СМИ о нас

Әубәкір РАХИМОВ: Спектакльдердің де тағдыры болады

            Соңғы жарты жылда Алматыдағы белді театрлар бір спектакльден кейін бір спектакльдің тұсауын кесті. Солардың қатарында «Шәкәрім» драма-диалогы М.Әуезов атындағы қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының репертуарын толықтырған-ды. Көктемнің шеті көрінгенше 5-6 рет қойылған спектакль – «Тәуелсіздік толғауы» атты ІІ республикалық байқауында бірінші орын алған драматургиялық туынды. Сонымен, ұлттық рухани әлемде өз шырағын жағып кеткен Шәкәрім Құдайбердіұлының өміріне арналған пьесаның авторы әрі режиссері Әубәкір РАХИМОВТЫ сөзге тарттық.

           – Әбеке, қазіргідей талапшыл, талғампаз, бірдеңеге таңғалу қиын, кінәратшыл көрермендер заманында диалог жанрына құрылған спектакль қоюға қалай тәуекеліңіз барды?
            – Спектакльдің драма-диалог атануының өзіндік себебі бар. Бұл сахнадағы кейіпкерлердің бір-бірімен сөйлесуі деген сөз емес, Шәкәрімнің көрермендерімен диалогқа баруы. Шәкәрімнің ойы бүгінгі заманға жетуі керек. Кез келген шығарма қай уақытта қойылса, сол уақыттың үдесінен шығуы шарт, сол кезеңнің келелі ойларын қозғауы тиіс. Ал Шәкәрімнің ойларын, өлеңдерін, прозалық шығарма­ларындағы дүниелерін алып қарасаңыз, бүгінмен үндес. Өйткені, Шәкәрімді толғандырған мәселе Абайды да толғандырған. Ұрпақ келешегі, ұлт болмысы, ұлт өресі туралы Шәкәрім терең толғаныстарға барады. Мұның бәрі қазіргі таңда ауадай қажет. Біздің жастар кейде азаттығымызды бүгінгі ұрпақтың немесе қазіргі кезеңнің жемісі деп ойлайды. Олай емес қой. Тәуелсіздік Алаш арыстарының арманы еді. Осы жолға олар өмірін арнады, «халық жауы» атанды, атылды, асылды.
           Бір қарағанда, Алаш арыстары өз бағасын алған да сияқты көрінеді. Алайда, біз осының қадір-қасиетіне тереңдеп барғанда ғана тәуелсіздігіміздің құнын тұғырлы ете түсеміз. Бұл спектакльді драма-диалог ретінде сахналауымның бір сыры осында. Шәкәрімнің аузынан шыққан әрбір сөзден көрермен ой түюі керек. Ұлының ұлағаты ұрпаққа аманатталған уағыз ретінде қабылданса деймін.
            – Сөзіңіз аузыңызда, қазіргі жастар пафоспен айтылатын пәлсапаны ұнатпайды. Осыдан қашу үшін қандай да бір режиссерлік әдістерге барып көрдім деп ойлайсыз ба?
– Спектакльде пафосқа құрылған сөз жоқ. Бұл – тергеу. Тергеуде айтылатын сөздердің бәрі қарапайым сөздермен берілген. Шәкәрім философиясын, өз аузымен айтылатын дүниелерді қарапайым сөздермен жеткізуге тырыстық. Расында, бір кездері біздің сахнада пафосқа құрылған қойылымдар болған. Ақ өлеңмен де жазылды, ұйқас та қуып кеткен кездеріміз болды. Бұл спектакльде нақты-нақты айтылатын ойлар, көтерілетін мәселелер, тергеу кезінде Шәкәрім мен Қарасартовтың арасында айтылатын сөздерде ұлттың тағдыры бар.
            Байқап қарасаңыз, «Шәкәрім» спектакліне мектеп оқушылары да келіп жүр.                            Олардан қойылым түсінікті ме деп сұрағанда, көп нәрсенің мәніне енді бардық деп айтады. Мұнда Жаңаөзен де, басқалар да бар.
            – Саяси оқиғаларды спектакльге сыналап кіргізіп, жанама ой айтпақшы болу Әуезов театрында ұдайы кездеседі. Өнер өз жолымен жүрмей ме?
            – Бұл «Шәкәрім» спектакліне керек. Бұл қойылымның өзегі осы. Неге дейсіз ғой? Мұнда көтерілетін мәселе – суреткер мен қоғамдық жүйе жайында. Суреткердің ұстанған ұстанымы қоғамдық шеңберге сыймайды. Сондықтан, ол өз заманынан жоғары көтеріледі. Суреткер осыны жеткізіп айта алмаса, онда азаматтығы болмайды. Сондықтан, біздің бүкіл Алаштың қайраткерлері осы суреткерлік деңгейге көтерілді. Жапа жекті. Қоғамдық жүйенің шеңберінен шығуға тырысты.
              Біз ел боламыз десек, ұрпақ тәрбиелейміз десек, ақиқат айтылуы керек. Ақиқатқа тәрбиеленген адамның азаматтығы қалыптасады, өз сөзін айта алатын болады. Театр да мешіт сияқты. Адам жанын тазартуымыз керек.
             – Шәкәрімді сахнада қайта тірілту сөзсіз сауапты іс. Бұл сіздің адам ретін­дегі де, суреткер ретіндегі де борышыңыз делік. Ең бастысы, сіз Шәкәрім­нің рухани бейнесін жасауды мұрат тұттыңыз. Осы мақсат орындалды ма?
            – Бір спектакльмен Шәкәрімнің образы орындалды деп айту қиын. Бізде әлі күнге дейін Шәкәрім бейнесі толық көрініс тапқан жоқ. Бір телефильм түсірілген-ді, ол да өз деңгейінде шықпады. Мен бұл қойылымда Шәкәрімнің портреттік образын емес, рухани бейнесін жасауға тырыстым. Алғашқы қадам ретінде айтсақ, өз миссиямды орындадым деп білемін. Өйткені, спектакль жүрген сайын жаңалық қосылып, тереңдеп келе жатыр. Мен басты рөлді Бекжан Тұрысқа бекер берген жоқпын. Басқа да талантты әртістер бар. Бекжанмен көп жылдар жұмыс істедім. Ол – ойлы актер.


