Šıñ basında aytılğan šındıq

«Žaužurektіñ» bastalğanına da köp bolğan žoq. Ârі ânšі,ârі batır, ârі baluan, ârі serі  Baluan  Šolaqtıñ ömіrі qazaqqa žat emes. Baluan Šolaq beynesіn eske alğan kez kelgen oqırman onıñ añızğa bergіsіz âñgіmelerі  men ânderіn âuelі auızğa alatını belgіlі. Baluan Šolaq beynesіn körnektі žazušı Sâbit Mûqanov žazıp kettі. Al belgіlі žazušı, dramaturg Dulat Isabekovtıñ žaña tuındısı «Žaužurekte» Baluan Šolaq  beynesі özgeše qırınan tanıladı.

Ûlt-azattıq qozğalıstı bastağan qazaqtan šıqqan batırlar az bolmağan. Solardıñ arasınan qalamgerdіñ aqın ârі muzıkant, kompozitor, serі Baluan Šolaqtı tañdauınıñ da özіndіk sırı bolar, bâlkіm. Baluan Šolaq arqılı qazaqtıñ bolmısın, qazaq batırınıñ beynesіn žasağan žazušı «Žaužurek»  pesasın âuelі «Šıñ basındağı šındıq» dep atağısı kelgen eken. Bіr aydan berі Mûhtar Âuezov atındağı akademiyalıq drama teatrdıñ sahnasında qoyılıp žurgen «Žaužurek» spektaklіnіñ  režisserі – Esmûhan Obaev. «Žaužurek» turalı körermenderde aluan-aluan pіkіr köp. Âuelі bûğan avtordıñ özі ne deydі eken? Belgіlі žazušı, dramaturg Dulat Isabekovke  bіrer saual tastağandı žön kördіk.

- Ağa, bûrın kez kelgen spektakl ekі qûrammen dayındalatın edі. Bûl žolı «Žaužurek» 3 qûrammen körsetіldі. Bûnıñ özіndіk sebebі barma?

-Buınnıñ ešqanday sebebі žoq dep oylaymın. Režisser akterdіñ šeberlіgіn körsetkіsі kelіp, osılay âzіrlegen bolar.                                                                         

- Žalpı spektakldіñ  negіzgі ideyası ne? Batırlıqtı körsetu me, âlde serіlіktі me?

- Ârine, Baluan Šolaqtıñ batırlığın körsetu.

-Spektaklde Baluan Šolaqtıñ serіlіgі köbіrek körsetіlgen siyaqtı körіndі bіzge.

-Qanday mahabbattı körіp otırğandarıñdı bіlmeymіn. Men odan ešqanday serіlіktі  bayqap tûrğam žoq. Spektakldі körіp otırsañızdar, Baluannıñ Atbasar uezіnіñ bastığı Dolgonosov  pen Aqmola aymağınıñ oyazı Troickiydіñ  aldına kіrіp baratın žerі bar. Mûnıñ özі erlіk emes pe? Ekі oyazdıñ aldına kіm kіrіp  bara aladı? Bugіngі kunі žây audan âkіmіnіñ aldına bіreu kіrіp  bara ala ma?! Baluannıñ Tatyananı alıp qašuınıñ özі mahabbattan tuındap otırğan žoq. Onı men šarasızdıqtan bardı dep aytar edіm. Qolında ešqanday avtomatı žoq, mıltığı men puškası žoq adam qarsılığın osılay körsetpegende ne іsteydі?! Ol  sonday közsіz erlіkke bardı. Elіn, žerіn pereselenderden osılay qûtqarğısı keldі.

- Avtor retіnde režisserdіñ qoyılımı oyıñızdan šıqtı ma?

