Ûlt teatrınıñ tuğan kunі

«Bugіn memlekettіk ûlt teatrınıñ ašıluı boladı. Teatr ârtіsterі Qoške Kemeñgerûlınıñ «Altın saqinasın» oynaydı. Uzіlіs uaqıtında koncert boladı. Teatrdıñ direktorı – Dіnše Âdіlûlı». Bûl – tarihi derek. «Eñbekšі qazaq» (qazіrgі «Egemen Qazaqstan») gazetіnіñ 1926 žılğı 13 qañtar kungі sanında šıqqan ûlt teatrınıñ ašıluı turalı habarlandıru. Osı bіr qısqa habar qazaqtıñ tûñğıš kâsіbi teatrınıñ eñ alğašqı šımıldığın ašqanın suyіnšіlegen derek.

Ârine, Ûlt teatrı özdіgіnen qûrıla salğan žoq. 1925 žıldıñ soñına qaray sol kezdegі Halıq ağartu komissarı Smağûl Sâduaqasov qazaq teatrın qûru žönіnde komissiya qûradı. Komissiya qızu dayındıq žûmıstarına kіrіsіp, el іšіndegі darındardı Qızılordağa žinay bastaydı. Qızılorda sol tûstağı el astanası edі. Qalıñ qazaqtıñ ortasınan šıqqan tuma talanttar S.Qožamqûlov, Q.Quanıšbaev, E.Ömіrzaqov,  Q.Badırov,  Q.Žandarbekov qatarlı akterler teatr šımıldığın tûñğıš aštı.

Ötken ğasırdıñ 20-30 žıldarı aumalı-tökpelі uaqıt, qilı zaman edі. Alaš avtonomiyası kušpen taratılıp, Alaš žolın ûstanğan žas azamattar žaña qûrılğan bolševikter ökіmetіnіñ qûramına enіp, qızmet іstey žurіp, qolındağı bilіktі ûlt muddesіne qaray žûmsay bіldі. Osı qatarda Alaštıñ ekіnšі buını bolıp esepteletіn Smağûl Sâduaqasov pen Mûhtar Âuezovtіñ esіmderі erekše ataladı. Onıñ sebebі, osı ekі tûlğa ûlt teatrınıñ qûrıluı men qalıptasıp damuına ulken ules qostı. Sâduaqasov öner men mâdeniet salasındağı Alaš ûstanğan žoldı žalğastıra otırıp, ûlttı damığan halıqtar qatarına žetkіzudіñ negіzgі bіr žolı ûlt teatrın qûru ekenіn žaqsı bіldі. Sol sebeptі de 1925 žıldıñ 12 aqpanında Halıq ağartu komissarı bolıp tağayındalğan soñ, sol žıldıñ ayağında ûlt teatrın qûru turalı šešіm šığarıp, qısqa uaqıt іšіnde 1926 žıldıñ 13 qañtar kunі qazaqtıñ tûñğıš kâsіbi teatrı öz žûmısın bastadı. Osılayša, S.Sâduaqasovtıñ zamana qiındığı men qıspağına qaramastan teatrdıñ qûrıluına mûrındıq boluı elіmіzdegі teatr önerіne žol aštı.

Tarihi derekterge suyensek, 1926 žılğı sanaq boyınša respublikadağı halıqtıñ sanı 6 million 507 mıñ 077 adamğa žetip, onıñ 57 payızı qazaqtar bolğan. Яğni, ûlt teatrınıñ qûrıluı žan-žaqtı tolıq pіsіp-žetіlgen mâsele bolatın. Al, Smağûl Sâduaqasovtıñ dosı, ûlı žazušı Mûhtar Âuezov teatrdıñ qalıptasuı men damuına ayrıqša qızmet ettі. Âsіrese, teatrdıñ šığarmašılıq-repertuarlıq qorınıñ molauına, teatrdıñ kâsіbi körkemdіk deñgeyіnіñ ösuіne Âuezovtіñ sіñіrgen eñbegі zor boldı. Mâselen, 1932-1938 žıldar aralığında Mûhtar Omarhanûlı teatrdıñ âdebiet bölіmіnіñ meñgerušіsі bolıp qızmetіn atqarğan tûsta mânі zor, mañızın žoymaytın pesalar žazıp qana qoymay, âlemdіk dramaturgiya žauһarların audarıp, teatr repertuarın bayıttı. Žâne ârkez maqalalarında ûlt teatrı, onıñ qoğamdağı rolі men šığarmašılıq mâselelerі turalı keñіnen tolğap žazdı. Biıl özіnіñ 91 teatr mausımın ašıp, ğasırlıq toyına žıl sanap žaqındap kele žatqan teatr dâsturlі turde âr mausımnıñ šımıldığın M.Âuezovtіñ «Abay» tragediyasımen ašıp keledі. Âuezovtіñ qazaq âdebietі men mâdenietіne, teatr önerіne sіñіrgen eñbegі layıqtı bağalanıp, 1961 žılı 10 tamızda Qazaq KSR Ministrler Keñesіnіñ qaulısımen Qazaqtıñ Memlekettіk akademiyalıq drama teatrına esіmі berіldі.

Teatrdıñ tarihı turalı aytqanda, Žûmat Šanindі atap ötpeuge bolmaydı. 1926-1932 žıldarı teatr direktorı ârі körkemdіk žetekšіsі bolğan Šanin teatrdıñ qalıptasuı žolında eren eñbek ettі. Alğašqı kâsіbi režisser, dramaturg, sınšı, šeber ûyımdastırušı Žûmat Šanin qazaqtıñ tûñğıš teatrın šın mânіndegі kâsіbi teatrğa aynaldıra bіldі.

