Tomiris mâñgі tіrі

Tomiris mâñgі tіrі

 

Qazaqtıñ Memlekettіk M.Âuezov atındağı akademiyalıq drama teatrı halqımızdıñ eželgі tarihına erkіn uñіlіp, іrі tarihi tûlğalardıñ ömіrіmen baylanıstı эpikalıq šığarmalardı sahnalau dâsturіn žalğastırıp keledі. Solardıñ bіrі – teatrdıñ biılğı mausımınıñ soñğı qoyılımı – dramaturg Šahimardennіñ «Tomirisі». Qatarınan bes mârte anšlagpen ötіp, körermen qauımnıñ ıqılasın bіrden audarıp alğan qoyılımnıñ körkemdіk qûdіretі nede degen saual özіnen özі tuındaydı.

 

Egemendіk pen bostandıq qazaqtıñ eželgі asıl armanı bolğanı belgіlі. Tuğan žer men eldіñ tûtastığı, halqınıñ erkіndіgі kіmnіñ bolsa da patriottıq sezіmіn oyatıp, ûlttıq namısın žanitın qûdіrettі kuš. Saqtıñ ûlı padišası Tomiristіñ tûlğasın sahnağa šığaru sol patriottıq sezіm men teatrdıñ suretkerlіk ûstanımın ayqınday tusken. Elі men žerіn žattan qorğağan saqtar attan tuspey, žorıq ustіnde kun kešken. Bugіngі körermen qauım mûnıñ astarın tereñ barlap qabıldap otır.

Osı bіr körkemdіk oydı žuzege asıruda šığarmašılıq ûžım qoyılımnıñ režisserі Tûñğıšbay Âl-Tarazi ûzaq dayındalıp, keñіnen tolğanıptı. Qoyılım suretšіlerі Qûrban Aqbaev,  Erіk Âdіsbekpen ortaq tіl tauıptı. Sahna tragediyanıñ tûtas âreket alañına aynalıp, šeksіz saq dalasınıñ körіnіsі beynelі de âserlі эpikalıq šešіm tauıptı. Alıstan mûnartıp körіnetіn žota-adırlar, šañ men qanğa bökken žusandı dala, mûnarada sadaq tartqan saqšı žasauıldar, sahnağa asığıp-aptığıp, žugіrіp kіrіp, žugіrіp šığatın  mûzday qarulı, tusterі suıq saq kösemderі – bârі-bârі de alapat ayqastın tragediyalıq atmosferasın ašuğa orındı oylastırılğan beyneleu tâsіlderі.

Qoyılımdı žasaušılar beyneleu önerі tarihındağı qırğın soğıstardı keskіndeytіn âygіlі ponoramalarmen  keñesšіsі Mordtıñ qoqan-loqqı sözіnen özgerіp sala beredі. Tomiris – D.Žusіptіñ tusі suıp, sözі öktem, el-žûrtınıñ amandığın, žerіnіñ tûtastığın oylağanda mahabbat ta, bârі de žayına qalıp, žorıqqa dayındaladı. Patšayımnıñ šınayı mahabbat, asıl sezіmіn öz elіnіñ bostandığı žolındağı kureske qûrban etuі – aktrisa oyınınıñ tup qazığı. Žinaqtap aytqanda Tomiris aktrisanıñ šığarmalıq žeñіsі. Desek te, D.Žusіptіñ âlі de іzdenetіn, roldі širata tusetіn tûstarı bar. Olardıñ bastısı – keyіpkerіnіñ aytar sözіn tolıq meñgeru, sahnadağı qimıl-qarakettіñ sözden tuındaytınına erekše köñіl audaru mâselesі. Demek, orındaušınıñ endіgі іzdenіsterі monolog, dialogtardıñ ırğaq-unіn tabu, körkem tekstіñ astarın ašu bağıtında bolsa igі. Oqiğanıñ damu barısında keyіpkerdіñ bіr kuyden ekіnšі kuyge qisındı da tabiği auısuın qarastırudıñ da artıqtığı žoq. Bûl, ârine, žalğız Dâriyağa emes, basqalarğa da qatıstı. Sahnalıq sözdіñ žudeu šığuı – teatrdıñ bugіngі oylanatın mâselesі.

