Özіm önerіn qattı qûrmetteytіn bіr akter bar. Talantına bûrınnan tântіmіn. Qazіr žası bіrazğa kelіp qaldı. Žastau kezіnde alšañ basıp žurgenіn körіp uyrengendіkten bolar, qazіr žâuteñdep, kіbіrtіktep qalğanın bayqasam, žanım qinaladı. «Ây, qu uaqıt-ay, bіrіnšі – žastı aldıñ, ekіnšі – quattı aldıñ, ušіnšі – körіktі aldıñ, bіr kunі ömіrdі de alasıñ-au» degen oy keledі. Ömіrde de, önerde de toqırausız bolmaydı. Onı eñbekpen ğana žeñesіñ.

Kuyzelіp köp žure almaytın adammın. Basım auırsa, kіtap oqimın. Kіtaptıñ іšіne kіrіp ketem de, aurudı ûmıtıp ketem. Âldenege ašulansam, nemerelerіme baram. Solardıñ kulkіsіn körgende ašuı da, basqası da žayında qaladı. Bes nemerem bar. Uyge kіrіp barğanda bіreuі moynıma asılıp, bіreuі betіmnen suyіp žatadı. Qartayğanda bûdan artıq qanday raqat kerek?

Qûday adamğa baqtı da, sordı da tіleuіne qaray beredі. Peyіlі aq adamdı Alla žaqsılığımen žarılqaydı. Mıqtı densaulıq, žaqsı dos, berekelі otbası, nâsіptі іs beredі. Al tіleuі žaman adamnıñ žolı bolmaydı. Ne otbası baqıtsız boladı, ne іsі alğa baspaydı. Sondıqtan nietіmіz tuzu bolu kerek. Bes uaqıt namaz oqımasam da, kunde žatar aldında Allağa sıyınıp žatamın. «Iâ, Žaratušım, kunâm bolsa keše gör! Dosqa kulkі, dûšpanğa taba etpe! Osı bergen densaulığıñnan ayırma! Bala-šağam, otbasım, el-žûrtıma amandıq bere gör!» – dep žalbarınam.

Halıqtıñ tіleuіn tіlep, halıqpen bіrge žasasqan adam ğana ğûmırlı bolmaq. Boldım, toldım degennіñ belgіsі bolar, öner adamdarınıñ bіr žaman qasietі bar: sâl qošemetke bölene qalsa, «halqım» dep söyley bastaydı. Halıqtıñ atınan söyleu ušіn halıqqa bіrdeñe beruіñ kerek. Žasım žetpіsten assa da menіñ sözdіk qorımda onday söz žoq. Olay deytіndey men halıqqa ne berdіm? Žûmıs іstesem – özіm ušіn іstedіm. El basqarsam – abıroyı men atağı özіmdіkі. Halıq ušіn іstedіm dep qalay aytasıñ? Bіraq tâube deymіn, žuzden astam spektakl qoydım, qanšama buın šâkіrt ösіrdіm. Solar žurgen žerlerіnde «Obaevtıñ šeberhanasınan šıqtıq» dep aytıp žurse, ûstazğa odan artıq marapat žoq.

– Kegen žaqqa at basın žiі bûrasız ba? Auıldıñ bugіngі tınıs-tіršіlіgі qalay?

– Ârine, barıp tûram. Kegennіñ topırağında âke-šešem žatır, âruaqtar bar. Žılına ekі-uš ret barıp, solarğa qûran bağıštap qaytam. Auıldıñ bugіngі tіršіlіgі qalay degen saualıñızdı estіp, Tölen Âbdіkovtіñ «Ûlı men ûrısı» esіme tusіp otır. Šığarmada žurnalist ğalımnan: «Aytıñızšı, qazіr demokratiya bar ma?», – dep sûraydı. Söytse âlgі: «Žoq!» – deydі. «Auıldıñ qalı qalay?» – dep sûrasa: «Našar!», – dep qısqa qayıradı. Ol aytqanday auıldıñ hâlі žaqsı nemese žaman dep šort kese almaymız. Qolınan іs keletіn eñbekqor adam auılda žap-žaqsı ömіr sure aladı. Mal ûstauıña boladı, žer bar, žayılım bar. Malıñnıñ basın köbeytіp, ârі qaray keñ tınıstay alasıñ. Konservі zauıtın aš, sut zauıtın aš. Elge žûmıs beresіñ, öz žağdayıñdı žasaysıñ. Odan keyіn alañsız el aralap, žer köruіñe boladı. Uš-tört siırıñdı satıp, Parižge barıp on bes kun žatıp kelem deseñ de öz erkіñ. Qısqası, eñbek etken nesіbesіz qalmaydı.

 – Sûhbatıñızğa raqmet! Tûsaukeserde žolıqqanša!

– Aman bol, aynalayın!

 

Sûhbattasqan Anar LEPESOVA

"Turkіstan" gazetі