Žır-termelerdіñ târbielіk mânі zor

Sâbit ORAZBAEV,
Qazaqstannıñ halıq artisі:


– Sâbit ağa, bala kunіmіzde mag­ni­tofonnan «Toqta, botam, atañ keledі artıñda» degen sіzdіñ qoñır dauıspen aytılğan žır-terme, tolğaularıñızdı estіp östіk. Sol sebeptі sіzdі kіšken­tayı­mızdan etene tanıs, tuıs adamday žaqın tartatınımız bar. Sіzdіñ köppen tez tіl tabısıp, žaqın aralasıp ketuіñіzge osı žır-terme orındaytın qasietіñіzdіñ köp septіgі tigen siyaqtı.
– Bûl sözіñnіñ žanı bar. Bіraq mâsele senіñ ne aytqanıña baylanıstı. Aytqan žır-termeñ mañızdı, târbielіk mânі zor, žurektі qozğaytın bolsa, rasında tıñdaušıñdı uyіrіp alasıñ. Žas akterlerge «Sender Abaydı oqıñdar. Sonda qor bolmaysıñdar» dep žiі aytamın. «Oqıp žurmіz» dep qoyadı. Keyde dombıranı alam da, «Dunie töñkerіlgen bûl bіr sağım» dep bіr maqamğa salıp ândetіp otırsam, «Ne degen söz? Bûl kіmnіñ sözі? Özіñіz šı­ğarğansız ba?» dep sûrap žatadı. Abaydı oqımağanı bіlіnіp qaladı. «Toqta, botam, atañ keledі artıñda» degen Mûqağali Maqataevtıñ öleñі ğoy. Sonday bіr keremet žazılğan. Özіmіz de nemerelі boldıq, sonıñ âserі me, bіr maqam tabıldı da, žay ğana aytıp edіm, sol sûmdıq tanımal bolıp kettі. Bіr kunі Avtorlıq qûqıq mekemesіnen «Ağa, sіzdіñ šığarğan ânderіñіzdіñ orındal­ğanı ušіn qaržı tusken, sonı aluıñız kerek» dep telefon soğadı. «Oybay-au, men kompozitor emespіn ğoy, Altınbek Qorazbaevpen šatastırıp otırğan šığarsıñdar» desem, «Žoq, Sâbit ağa, sіzdі bіlemіz ğoy» deydі. Barsam, âžeptâuіr qomaqtı qaražat žinalıp qalıptı. «Toqta, botam, atañ keledі artıñda», «Anama», «Tuğan kun» siyaqtı bas-ayağı segіz-toğız ânіm bar. Bіr kompozitor іnіm «Ağa, buyte berseñіz bіz žeytіn nanı­mızdan ayırılıp qalamız ğoy» dep âzіl-šını aralas aytqanı bar. «Alañ­dama, mûnıñ soñına tusіp žatqanım žoq. Âu demeytіn qazaq bola ma, dom­bıramen qosılıp aytqannan keyіn keyde osınday bіr žaqsı ân kelіp qalatını bar» dep žauap berdіm. «Añsau» degen de ânіm bar. «Elіme barsam, tuğan žerіmnіñ qadіr-qasietіn, tauların sağındım» degen mağınada, šetelde žurgen qazaq aqındarınıñ «Elіm-ay» degen šağın ğana kіtabı šıqqan, «Añsau» degen öleñdі sol kіtaptan aldım. Sonı anda-sanda aytatınmın. Bіr kunі radio tıñdap otırsam, Qazaqstannıñ Eñbek sіñіrgen artisі Eržan Qosbarmaqov radiodan orındap žur. Ândі tıñdap otırıp, tіptі özіmnіñ köñіlіm bosap kettі.
Konservatoriyada ekі student menіñ ânderіm boyınša dissertaciya qorğadı. Onıñ іšіnde tolğaular, aqındardıñ sözіne žazılğan ânder bar. Sol tolğau, ânderdі uyrenіp žurgender kezdesedі.
Teatrda bіzge röl beredі, keyde en­šіmіzge tarihi tûlğalar tiedі. Mısalı, Bûqar žıraudı alayıq. Sosın «Bûl kіm? Qaydan šıqqan?» dep іzdeysіñ. Sodan oy tuyesіñ. Tarihımızdı qarap otırsam, ılği durkіrep kele žatamız da, bilіkke talasıp, bіr-bіrіmіzdі öltіrіp, qaytadan basqa bіreulerge žem bolıp ketemіz.