         – Ғажап! Бекжанның Шәкәрімнен айнымай қалуы – актердің талантына гримерлердің шеберлігі, режиссердің талассыз таңдауы қосылған жерде басқа сөз айтудың қажеті жоқ.
            – Спектакльдің Шәкәрімнің «Жау болсам» деген өлеңінен алынған жақша ішіндегі қосымша атауы бар. Бұл драма-диалогты қоюға ниет еткен режиссерлерге автор ретінде онда Шәкәрімнің портретін жасау міндет еместігін ескертіп жазғанмын. Ол – Ақын, басты кейіпкерді Шәріп деп те шартты атауға болады. Тек бір талабым – спектакль аяқталған соң Шәкәрімнің портреті берілуі тиіс. Ондағы ойым мынадай, басқа театрлар Шәкәрімнің сақалын, түрін келтіреміз деп, ойдан айырылып қалуы ғажап емес. Бір театрда Шәкәрімді ойнайтын актер бар да, екіншісінде жоқ. Сондықтан, осы спектакль арқылы Шәкәрімнің таза ойы бірінші кезекке шықса екен.
            – Спектакльдің алғашқы премьераларынан кейін сынайтындар да, қолпаштайтындар да табылады. Сондай сын-ескертпелер кейінгі қойы­лымдарға өзгерістер енгізе алды ма?
– Әрине, сын айтылады. Талас пікірдің туғаны жақсы, оның да пайдасы бар. Дегенмен, айтарлықтай үлкен сын-ескертпелер бола қойған жоқ. Ең бастысы, көрермен Шәкәрім ақынымен қауышқанына риза. Соңғы қойылымдардың бірінде көрермендеріміз сахнаға шығып, өксіп-өксіп жылап тұрып алғыс айтты, бата берді. Көп сөздері анық естілмеді, бірақ: «Елім бар екен ғой, Отаным бар екен ғой» деген сөздерін түсіндік. Бұл да бізді толқытты.                   Спектакльге берілген баға деп қабылдадық.
         – Сіз режиссерсіз ғой, драматургияға қалай келдіңіз?
           – Мен «Шәкәрім» драмасын әбден елеп-екшеп барып жаздым десем де болады. Шәкәрімнің 150 жылдық мерейтойы осы Әкемтеатрда аталып өтті. Шараға сценарийді өзім жазған едім. Міне, осылай Шәкәрім тұлғасымен етене таныса келе, оның өлеңдері, айтқан ойлары, қилы тағдыры көкейде қалып қойды. Қажының басты «айыбы» – «Абыралы» көтерілісінің дем берушісі» деген жала болатын. Оны «халық жауы» деп қаралағанымен, ешбір құжатта оның айыбын растайтын бірде-бір дәлел келтірілмеген. Міне, осы мәселелер қозғау салып, Шәкәрімге оралғым келді. Тарихи деректермен, өзінің жазғандарымен тереңірек танысып, сценарий жаздым.
             – Мәдениет министрлері реті келсе театрға келіп, мұң-мұқтаждарыңызды біліп тұрады. Осы саланың жетекшілері бір келгенде режиссерлер де шетелдерге шығып, тәжірибе жинақтап тұрса деген ұсыныс айтып едіңіз.
             – Мұндай ұсыныс жылда айтылады. Айтылған жерінде қалады. Шетелдерге тіпті, театр артистері де бармайды. Қазақстанның мәдени күндері шетелдерде өткен кезде концерттік ұжымдар барады. Олар – әншілер, күйшілер, оған еріп бір қора бизнесмендер, арасында тамыр-таныстықпен барып жүргендер де табылады. Бизнес өкілдері бір-екі келісім-шарт жасап қайтар. Ал театр адамдары араласса тәжірибеміз байып, деңгейіміз көтеріле түсер еді. Өзгелердің қай бағытта кетіп бара жатқанын көріп, өзіміз қай тұста екенімізді бағалауға болар еді. Әрине, театрды көзбен көргендей болмайды, интернеттен театр жаңалықтарын сезіну, анық-қанығын толық білу қиын.