Tomiristіñ qorğanıšı һâm aqılšısı ârі onıñ qoršağan ortanı tanuda Eles beynesіnіñ özіndіk ornı bar. Bûl beyneden patšayımnıñ ömіrіne baylanıstı ötetіn qûbılıstardı aldın ala bolžaytın sâuegey de, el tınıštığın oylağan danagöy de ana bolmısınan añğarıladı.

Spektakldegі qım-qiğaš oqiğalar men šım-šıtırıq tartıstıñ širatılıp damuı parsılardıñ patšası Kirdіñ âreketіne tіkeley baylanıstı. Âlemdі tіtіrkentken Kir «patšalardıñ patšası» dep dârіpteledі. Soğan qarağanda onıñ basqalardan asa bіr erekšelіgі boluı šart. Mûnday sipat qoyılımda ayqın körіnbeydі. Bûl roldegі Sayat Merekeûlınıñ akterlіk šeberlіgіne šâk keltіrmeymіz. Ol patšanıñ psihologiyalıq tolğanıstarın ašuğa barğan. Qolındağı qılıšın žalañdatıp, Sarayda žaralı arıstanday özіmen özі arpalısıp žurgen keyіpkerden qarsılasın žoymay tınbaytın bilіk iesіnіñ mіnez štrihtarın köruge boladı. Degenmen, patša beynesіnіñ tiіstі körkemdіk deñgeyge žete qoymağanı körіnіp tûr. Akter men režisser Kirdіñ bolmıs-pіšіnіne, plastikalıq qimıl-qozğalısına basqa bіr tûrğıdan kelіp, onı іrіlendіrudіñ žolın qarastırsa – qoyılımnıñ ûtatını aqiqat. Tomiristіñ auzımen aytılatın qısqa monologta «...žіgіttіñ körkemі Kir patšaday-aq bolsın. Köñіlіme ûyalap qalğanı sonšalıq, žuregіm kun qarığan kök mûzday elžіrep baradı» deuіnen ataqtı patšayım tamsanıp, qûlap tusetіndey körіktі de alğır, žastıqtıñ otı žalındağan Kirdіñ sûlu tûlğasına bіz de tamsansaq ğanibet bolar edі.

Bûğan qarağanda Kirdіñ keñesšіsі Mard, âsіrese, Bolat Âbdіlmânovtıñ orındauında âldeqayda tereñ de, alğır, körer közge körіktі, örіstі šıqqan. Akterdіñ keybіr qimıl-qozğalısı, ötkіr de oylı žanarı, sözdі ustemelep, ekpіndetіp ayqın aytuı – bârі de patšasına âbden berіlgen âkkі keskіndeytіn âygіlі panoramalarmen oy žalğastırıp, ûrıs körіnіsterіn ekіnšі planda realistіk ulgіde qarastırudan köp ûtqan. Žâne žûmsaq materialmen körkemdep, oğan oñtaylı žarıq tusіrumen qoyılımnıñ sırt-ulgі pіšіnіn de tragediya mazmûnına uylesіmdі keltіruge ûmtılıptı.