– Qazaqtıñ tûšınıp oqitın tarihı endі žazıla bastadı. Töl tarihımız žır-terme, tolğau, añız-âpsanada žatır. Bіraq osı žır-termelerdі nasihattau, solardı radio-teledidar arqılı beru žağı onša köñіlge qonbaydı. Qayta Keñes Odağı kezіnde telearnadan arnayı, tûraqtı habar berіletіn. Qazіr sonday habarlardı nege köbeytpeske?
– Iâ, Keñes Odağı kezіnde «Halıq qazınası» degen bağdarlama boldı. Bіraq 15 minuttan artıq uaqıt ber­meytіn. Soñğı žıldarı «Qazaqstan» ûlttıq arnası osınday urdіske nazar audara bastadı. Šınında da, egemen el bolğalı da otız žılğa žaqındap qaldı, osınday urdіs endі qolğa alınıp, aytılıp žatır. Bûl mâselenі qolğa alsaq, söz žoq, žır-termelerdіñ, tol­ğaulardıñ târbielіk mañızı öte zor. Qanša degenmen babalar sözі oyğa qonatın söz.
Menіñ bіr bayqağanım, qazіr kіtap oquğa den qoyğandar köbeyіp keledі.
Bûl – quanarlıq žağday. «Komputerden oqığannıñ žadı našar boladı. Kіtap oqu kerek» degendі Prezidenttіñ özі de talay ret ayttı. Komputerden kerek nârsemіzdі taba qoyamız da, sonı žazıp alamız. Ar žağı žoq. Kіtaptağıday tereñ boylay almaysıñ. Al kіtap – ulken qazına. Onıñ dâmіn tatqan adam, qay mezgіl bolsa da, âyteuіr uaqıt tabadı. Erterekte Mâskeuge barğanımda, metro­da otırğandardıñ qolınan kіtap tus­peytіnіne tañğalatınmın. Ilği šûq­šiıp qaraydı da otıradı. Qızıq žerіne kelgende kuledі. Basqada šaruası žoq. Özіnіñ âlemі bar. Mіne, bіz de ûr­pağımızğa kіtap oqudı uyretіp, dağdı­landıruımız kerek. Onda bay mûramız, qazınamız žatır. Žır-termelerіmіzdі, tolğaularımızdı qanday žolmen bolsa da nasihattay beruіmіz kerek. Öytkenі onda qazaqtıñ saltı, dâsturі, bukіl bolmısımız bar.
– Sіzdіñ qatarıñız Serke Qožamqûlov, Nûrmûhan Žantörin, Idırıs Noğaybaev, Šâken Aymanov, Hadiša Bökeeva, Sâbira Mayqanova siyaqtı qazaqtıñ tuma talanttarınıñ közіn körіp, solardıñ oyınınan, žurіs-tûrısınan, söylegen sözіnen ulgі aldı. Qûdayğa šukіr, özіñіz de qazaqtıñ abız aqsaqalınıñ bіrіsіz. Ulken boludıñ, elge aqıl aytudıñ, žön sіlteudіñ salmağı qanšalıqtı auır eken?
– Bûl – qiın sûraq. Žaһandanudıñ âserі me, osı kunі žeñіl mіnezdіler köbeydі. Erkіn žurіp-tûrğısı keledі. Âsіrese, önerde žurgender uyіn, tösegіn, tіptі âžethanasına deyіn körsetetіn boldı. Keybіreuі tіptі žalañaštanıp kettі. Osığan menіñ žuregіm qattı auıradı. Keñ dalada emіn-erkіn ösken, bayau, asıqpay, öleñіn aytıp žurgen qazaqqa qazіrgі özgerіster auır tiіp žatır. Žeñіl žolmen aqša tabuğa qûmarlar köbeyіp keledі. Eñbek etuge qûlšınıs žoq. Balalar tіkayaq. Âne žerde qasıq žatsa, kötermeydі. Qazіrgі balalar ulken kіsіler bіr nârsenі kötere almay žatsa qarap tûra beredі, barıp kömektese salu degen žoq. Gastrolge šıqqanda Serke ağamız, Sâbira, Šolpan apalarımızdıñ suyіktіsі boldıq. Solarğa qamqorlıq žasap žuretіnbіz. Žugіrіp barıp, kömekteskіmіz kelіp tûratın. «Oy, aynalayın, žaqsı bala ekensіñ ğoy» dese, soğan mâz bo­latınbız. Öytkenі onıñ bârі bіzdіñ mentalitetіmіz.