-Esmûhan Obaevtıñ režisserlіk šešіmі mağan qattı ûnadı. Soñğı qoyıp žurgen spektaklderіnіñ aldı boldı. Bіraq mâtіnde kіškene qalıp qoyğan tûstarı bar. Âsіrese ekі nârsenі qayta qostırğım keledі. Pesada mınaday  sözder  bar. Baluan Tatyanağa: Qazaqta 900 žıl bûrın Möñke degen aqın. (450 bûrın ğoy. Bıraq men onı âdeyі solay  dep aldım.) Sol Möñkenіñ: «Aqır zaman  bolğanda, âyel bileydі» degen sözі bar. Qazaq halqınıñ osınday žaužurek, talanttı serі ûldarınıñ bar ekendіgіne, qazaqtıñ mâdenietіnіñ  mıqtılığına tântі boladı. Taudağı uš kunde sonı bіledі, sodan habardar boladı. Sauıshanğa sır  šertetіn tuısı  bar  ğoy. Sonı režisserge žalınıp žurіp, âdeyі qostırdım.

 - Baluan Šolaqtı tañdauıñızdıñ belgіlі bіr sırı bar ma? Baluan Šolaq turalı Sâbit Mûqanovtıñ da žazğanın bіlemіz. Sіzdіñ Baluan Šolağıñızdıñ  Mûhanovtıñ Baluan Šolağınan ayırması nede?

     -Ras Baluan Šolaq turalı Sâbit Mûhanov ta žazdı. Sâbit  Mûhanovtıñ šığarmasında Balhaš ta, Tatyana da bar. Bіraq Mûhanov ta Baluan Šolaqtıñ Tatyananı alıp qašatın scenariy žoq. Men sonı aldıñğı qatarğa šığardım da, bastan ayaq  scenanı özіmše žazıp šıqtım. Mûhanovtıñ šığarmasında Dolgonosovtıñ, Troickiydіñ attarı atalğanımen, Baluan Šolaq ömіrde olarmen kezdespeydі. Men olardı âdeyі žolıqtırdım. Olardı žolıqtıru  arqılı qazaqtıñ  «žabayı» emes ekenіn, mâdeniettі eržurek  halıq ekendіgіn körsetkіm keldі. Sodan keyіn Tatyananıñ žіgіtі bolıp keletіn  Mihaildı  da oydan qostım. Qazaq deytіn  halıqtan  Šoqan Uâlihanov siyaqtı darındı ğalım šıqqandığın  Mihail auızımen aytqızdım. Özderіñ de bayqağan šığarsıñdar, Mihail Tatyananı añdıp, artınan kelgende Baluanğa osı sözdі aytadı. Sonda Tatyana «Šoqan degen?» dep  tañdanatın tûsı bar. Sonda Mihaildіñ Tatyanağa: «Ekeuіñ qûšaqtasıp  tûrğanda ekeuіñdі de žayratıp salğım keldі. Bіraq Šoqan Ualihanov šıqqan ûlı halıqtıñ ûrpağı naysaptıqqa barmaytın šığar dep oyladım. Sol umіtіm aqtaldı»,- deydі.

- Mihailge  uš kun boyı añdıtıp qoyğan tûsı  sol nanımsızdau šıqqan siyaqtı. Sіz bûl scenanı âdeyі solay žazdıñız ba?

-  Namısšıldıq turalı aytıp otırsız ğoy. Baluannıñ mıqtılığın körsetu ušіn  Tatyanamen âñgіmelestіru qažet boldı. Tatyana Baluanğa ğašıq bolıp  qana qoymaydı, mıqtılığına,  žaužurektіgіne  tântі boluı kerek. Яğni Tatyana betіnen alıp, šığa keledі eken. Bûl degen söz Möñke aytqanday, aqır zamannıñ kelgen kezі – deydі. Tatyana  sonda tañdanıp «Bûl sözderdі  sonda Möñke aqın 900 žıl bûrın aytqan ba?»,- deydі.  Sodan keyіn Baluan Šolaqtıñ özіnіñ žarı Balhaštı alıp qašqandığı  turalı aytatın  tûsı  bar. Balhaštı alıp qašıp bara žatqanında artınan toğız žіgіt qualap, toğızın da sûlatıp salıp tastap kete beredі. Bіrіnіñ tіsі, bіrіnіñ ayağı, bіrіnіñ  bası  žarılıp sotqa šağım tusіredі. Sonda Tatyana: «Odan keyіn ne boldı? Toğızı bіrdey sіzdіñ ustіñіzden šağım ayttı ma?»,- dep tañ qaladı. «Ia. Soñında senіñ âkeñ Atbasar turmesіne ekі žılğa žauıp tastadı»,- deydі Baluan. Osı ekі scenanı Esmûhanğa žalınıp, qayta  qostırğım keledі. Qiılıp ketken dialogtı  qayta qalpına keltіrіp engіzsem deymіn. Baluannıñ osı erlіgіn estіgennen keyіn, Tatyana oğan odan beter ğašıq bola tusedі. Ârі spektakldіñ de deñgeyі  odan ârі  žoğarılar edі.