Teatr âr kezeñde talanttı akterler qûramımen tolığıp ğana qoymay, zamana ağımımen bіrge šığarmašılıq žağınan tolısıp, repertuarı bayi tustі. Ârі qazaq önerіnіñ qara šañırağına aynaldı. «1933-34 žıldarı teatrdan muzıkalıq studiya bölіnіp šıqtı. Bugіngі tañda respublikamızdağı іrgelі öner ordaları bolıp otırğan Abay atındağı opera-balet teatrı men Respublikalıq Žambıl atındağı filarmoniya,  «Qazaqkoncert» sol kezde M.Âuezov teatrı qûramınan bölіnіp šıqqan muzıkalıq teatr negіzіnde qûrılğan öner ûžımdarı» (Â.Böpežanova). Âuezov teatrınıñ qara šañıraq eseptelіp, elіmіzdegі eñ іrgelі ârі žetekšі öner ordası sanalauınıñ bіr sebebі – osı.

Teatrdıñ šığarmašılıq tûrğıdan ösіp, žalpı halıqtıñ ıqılasına bölenіp, darındı akterler, režisserler, dramaturgter šoğırı qalıptasıp, teatr önerіnіñ žûldızı žanğan šaqtı režisser Âzerbayžan Mâmbetovtıñ tûsımen baylanıstıruğa âbden boladı. Bûl kezeñde teatr tolısıp, qazaq žâne âlemdіk dramaturgiyanıñ eñ ozıq šığarmaları sahnalanıp, ataqtı akterlerdіñ talantı žarqıray körіndі. Sonıñ ayğağınday Âuezov teatrı Keñes odağı kölemіndegі žetekšі teatrlardıñ bіrіne aynaldı.

Bûl kezeñde aytulı öner maytalmandarı K.Qarmısov, M.Surtіbaev, S.Mayqanova, B.Rimova, Š.Žandarbekova, Â.Mûsabekova,  S.Telğaraev, N.Žantörin, I.Noğaybaev, F.Šârіpova, Â.Moldabekov, E.Žaysañbaev, R.Âuezbaeva, Ğ.Suleymenov,  Ž.Medetbaev, Â.Boranbaev, Â.Kenžeev, Q.Sûltanbaev, U.Sûltanğazin, A.šіmov, S.Orazbaev, N.Mıšbaeva, T.Tasıbekova, Q.Tastanbekov, R.Mašurova, T.Žamanqûlov, B.Žanğalieva, Š.Ahmetova, M.Ötekešova, G.Âspetova, T.Meyramov, Ž.Meyramova,  N.Tâšіmova, Q.Tіleuova, L.Âbzelbaeva qatarlı akterlerdіñ šeberlіkterі žarqıray körіnіp, teatr gastrolmen Keñes odağınıñ іrі qalaların žâne elіmіzdіñ barlıq oblıs, audandarın aralap šıqtı. Teatr ösіp-örkendegen osınau žıldar іšіnde köptegen orden, medaldarmen marapattaldı.

El Tâuelsіzdіgіmen bіrge teatrğa žañaša lep, tıñ tınıs keldі. Körkemdіk šığarmašılıq tûrğıdan sonı örіs, іzdenіster žasaldı. Tarihi taqırıptar zerdelenіp, halıq ruhın oyatu maqsatında tarihi šığarmalar sahnalandı žâne tabıspen žurdі. Bûl qatarğa «Tomiris», «Qazaqtar», «Almas qılıš» qoyılımdarın žatqızuğa boladı. Sonımen bіrge, qoğam tınısın, zamana añısın qauzağan šığarmalar da teatr sahnasına žol tarttı.

Teatr halıqaralıq teatr festivalderіne qatısıp, žoğarı dârežede öner körsetіp, marapattar aldı. Mâselen, 1996 žılı Egipette ötken Halıqaralıq эksperimentaldı teatrlar festivalіnen «Abılayhannıñ aqırğı kunderі» spektaklіmen žuldelі oralsa, 2008 žılı Qazaqstan žâne Ortalıq Aziya teatrlarınıñ halıqaralıq festivalіne «Sûlu men suretšі» spektaklіmen qatısıp, Bas žuldenі žeñіp aldı. Al, 2015 žılı Qırğızstannıñ «Art-Ordo» halıqaralıq festivalіnde «Qas-qağım» qoyılımımen Bas  žuldenі ielendі žâne basqada teatr festivalderіnde žuldelі boldı.

Ârdayım memlekettіñ qamqorlığı men qoldauınan šet qalmağan teatr mañızdı memlekettіk іs-šaralarğa da qatısıp, abıroylı qızmet etіp keledі. Onıñ bіr dâlelі retіnde Qazaq handığınıñ 550 žıldıq torqalı toyında ašıq aspan astında, žetі mıñ adamdıq stadiondı qoyılğan tarihi qoyılımdı atau boladı.

91 teatr mausımın tabıstı bastağan teatrdıñ repertuarında 51 qoyılım bar. Ay sayın 30 šaqtı spektakl oynaladı. Mûnday repertuarı asa bay, žûmıs urdіsі toqtausız žetekšі teatr respublika kölemіnde žalğız – M.Âuezov atındağı Qazaq Memlekettіk akademiyalıq teatrı.

13 qañtarda qûrılğanına 91 žıl tolatın teatr ğasırğa žuıq uaqıt aralığında bіrneše buın ûrpaqqa ruhani târbie berіp, qazaq mâdenietі men önerі damuınıñ köš basında žurdі. Bûl kunde qazaq önerіnіñ qara šañırağına aynalğan ûlt teatrı öz körermenі ušіn qaltqısız ârі іzdenіske tolı žûmısın žalğastıra bermek.


  Ömіržan Âbdіhalıqûlı