Qazaqtıñ qaltasına sâl aqša tusse bіreudі kemіtіp, іrі söylep, ayğaylap, renžіp, bіrturlі özgerіp ketedі. Onı «turtіp tûrğan» qaltasındağı tiın-tebenі. Al özgeler qanša tapsa da un­demeydі. Öytkenі «Beynetіmmen kelgen nârse, onı žariya ete almaymın» deydі. Olarda žankeštіlіk bar. Žarqın degen іnіmnіñ aytuınša, Özbekstannan Turkіstanğa tâu etuge kelgender žan-žağına qarap, «Alla tağala-ay, ne degen žer mınau! Bostan bosqa žatqanın-ay. Bіzge berse, gulstanğa aynaldırar edіk-au» dep tamsanadı eken. Abılayhannıñ özі de qazaqqa žer šûqıta almay kettі ğoy.
«Bar edі uš armanım deptі Abılay,
Âtteñ-ay, degenіme žetpedіm-ay.
Uš žuzdіñ basın qosıp,
El qılıp öz aldına ketpedіm-ay» degen sözі bar. Ol elge egіnšіlіkke bet bûrudı nasihattadı.
Menіñ aytarım, žaһandanu zama­nında etek-žeñіmіzdі žinap, žan-žağımızğa sergek qarağanımız žön bolar edі dep oylaymın.
– Sâbit ağa, 80 žasqa tolğan merey­toyıñızdı asta-tök toylaudan bas tartıp, özіñіz tuıp-ösken auılğa mektep saldırıp bergenіñіzdі qazіr el žır ğıp aytadı. Bûl körpenі özіne qaray tartqandı ğana bіletіnder ušіn ulken sabaq boldı.
– Osı toydı žasatpağanımdı öner adamdarınıñ köbіsі ûnatpadı. Menіñ Qûtarıs auılım Turkіstan oblısındağı Qarataudan Qûtırğan, Alataudan Arıs, Qazığûrttan Aqsu özenі keletіn, tabiğatı ğažayıp žer. Sonday žerdі qonıs etken ata-babamızğa rizamız. Bіzdіñ žaqta eldіñ tûrmısı žaqsı. Mal ûstaydı, egіn saladı. Žermen žûmıs іsteudі žaqsı meñgergen. Osı mektep mâselesі köñі­lіmde žuretіn. Žetіžıldıq mektebі bar-dı. Ol kezіnde žaqsı mektep boldı. Bіraq balalarğa zamanaui mektep bolsa dep oylap žurgem.
Oblıstıñ sol kezdegі âkіmі Beybіt Atamqûlov «Mereytoyıñızğa bay­lanıstı žospar žasap qoydıq. Sonı aqıldasuğa kelseñіz» dep habarlastı. Âkіmge öz oyımdı aytıp edіm, ol kіsі tañğaldı. Obalı kâneki, «Mekteptі žospar boyınša bılay da salamız, toydı ötkіzeyіk» dedі. Raqmetіmdі ayttım. Öytkenі tuğan žerіm 60, 70, 75 žasqa tolğandağı merey­toyımdı da žoğarı dârežede durkіretіp ötkіzіp bergen. Rizamın. Söytіp, âkіmnіñ pârmenіmen auılımızda 1 000 orındı mektep salındı. Oblıstağı aldıñğı šeptegі žaqsı mektep boldı. Ekі sport­zalı bar. Bûrınğı eskі mektepte de sport­zal žû­mıs іstep tûr. Bіr qızığı, qazіr auılı­mızdan baluan qızdar šığıp žatır. Fizikter, matematikter köp. Olim­piadalarda žuldelі bolıp žurgen mıqtı matematik mûğalіm bar edі, sonı al­dırt­tıq. Uyіn alıp berdіk. Eñ bastısı – el riza.
 Ekіnіñ bіrі özіne žasalıp žatqan qûrmet-qošemetten bas tartıp, mûnday âreketke bara bermeydі. Žalpı, keyde osı bіz toy toylaudıñ bіr mâdenietіn qalıp­tastırğanımız žön-au degen oyğa kelem. Sіz bûğan ne deysіz?
