БАҚ біз туралы

«ӘКЕМ КІШКЕНТАЙ АДАМДАРДЫҢ ҰЛЫ БЕЙНЕЛЕРІН ЖАСАДЫ»…

Рената Серәліқызы ҚОЖАМҚҰЛОВА,
Филология ғылымдарының кандидаты, Қазақ Ұлттық университетінің доцені:
«Сері-ағаң сахнаға жаңа шықты, әлі ойынға кіріскен де жоқ, жұрт неге дуылдап кетті?! Себебі біреу-ақ: Сері-ағаңды тағы да бір көрудің өзі қуаныш. Ол - театрға келгелі көрерменді бір өкпелетпеген асқар дарын. Көрермен жұрт бүгін Сері-ағаңның кімді ойнайтынын біліп келеді. Ол - талай көрген ойын. Қалай күлдіріп, қалай қуантарын талай көрген. Бірақ, Сері-ағаң жалықтырмайды, тойдырмайды. Көрген сайын қызықтыра береді. Көрген сайын қосары көп, ойландырары көп. Сері-ағаң сарқыл­майтын, тереңнен келе жатқан тау бұлағы, кристалдай таза бұлақ…» депті ғұлама жазушы Ғабит Мүсірепов.
Жазушының көрегендігіне қазақтың тағы бір көрнекті жазушысы, белді драматургі Тахауи Ахтанов: «Сері-ағаң жасаған Қоңқай – кішкене адамның ұлы бейнесі ғой»,– деп риза болған екен.
Иә, бүгінгі әңгіме төркіні де, кім жайлы екенін біліп-сезіп,көзі қарақты оқырман ой құшағына беріліп отырған болар, сірә?!
Ол – Еспембет, ол– Қоңқай, Көбікті, Қарашешен, Қарабай, Талтаңбай, Мырқымбай, Қыдыш, Қыдырбай, Торсықбай, Борсықбай, Ол – Яичница, Земляника, Слай мен Педенат, Ягос пен Дон Жуан. Бұл тізімнің шеті де, шегі де жеткізбес…
Есікті жарқырай күліп, жылы қабақпен ашқан Рената Серәліқызы бізді төрге бастады. Әңгімеміздің әдемі жарастықпен басталғаны бізді де еркінсітіп тастағандай.
«Бетін ашқан Бейімбет еді
– Әкеңіздің керемет ак­тер, ерекше талант иесі екенін көп­шілік білгенімен, қандай азамат, қандай әке болғанын Сіздер, балалары ғана білетін болар?..
–Иә, біздің әкеміз жара­ты­лысынан ерекше бір қасиет қонған, өмірін өнерден бір сәт те алшақтата алмаған талант иесі еді. Жастайынан өнерге құштар ол әжеміз Айкүннің батасымен Тройцкідегі орыс-татар мектебіне түскісі келеді. Бірақ жасы асып кеткеніне байланысты, оның үстіне өзі де өнер десе ішкен асын жерге қоятын зерделі жездесінің айтуымен ағартушылық бағыт­тағы мұсылман мектеп-медре­сесінде оқиды.Одан әрі оқуын Торғайда жалғасты­рады да, мектеп үйінде өткен жиындарда көзге түсе бастайды. Әсіресе, ең алғаш рет Бейімбет Майлиннің «Қазақ» газетінде жария­ланған «Мұсылмандықтың белгісі» атты сықақ өлеңімен сахна атты қасиетті төрге шығады.
Сөйтіп жүргенде Қоста­найда қазақ-татар жастары­ның ұйым­дастыруымен өтетін сауық кештерге өзінің өнердегі әріптесі Елубай Өмірзақов екеуі де белсене қатысады. Б.Майлиннің «Қалам­қас», «Бетім-ау, құдағи ғой», «Неке қияр» сынды пьеса­ларында ойнайды. Кейін «Шан­шар молда», «Ел мектебі», «Неке қияр», «Көзілдірік», «Қалпе», «Талтаңбайдың тәртібі» дүние­лерін сахналауда өзінің режис­серлік қабілетін де салып бағады. Бұл шығар­малардың барлығы сол заман­дағы қазақ ауылының әлеу­меттік тірлік-тынысын бейне­лейтін шынайы дүниелер болғандықтан, өнерге енді қадам басқан жас өнер­паз­дарға аса қиындық та туғыз­баған секілді.