- Uš qûram boyınša Baluannıñ roln uš akter  somdağanı belgіlі. Sіzdіñ köñіlіñіzden šıqqan Baluan Šolaq qaysısı?

- Erlan Bіlâldіñ Baluanı. Bіzdіñ ûğımımızda  Baluan Šolaq nar tûlğalı, mauša žіgіt boluı kerek. Men onıñ pesada nağız žaužurek, qayrattanğan kezі 26-27 žasın aldım. Bіraq režisserdіñ özіnіñ oyı, öz šešіmі boladı. Akterdіñ mumkіndіgіn režisser özі žaqsı bіledі ğoy. Mâselen Qažımûhannıñ rolіn Satıbaldı  Narımbetovqa oynata almaymız ğoy. Onı Satıbaldınıñ özіne de ayttım  qalžıñdap. Tuyenі žıqqan Baluan Šolaq alıp denelі paluan kіsі bolğan. Osını körermenderdіñ keybіrі aytıp žatır. Osını da eskergenіmіz žön šığar.

Spektaklden soñ körermenderdіñ de  pіkіrіn bіlgіmіz kelgen. Spektakl turalı körermender ne deydі?

Beken  Mûhanûlı, körermen:

- Spektakl öte žaqsı qoyılğan. Namısıñdı qamšılap, patriottıq  sezіmіñdі  oyatatın  žaqsı tuındı. Avtordıñ aytqısı  kelgen režisser žaqsı bere bіlgen. Sahnanıñ  dekoraciyası da šeber örіlіptі. Akterlerdіñ  kiіmderіnde mіn žoq. Bûrın HHІ ğasırdı, HH ğasırdıñ alğašqı žıldarı turalı spektaklder körsetse, žûpını auıl, toz-tozı šıqqan kiіz uy körsetіletіn edі. Bûl žolı bay dekoraciyasımen qazaqtıñ bukіl bolmısın, mâdenietіn körsete bіldі dep oylaymın.

Mahabbat Âdіlhanqızı, mûğalіm:

- Spektakl  menіñ köñіlіmnen šıqtı. Akterlerdіñ šeberlіgі žoğarı.Uš qûramnıñda oyının tamašaladım dep ayta almaymın. Menіñ körgenіm- alğašqı qûramnıñ oyını boldı. Balhaštı somdağan Kunsûlu Tûrğınbekqızı, Troickiydіñ žarınıñ rolіn beynelegen Nazgul Qarabalina beynesі, Dolgonosovtıñ žarın somdağan Dariya Žusіp oyını  köñіlіmnen šıqtı. Saltanat Baqaevanıñ da keyіpkerі  sâttі šığıptı.

TUYІN.«Žaužurek» - qazaqtıñ ğasırdağı mâdenietіnen, kele žatqan tuındı. Bûl spektakldіñ ön boyında qazaqtıñ šıqqan batır, baluan, žaužurek ûldardıñ ortaq bolmısı bar.

Sondıqtan «Žaužurektі» köruge asığatın ârbіr  körermen tarihqa atı mâšҺûr baluan, serі, kompozitor ûldarınıñ žiıntıq obrazın tamašalay aladı degіmіz keledі. Eñ bastısı avtor  oyın, režisserdіñ körkemdіk šešіmіn akter oyını rastay tusse, ârbіr akter özіnіñ šeberlіgіn âlі de šıñday tusse degen oy bar bіzde.

Gulzina BEKTASOVA

«Turkіstan» gazetі