– Iâ, Elbasınıñ özі toy žönіnde köp šašılmastan rettep ötkіzu kerek degendі aytıp keledі. Bіzdіñ žaqta özbek ağayındar da tûradı. Olar toyğa 200-den astam adam šaqırmaydı. Žeytіnі de, іšetіnі de belgіlі. Ânіn aytıp, biіn bilep, köñіldі ötkіzіp žatadı. Egipetke barğanımızda bіr toyına qatısudıñ sâtі tustі. Qûdalar bârі žinalıp, neke qiılıp, žön-žoralğılarınıñ bârі žasalğannan keyіn bіr šây іšіp tarastı. Al ulken toy duniege bіrіnšі perzent kelgennen keyіn žasaladı eken. Tañğalıp, bіzdіkіlerge aytsam, «Oy, ol žarımağandardıñ toyı ğoy, Qûday bergen nesіbesіnen ayırmasın. Toy – Qûdaydıñ ırısı» deydі. Bіzdіñ halıq asta-tök toy žasağandı žaqsı köredі. Toy-duman žaqsı, âñgіme unemdep, ısırapšılıqqa žol bermeude. Šetelge köp šıqtıq qoy, olar qara­payım kiіnedі. Bіr šalbar, bіr köy­lekpen bіr žıl žure beredі. Bіr nârse alu kerek bolsa, «Mûnsız ömіr suruge bola ma?» degen sûraq qoyadı. Boladı dese, sonı satıp alıp, aqša šı­ğındamaydı. Al bіz közіmіzge körіn­gen žaqsı nârse bolsa, ala beremіz. Bіzde unemšіlіk žoq.
Angliyadan kelgen dosımdı körsіn dep toyğa alıp bardım. Dastarqandağı astı körіp, šošıp ketkenі bar. Köšemіz tolğan qımbat džip kölіgі. Sol ağıl­šın, «Bılay qarasañ, tört qûbılası tugel, tamağı toq, kіleñ baylar tûratın el siyaqtı körіnesіzder. Al іškі dunie­le­rіñіzge qarasaq, tіptі basqaša» deydі. Ol közben körgenіn, šındıqtı aytıp otır. Bіzdіñ qazaqtıñ eñ bіr osal
tûsı – maq­tanšaqtıq. Osını aytıp ta, žazıp ta žatır. Dûrıs eken deydі de, žeme-žemge kelgende özderі de sonı žasaydı.
Mûnda eñ qiını – nesie alıp toy žasau, özderіnіñ qatardan qalmayıq degen ûranı bar. Erteñ aš otırsa da, bugіn asta-tök toy žasau kerek. Al otba­sı, ošaq qasında šešіlmegen proble­malar köp. Osı nesie degen bіzdіñ tu­bіmіzge žetetіn boldı. Bіreuge qarız adamnıñ ömіrі tınıš bolmaydı. Ol otbasında renіš te, ûrıs-kerіs te orın aladı.
– Qazaqtı köp sınağannıñ bіrі – Abay. Söytіp žurіp žaqpadı, tayaq ta žedі. Sіz de mіne, qazaqtıñ ısırapšılığın aytıp otırsız. Özіmіzdіñ tağı qanday osal tûsı­mızdı bayqaysız?
– Mısalı, ârtіster qanša talanttı bolsa da – žalğız. Ol qalay sahnağa šıqtı – žalğız. Oğan eškіm kömektese almaydı. Artistі qiındıqtan alıp šığatın – bіlіmі, boyındağı talantı. Sahnağa šıqqanda oğan âkesі de, šešesі de, ağası da kömektese almaydı. Žazu­šılar da, aqındar da solay. «Sen bılay іste» dep oğan eškіm ayta almaydı. Bârіn žuregіnen ötkіzedі, oylaydı. Onıñ šığarmasınıñ deñgeyі – onıñ köp bіlgenіne, bіlіmіne baylanıstı. Sol ušіn bіzge bіlіm kerek.
Teatrımızda talanttı žastarımız köp. Menі solardıñ tіlі alañdatadı. Boyı da, oyı da bar âp-âdemі qızdar, bіraq underі, dauısı žoq.
Osı kunі âzіl-ospaq teatrınıñ sanı köp, sapası žoq. El arasındağı anek­dottardı talğamsız sahnağa šığara beretіn boldı. Bіr qınžılatınım – erkekter âyeldіñ rölіn oynaudı âdetke aynaldırdı. Qarttardı mazaq qıladı. Solardıñ özderі qartaymay ma?