Бүкіл өмірін өнерге, сахнаға арнаған әкеміз анам Хадишамен бірге тату-тәтті ғұмыр кешті. Өте балажан болатын. Сондықтан да болар, жарық дүниеге он бала әкеліп, олардың ыстық-суығына төзіп, тәлімді өнеге-тәрбие берулері. Не нәрсені болса да екеуі ақылдасып, кеңесіп, тіпті ес біліп, етек жапқалы бізбен де санасып отыратын. Отба­сында аса мейірімді, жұмсақ мінезді, қуақы әрі қарапайым жан еді. Еңбекқор болатын. Бізді де еңбекқорлыққа, ізеттілікке, бауырмалдыққа баулыды. Әке-шешенің бір-біріне деген се­німдері, сезім­дері, сыйластықтары әлі күнге көз алдымызда. Анамды қатты сыйлайтын. Көпшіл еді, бізді де көпшіл болуға үйретті. Онсыз да қазақтың көпбалалы отбасылары мейірімді, бір-біріне жаны ашығыш, қайырымды болып өсетінін, өз отбасымыздан біліп-көріп өстік. Ауызбіршілік пен татулық орныққан жерде береке, бірлік болатынын үнемі ескертіп отыратын. Ол замандарда қазақ сахнасында әйел-актри­салар жоқтың қасы еді. Сонда анам да әкеммен бірге он жылдан астам уақыт сахналас-әріптес болғанын білеміз. «Өнер деген тазалықты, шынайылықты сүйеді, өнерге құштар бол­саңдар, жақын болсаңдар жаман болмайсыңдар», — деп, бәрімізді қосымша музы­ка мектептеріне берді. Әпкем Балдырған, інім Сырым, сіңілім Салиқа және мен – пианино класына бардық. Ал Балым мен Мәриям – әке­міздің арман мүд­десінен шық­ты. Балым Мәс­кеудегі аға­йын­ды Гнесиндер институ­тының скрипка бөлімін бітірді. Қазір Құрманғазы атын­дағы консерва­торияның скрипка кафедрасының меңгерушісі, профессор. Мәриям да осы консерваторияның скрипка сыныбы бойынша үздік бітіріп, бүгінде Чайковский атындағы музыка колледжінде ұстаздық етуде.
Әкемнің біз үлгі тұтатын тағы бір қасиеті, жадының мықтылығы еді. Не нәрсені болса да тез қабылдап, тез жаттап алатын. Әсіресе, кез келген қойылымға, тіпті өзі қатыспаса да спектакльді тамашалауға баратыны, сол көріністердің текстерін де жатқа айтатыны қазір ойлап отырсам, не деген керемет! Бір-екі оқығаннан жаттап алып, тіпті ара-арасында жанынан қосып, образға кіріп кететін сәттері аз емес. Менің байқампаздығымды спектак­ль­дерден кейін хабарласып жататын таныстары да растап жатушы еді. Әкем ойнаған рөлдердің, спектакль­дердің бәрін сан рет қайталап көрдім десем өтірік емес. Өйткені әр айдың сенбі-жексенбісі біз үшін театр күні болып қалыптасты. Бір жексенбі орыс драма театры, опера театры, әсіресе Жастар театры, әрине,өзі еңбек ететін акемтеатрының спектакль­дерін үзбей тамаша­лайтын­быз. Ата-анамыз бастап апаратын-ды. Көріп қана қой­маймыз, үйге қайтарда, шай үстінде де қызу пікірталасқа ұласып жататын. Ғабиден Мұстафиннің «Миллио­нерін­дегі» Алмат, Ә.Әбішевтің «Достық пен махаб­батында» қарт шахтер, қамқор әке Тайман, тіпті Гогольдің «Реви­зорындағы» айлакер, жемқор Земляника, Шекспирдің «Асау­ға тұсауын­дағы» мас­күнем Сляй мен Педант рөл­дері, бәрі-бәрі таныс образдар. Өзінің мол тәжірибесі мен шеберлігінің арқасында өзге елдің, таныс емес елдің өмір тіршілігін де қабылдап, өте батыл да сеніммен сахналады.
«Музыканың үнімен жақсы тынығамын» дейтін
Әнгежаны құмар-тын. Сон­дықтан да, әкемнің өнердегі жо­лын музыка саласында жал­ғас­тырудамыз. Актердің өмірі қызықты әрі күрделі. Үнемі өнерсапарлары, күнде­лікті кешкі спектакль­дер, дайындық. Кейде шаршап келіп диванға қисай­ғанда біз бөлмеден біртіндеп шыға бастаймыз. Күнделікті сабақ­қа қоса дайындалатын му­зыка мектебінің тапсырма­ларын да жинап қойып, әкеміз бір сәт тынығып алсын дейміз ғой. Жо-жоқ, көзін ашып алып, бізді іздейді. Керісінше, музыканың, музыкалық ас­пап­тың үнімен жақсы тыны­ғамын дейтін күліп. Үйдегі тыныштықты сазды әуен бұзып, көңіл күйіміз өзгеріп сала береді. Класси­кадан гөрі ондай сәттерде ұлттық, дәс­түрлі саз­дарды көбірек ой­наймыз. Әкеміз лезде жады­рап сала береді…
– Әкеңіздің отбасындағы әдемі үрдісін, қазақи тәр­биені балалары мен немере­лері қалай жалғас­тыруда?