Spektakldіñ ortalıq keyіpkerі Tomiris özіnіñ patšayımğa layıq bolmıs-bіtіmіmen, özіndіk qayšılıqtarımen beyneleu tauıptı. Bûl roldegі žas aktrisa Dâriya Žusіp keyіpkerdі žan-žaqtı suretteudі közdeptі. Alğašqı körіnіs – žar qûšıp, bala suygen ananıñ ûlı Spargispen sahnasında alapat sezіm, köñіl-kuy arpalısı sezіledі. Žalğızına degen elžіregen ıqılasın eldіñ tıñıštığı men taypalar, yağni ağayın arasındağı tatulıqqa qûrban  etken patšayımnıñ psihologiyalıq  tolğanısın aktrisa özіnše žetkіzgen. Al soğıstan qašıp šıqqan balasınıñ qaru-žarağın sıpırıp alıp, ölіm žazasına kesetіn körіnіste Tomiris – D.Žusіp kösemder qalpında özіn baysaldı ûstap, balasınan tuñіluіn sezdіrmeuge tırısadı. Ûldıedіmge baylağan patšayımnıñ özіmen özі іštey arpalısıp kelіp, bіr sât boyın tіktep, oqıs bûrılıp ketuі – keyіpker tolqınısınan tuğan beynelі qimıl-âreket.  Sosın ašu-ızasın basıp, Spargiske – «Žoğal! Tegіndі tap!» dep, qısqa qayırılğan söz patšayımnıñ auzınan atılğan oqtay estіlіp, onıñ boyınan analıq sezіmdі mulde sızıp tastau qanday auır qasіret. Tomiris basınan kešken mahabbat qasіretі de D.Žusіp oyınında šınayı ašılğan. Kir patšamen ötetіn sahnada ol patšayımnıñ aqıl-parasattılığımen, asqan ažarımen, âyeldіk nâzіk-mahabbatımen de erekše žaralğan žan duniesіn nanımdı surettegen. Âubasta özіn tâkappar ûstağan patšayım žan alu bâsіnde patšanıñ basın šır aynaldırıp, alaqanına qondırıp alğanday quanıšı men sezіm iіrіmderіn erkіn de sûlu qimıl-qozğalıstarımen, ottı žanarımen mahabbat lâzzatına bölengen arudıñ köztartar qılıqtarımen tereñdete tusken. Özіn de, Kirdі de ğašıqtıq dertіmen ulandırğan patšayımnıñ patšalardıñ patšasınıñ sarayına ûmtıluı, žolına kedergі bolğan qorğanıšı. Elestі šapalaqtauı, sosın sahnanıñ törіnen tömen qaray domalauı mahabbatıñ qûdіretіn tanıtqanday âserlі. Osılay mahabbat qızığına tusken patšayım Kirdіñ sâlemіn âkelgen tınıštığın oylağan danagöy de, ana bolmısı da añğarıladı. Eleste T.Tasıbekova men Ğ.Âbdіnâbieva kezektesіp oynap, özderіnіñ akterlіk erekšelіkterіne qaray ârqaysısı bіrіne bіrі ûqsamaytın beyne žasaptı. Olardıñ suretteuіnde ol žay ğana siqıršı, žâdіgöy emes, patšayımnıñ sırlas ta senіmdі mûñdası retіnde qarastırıluı ekі orındaušığa da ortaq. Eskertpe – söz žuyesіne mân-mağınası men astarına köñіl bölu qažet-aq.

Öz taypasınıñ žerіn qorğap, bilіkke talasatın tağı bіr perizat sarmattardıñ patšayımı Amaga spektaklde Tomiriske qarama-qarsı baqtalas, kundes retіnde alınğan keyіpker. Aktrisa Danagul Temіrsûltanovanıñ keyіpkerіne širaq qimıl-qozğalıs, tâkappar da öktem söz, talay qandı šayqastarda batıldığımen tanılğan žaugeršіlіk sipat beruі – šığarma tabiğatınan tuındağan.

Osıdan on altı žıl bûrın Spargis patša qızınıñ kâmeletke tolğan toyındağı sayısta bârіn žeñgen Balqaštan sâskeden kun ûyasınan batqanša ayqastan žeñіlіs tapqan Tomiris aqırında oğan žar bolıp qosılıptı. Qoyılımnan Patšayım men Balqaštıñ qarım-qatınası turalı bіzdіñ añğarğanımız osı. Onıñ Tomiristen ketіp, Kirge qızmet etuі, onnan qaytıp oraluı, soğısuı – drammaturgiyalıq tûrğıdan aqtalmağan. Keyіpkerdіñ qimıl-âreketterі oqiğa men tartıstıñ damuınan, yağni žuyelі de qisındı tuındamay, ân tordıñ «žeteleuіmen» ötedі. Bûl roldі orındaušılar...âsіrese, akter Orazhan Kenebaev keyіpker beynesіn özіnše qarastırıp, іrgelі іzdenіske barıptı. Onıñ oyını kelelі oyğa, tolğamdı tolğanısqa qûrılıptı. Balası Spargistіñ soğıs dalasınan qašıp ketuі âke ušіn qanšama auır bolsa da akter Balqaštı sabır-salmaqtılıqtan ayırmaydı. Özіn âlemge qiğan balasın qûšaqtap, eñsesі tusіp ketken âke esіn tez žinap, onı žerleudіñ žolın sarbazdarğa tusіndіru sât – šınayı psihologiyalıq tolğanısqa qûrılğan. Balqaš – Kenebaevtıñ soñğı sahnada özі öltіrgen Kirdіñ denesіn suyretіp kelіp qûlauı el aldındağı azamattıq borıšın sardarlıq mіndetіn multіksіz orındauınday tanıladı.