             – Осы ұсынысыңыздың дұрыстығына соңғы кезде көз жетіп жүр. Мәселен, қазір сахналық технологиялар да дамыды, оның көмегімен көрерменге әсер етуге болады. Алайда, бұл мәселеде Әуезов театры кон­сервативті, әлде қағидатты түрде дамыған технологиялардан қашып жүрсіздер ме?
            – Мүлде қашпаймыз. Қайта армандаймыз. Мысалы, Шәкәрімде қолда бар жарықты ойнатуға, бар техниканы қолдануға тырысып бақтық. Бірақ, бұл да өтіп кеткен кезең сияқты. Қазір көрермен спектакльге келгенде бірінші сахнаның безендірілуіне қарайды. Көрермен сахнаны көріп, таңғалуы керек, театрға келгенін сезінуі тиіс.
             – Әлмисақтан «Әкемтеатр» атанған Әуезов театры – еліміздің басты сахнасы. Ал сіздер осы маңдайымызға біткен басты театрдың белді режиссерісіздер. Көрермен театрдың өз деңгейіндегі дүниелерді қара­мастан, кейде осы театр ортанқол драматургтердің ортанқол пьесаларын ортанқол актерлармен сахнаға шығарып жатады дейді…
             – Ондай қай кезде де болған, болашақта да бола бермек. Соңғы кезеңдерде сүйегі мықты пьесалар сирек жазылуда. Мәдениет министрлігі осы жоқтың орнын толтыру үшін, драматургтерді ынталандыру мақсатында түрлі шараларға, байқауларға ұйытқы болуда. Егер керемет драматургиялық дүние жоқ деп қолды қусырып отырсақ, бүгінгі көрерменімізден де айырылып қаламыз. Әрине, талғам таразысы да керек. Театр тірі ағза болғаннан кейін жаңа спектакльдер жүріп жатуы қажет.
              Сондықтан көптеген материалдарды сахналағанда жөндеп, кей тұстарын қайта жазып жатамыз. Осы орайда Жазушылар одағы драматургия секциясын құрды. Осы кеңеске жазады-ау деген жас қаламгерлерді шақырсақ, алдымен айтқан уәждері: «Қанша төлейсің?» болды. Нарықтың заманы екенін түсінеміз, жақсы туындыға лайықты қаламақы төленеді, төленіп те жатыр. Мәселе мұнда да емес. Драматургия – өте күрделі жанр. Оған екінің бірінің тісі бата бермейді. Мен осы күнге дейін көптеген жазушылардың спектакльдерін қойдым.
             – Әуезов театрының репертуарынан түспеген қанша қойылымыңыз бар? «Бес бойдаққа бір той», «Құдалар» әлі жүріп жатыр. «Бәкей қыз» да режиссерлік беделіңізді бекемдеп кеткен спектакль болды.
              – Кей спектакльдерім жиырма жылдан бері жүріп жатыр. Кей пьесалардың жолы ауыр болады. Спектакльдердің де тағдыры бар. Мәселен, «Қамар сұлу» сахнаға қайтадан премьера сияқты оралды. Актерлер да солай ойнады, көрермен де жаңа спектакль сияқты қабылдады.
           Кеңес өкіметі тұсында шаң қауып жатқан сахналық шығармалардың бірқатары егемендік алғаннан кейін сахнаға шықты. Әр спектакльдің өз заманы, өз көрермені бар.

Әңгімелескен Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».