– Әкем мені қолымннан же­тектеп апарып қаладағы тарихы тереңде жатқан №12 мектепке берді. Ол кезде аралас-тын. Орыс бөлімінде 40 бала да, қазақ­ша­сында 7-8 бала оқуды бастадық. Бесінші сыныптан бастап мек­теп-интернатта қазақ балалары көбейіп, 8 сыныпты екі класс болып бітіріп шықтық. Мектептегі жиналыстарға үнемі әкем бара­тын. Жақсы оқыдым. Қуанып қайтатын. Мектепті бітірген соң Ұлттық университеттің орыс фило­логия факульте­тіне оқуға түстім. Қазақ мектептеріне орыс тілі мен әдебиетінен сабақ беретін маман-педа­гогтар жетіс­пейтін. Мектепті қазақша бітіріп, орыс бөліміне оқуға түскенім де әкем үшін қуаныш болды.Профессор Ақанов, Сарыбаев сынды ғалым-филологтар дәріс оқыды. Одан аспирантураға түстім. Мәскеуде, 1950 жылы диссертацияны орыс тілінде қорғаған тұңғыш қазақ – Сайкиев Халаби Мұхитұлы жетекшім болды. Қазақ мектеп­теріне арналған орыс тілі мен әдебиетінен «Са­лыстырмалы грамматикадан» ғылыми жолға түстім.
Тұрмысқа шықтым. Бала­ларымның әкесі, филология ғылымдарының кандидаты Ахаң, Ахмет Оспанұлы Мұса Омбының қазағы. Омбыдағы қазақтар ұлттық тәлім-тәрбиеге, салт-дәстүрге, әдет-ғұрыптарға кере­мет берілген, ұстанған. Алғаш келін болып түскенімде Омбыдағы 100 жылдық тарихы бар тарихи мешітке апарған-ды. Көзі ашық, көкірегі ояу зиялы отбасынан шыққан Ахаң балаларын өз ана тілінде оқытпаса да, отбасындағы тәрбиені, әрине, қазақша жүр­гізді. Оның үстіне екеуміз де тіл маманымыз. Ол кісі екі тілге де жүйрік еді. Омбы педучили­щесінен кейін Қазақ педа­гогикалық институтының фило­логия факультетін бітірген.
Тұңғышымыз Мұхтар әке-шешмнің тәрбиесінде өсті. Биолог-ғалым, Мәскеуде тұ­рады. Асқарымызды дәл сол жылдары енді ғана ашылып жатқан рес­публикалық фи­зика-математика мектебіне беруді жоспарлап, бәріміз тіл маманы болмайық, бір физик шықсын арамыздан деп үміттендік. Бірақ ол Ленин­град университетінің шығыс­тану факуль­тетінің араб тілі мен әдебиеті бөліміне түскен­де, әкем марқұм әбден қуан­ды. «Араб тілін білген адам қасиетті Құранды да оқи алады ғой» деп есі шыға мәз болды. Араб тілімен қатар қа­зақ, орыс, ағылшын, француз тіл­дерінде таза сөйлейтін ол еліміздің Сауд Араб және Египет елдеріндегі елшілік­терінде қызмет атқарды. Қазір Сыртқы істер министрінің орынбасары, жауапты қыз­метте. Оны басқа тілдерден гөрі француз тілінің қызық­тырғаны, оның да бойында музыкаға деген құмарлық болар деп ойлаймын. Өйткені есейе бастағаннан-ақ қай халықтың тілі болса да шырайлы, әдемі екенін, дегенмен француздардың сөйлеу мәнері жұмбақ бір әуезді әуенге ұқсайтынын қызыға әңгімелеп отыратын. Шынында да, байқасаңыз тілдің бәрі жақсы, жатық, ал француз тілі тұнып тұрған му­зы­ка іспетті. Ал, қызымыз Әсел – биші-балерина. Билеп жүріп аяғын ауыртып алды да, сахнаға шығуға болмай­тын болған соң, Ұлттық универ­ситеттің журналис­тика факультетін бітірді, қазір университеттің доценті. Бірнеше монографиялардың авторы.