Spargis - Dulığa Aqmoldanıñ suretteuіnde ömіrge qûštar, bar bolmısı men maqsatına žetuge asıqqan žan. Onıñ öz kіnâsіn tusіnіp, žalındağan žastıqtarına kіr tusіrmey özіn erlerše ažalğa baylauın akter šınayı ašqan keñesšіnіñ psihologiyasına say kelіp.

Baylığına maqsatınıñ, Tomiristen özіnše dâmelі massaq kösemі Ardaširdіñ âreketі sol bastağan žerіnde, yağni qoyılımnıñ basında damımay qalıp qoydı. Dramaturgiyalıq žugі mardımsız, sahnalıq maqsatı ayqındalmağan osı roldі oynağan akterden bіrdeñe talap etudіñ özі qisınsız.

Spektakldіñ tabıstı ötuіnde tıñ da asa qažet taqırıpqa barğan (prozada Â.Âlіmžanov pen B.Žandarbekov žazğanı belgіlі) dramaturgpen bіrge, pesanıñ qazaqšalağan Kalihan Isqaqtıñ eñbegі mol. Pesa tіlі körkem de žatıq ârі žanr zañdılığına tolıq žauap beredі. Bіr eskeretіnі mûñdağı keyіpkerlerdіñ žınısına qaramay «ûrğašı» degen sözdі ondı-soldı orınsız qoldanıp, tіptі, ana men balanıñ arasına tusіp ketuі qiınsız-aq.

Tarihi qoyılımdarda köpšіlіk sahnalardıñ körkemdіk šešіmі žinaqtılıq pen naqtılıqtı talap etetіnі belgіlі. Spektaklde sol princip saqtalğan. Režisser oqiğağa tіkeley aralaspaytın keyіpkerlerdі ekіnšі planğa ornalastırıp, avanscenadağı âreket ayaqtağandar sahnanıñ törіne qaray bet alıp, solarmen aralasıp ketuі – ötіp žatqan oqiğağa эpikalıq auqım, körkemdіk tûtastıq, šeksіz kenіstіk bergen žâne sâtіmen berіlgen žarıq kompozitor Âdіl Bestіbaevtıñ šığarmanıñ mazmûnına say žazılğan muzıkası bûl maqsattıñ orındaluına mol septіgіn tigіzіptі.

Qoyılımnıñ optimistіk ruhta ayaqtaluı – šığarmanıñ körkem-ideyalıq quatın tereñdete tusken. Qasiettі žusandı dalanıñ qanımen qorğağan erlerdіñ kuyeuі men balasın žerleuge attandırıp žatqanda Elestіñ bârіnen ayırılıp, qaraqan bası qalğan Tomiriske – «Özіne ne qaldı?»degen ottı sûrağına onıñ sabırmen – «Saq degen el qalğan žoq pa?! Saqtıñ sarı dalası qalğan žoq pa?!» sözі – tubі bіr turkіlerdіñ azattıq ûranı іspettes. Onan ârі patšayımnıñ «Öldі dep eškіm aytpasın...Ölgenіmіzdі eškіm bіlmesіn...Saq bіtken bіzdі tіrі dep tusіnsіn...Bіz sarı dalağa âlі san ret oralamız» dep sahnanıñ törіne qaray žayımen žılžığanda soğıs dalasınıñ say-salalarınan saqtardıñ bіrіnen soñ bіrі tіrіlіp patšayımdı qarsı aluında tereñ simvoldıq mân-mağına bar.

Bіz maqalamızda spektakldіñ žaqsı žaqtarımen bіrge olqılıqtarın da ašıp aytuğa ûmtıldıq... Qoyılım, tûtas alğanda, söz žoq, teatrdıñ іzdenіsі.

Qazaq âdebietі gazetі, 2000 žıl