Keyde aqsaqalımız, abızımız, ulken kіsіlerdіñ közіn körgen, solardıñ qolına su qûyğan, sahnada serіktes bolğan dep qûrmettep žatadı. Onısı ras. Bіzdіñ baqıtımız – teatrdıñ negіzіn qalağan kіsіlermen dâmdes bolğanımız. Olar – Serke Qožamqûlov, Qûrmanbak Žandarbekov, Qalibek Quanıšbaev, Elubay Ömіrzaqov, Qapan Badırov. Ögіzbaev degen keremet akter bolğan. Sol kіsіnі esіne alıp žatqan eškіm žoq. Ol da ulken problema. Іzdeušіsі žoq bolğannan keyіn nebіr talanttardıñ özі ûmıtılıp qaladı. Farida Šârіpova men Idırıs Noğaybaevtıñ ömіrі keremet bastaldı. Nebіr beynelerdі somdadı. Mâskeu de moyındap, sıylıqtar berdі. Qalay dunieden öttі, solay tım-tırıs. Menіñ ûqqanım, qanša talant bolsa da, onıñ artında іzdeušіsі, žugіrіp žuretіn bіreuі boluı kerek eken. «Qazaqstan» ûlttıq arnasınıñ basšısı Erlan Qaringe bіr žolıqqanda «Elge eñbegі sіñgen, bіraq ûmıtılıp bara žatqan osınday adamdar bar. Solardı šığaru kerek. Sauabın alasıñ. Olar turalı qazіr aytpasaq, keyіn muldem ûmıtılıp ketedі» dedіm.
«Atadı tañ, batadı kun, toladı ay,
Auısadı kunde saba tolağay.
Bіrde bardı, bіrde žoqtı armandap,
Pende, šіrkіn, boldı nege qomağay?
Nâpsі sol ğoy, nıspı adam bolğan soñ,
Târkі ömіr talqı, tartıs dodaday.
Bіlem talay danalardıñ danasın,
Olar tau da, men kіšіmіn obaday,
«Altınsıñ!» dep maqtağandar tіrіmde,
Közіm žûmsam, körmes menі qoladay.
Adamzatqa sonıñ bârіn ûqtırğan,
Âruağıñnan aynalayın o, Abay!»
– degen Quandıq Šañğıtbaevtıñ öleñі bar. Qazіr osı aqın turalı da eškіm aytpaydı. Ol kіsіmen ekі-aq ret kezdestіm. Talay nârsenі bіldіm. Keremet эnciklopedist, köp bіletіn adam. Öleñderі de žaqsı. Osı bіrauız öleñіnіñ özі keremet. Osınday adamdardı ûmıtuğa bola ma? Ârine, onı žandandıratın, elge eñbegі sіñgen tûlğalardı ûmıt­tırmaytın mâdeniettіñ žoğarılığı, ûqıptılıq.
– Eldіñ aldında žurgen turlі salanıñ maytalmandarı Elbası N.Nazarbaevpen kezdesіp tûrasızdar. Sonday basqosularda «Osınday mâselege moyın bûruımız kerek. Osı bіr nârseler elenbey qalıp žatır» degen ûsınıs-pіkіrler bola ma?
– Eñ qızığı, bіzben kezdesulerіnde Elbası osınday mâselelerdі özі bastaydı. Kemšіlіktіñ bârіn bіlіp otıradı. Bіz de olqılıqtardı aytıp ötemіz. Mâdeniet salasındağı qızmet­kerlerdіñ, teatrdağı ârtіsterdіñ aylığı tіptі az. Akterler âr žerge barıp kinoğa tusedі. Qazіr köbі žeke kino tusіrušіler. Olar qaržını az töleydі. Osı teatrdağı aylıq mâselesіn talay ret ayttıq. Aylığı az bolğan soñ turlі kešter žurgіzіp, asaba boladı. Eger materialdıq žağdayı dûrıs bolsa, öner adamdarı alañsız, šın berіlіp rölіn oynar edі. Âr žerden tabıs tauıp žugіrіp žurgenіnіñ kerі âserі köp tiedі. Rölderіn žattap ulgere almaydı. Dayındıqtı oydağıday žurgіzbeydі. Sodan ortañqol dunie šığadı. Mûnday žurіstіñ negіzgі šaruağa ziyanı köp. Pâterde žuredі, žanıñ ašidı. Osı kezde esіme tusіp tûr. Elіmіz tâuelsіzdіk alğan alğašqı žıldarı Elbası M.Âuezov atındağı teatrğa kelіp «Abılayhannıñ aqırğı kunderі» spektaklіn tamašaladı. Bûl 1993 žıl bolatın. Ötpelі, qiın kez. Sol kezde «Ne ötіnіšterіñ bar?» dep sûrağan Pre­zidentten uysіz žurgen teatr žastarına baspana sûrauğa tura keldі. Elbası sözіmіzdі žerge qaldırmay, teatrdıñ 20 šaqtı žas akterі uylі boldı. Bûl Elbasınıñ öner adamdarınıñ eñbegіn bağalağanı dep bіlemіn.
– Âñgіmeñіzge raqmet!
Âñgіmelesken
Gulnar ŽÛMABAYQIZI

www.aikyn.kz