«Адамды орта тәрбиелейді»
– Сол кезеңде қазақ зия­лы­ларының бәрі дерлік ба­лаларын орыс мектеп­теріне сүйреді. Мұны қазіргі көз­қараспен сіз қалай қабыл­дайсыз?
–Иә,сондай заман болды. «Заманына қарай — амалы..» дегендей, жалпыхалықтық сәнге айналған тірлік болды ол.Себебі, ол жылдары, шын мәнінде қазақ мектебінде оқитындар орысша оқыған­дарға қарағанда жоғары оқу орнына түсуге мүмкіндіктері аз болды. Қоғам солай, тіпті қажеттілік-сұраныс солай болды. Бұл ащы да болса шындық еді. Сондықтан да болар, қазақ зиялыларының көбінің балалары орыс мектебін бітіріп жатты. Оның үстіне ол кезде Алматыдағы халықтың 30 пайызы ғана қазақтар болды ғой. Халық санының аздығы болар, қазақ тілінде екі-ақ мектеп, №18 ер бала­ларға арналған және бүгінгі тарихы тереңде жатқан №12 мектеп қана болды. Оның өзі кейін мектеп-интернатқа айналып барып, алыс-жақын қала маңындағы ауыл балаларымен толықты.
Алөз балаларымды, мүм­кін әкеміздің беделін салсақ та осы мектепке қабылдатуға болар ма еді, қазір ойласам, қоғамның қажеттілігіне орай, заманына қарай дегеннің мәнін түсін­гендей боламын. Адамды орта тәрбиелейді дегеннің түп-төркіні де осыдан шығады.
Әкем осы жағдайды көп ескертіп отыратын
Рената апайымыз ойланып отырып қалды. Таяу күндері сексеннің сеңгіріне шыққалы отырған қарт ғалымды терең ойдан алып шығу мақсаты­мен есімі неге Рената деп қойылғанын сұрадық. Ол кісіні лезде күлімсіреп шыға келді.
–Әкем өте қуақы, әзілқой жан болды дедім ғой. Бәрі­міздің де үйдегі күйбеңмен сыртқа шықпауы­мызды, отба­сындағы кикілжің басқалар­дың көңіл-күйін бұзбауы керек екенін үнемі айтып отыратын. Есімді біліп, бой­жете бастаған бұлаң шағым­да осы сұрақты өзі қойды маған. «Білмеймін ғой, неге олай атадыңдар, — дедім мен де. Сөйтсем, «Революция. Народ. Труд» сөздерінің құра­масы екен. Өзі риза.
Ақыл тоқтатып, елуді еңсеріп қалған шағымда Орталық архивтің жанынан өтіп бара жатып:
–Балам, есіңде болсын, маған қатысты құжаттардың, суреттердің бәрі-бәрі осында жатыр, өз қолыммен апарып өткізгенмін, осыны ұмытпа,– деді салмақты дауыспен. «Оны неге айтып келеді» деген суық бір ой жанымды жанып өткені сонша, көзіме келіп қалған ыстық жасты көрсетпеуге тырысып теріс қарадым…
Рената Серәліқызы Қожамқұлованың аппақ жүзінен ата-анаға, әсіресе, бүкіл Алашқа сыйлы біртуар актер-әкеге деген сағынышын байқау аса қиынға соқпас еді…
Иә, Қожамқұловтың сахнадағы, қазақ өнеріндегі жетістігі, әрине, өзінің сахналас, замандас достары Қалибек Қуанышбаев, Елубай Өмірзақов, Құрманбек Жандарбеков, Жұмат Шанин сынды актер-азаматтармен шығармашылық бірлестігінің нәтижесі дер едік. «Амангелді», «Ақ роза», «Баку оттары», «Біздің сүйікті дәрігер», «Алдар көсе» фильмдеріндегі жарқын бейне көз алдымыздан көлбең қағып өтіп жатты. Қазақ театр өнерінің негізін қалаушылардың бірі, Қазақ ССР-ның халық артисі, Социалистік Еңбек Ері Серке Қожамқұловтың өнердегі өмір жолы, актерлік тәжірибесі, театрдың келелі мәселелері жөніндегі сыр-толғамдары, Серағаңның кейінгілерге тастаған ұлан-асыр байлығы дер едік. Актердің шығармашылығы, шеберлігі – бүгінгі ұрпаққа мол шежіре дерсің. Олай болса, ол мазмұны бөлек ғұмырды бір мақалаға сыйдыру мүмкін емес екені тағы да түсінікті.

Сұхбаттасқан — Тана ТӨРЕҚЫЗЫ

"Алматы ақшамы" газеті.