БАҚ біз туралы

Ғасыр тарихының тірі куәсі

Жүз жасаған адамдар бұл өмірде, әрине, баршылық. Бірақ өлшеулі ғұмырдың осы айтулы межесін кім қалай бағындырады, оған қандай жағдайда жетеді, ол – бөлек мәселе. Бүгінгі әңгімемізге өзек болып отырған Хабиба апа – Хабиба Елебекова өмірі тағылымға толы ерекше жан! Театр табалдырығын 17 жасында аттап, өмірі өнермен біте қайнасып кеткен Хабиба апа бүгінде жүзге толып отыр.
Еңбек жолын туған өлкесі Қарқа­ралы халық театрында баста­ған Хаби­ба Қарақбайқызы 1935 жылдан бастап М.Әуезов атындағы Қа­зақ мемлекеттік академиялық драма театрында қызмет етті. Алғашқы ро­лі Ж.Шаниннің өзі жазып, өзі қойған «Арқалық батыр» тарихи драмасын­дағы Қаракөзден бастал­ған актриса, әр кезеңдерде М.Әуе­зовтің «Абай­ын­да­ғы» Қанікей, Ұлжан, «Қарақып­шақ Қо­быландыдағы» Күні­кей, Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян Сұлуындағы» Мақпал, Б.Майлин мен Ғ.Мүсіреповтің «Амангел­дісін­де­гі» Қырмызы, Б.Май­линнің «Май­да­нын­дағы» Мамық,    Қ.Аман­жо­лов­тың «До­сым­ның үйленуін­дегі» Айға­ным, Иран-Ғайыптың «Естай­дың Қорланындағы» Айнаш образдарын сомдады. Актриса­лығымен ғана емес, қазақтың әйгілі әншісі Жүсіпбек Елебековтің жары ретінде танымал Хабиба апа қазақтың ән өнеріне де өлшеусіз үлес қосты. Ол кісінің Жүсіпбек Елебеков туралы жазған «Үні кетпес құлақтан», «Ән-Аманат», «Қайран, Жүсекем!» атты кітаптары көзіқарақты қауымнан әділ бағасын алған құнды дүниелер екені даусыз. Ал өзінің өнер жолы, пайым-парасаты, ғибратты ғұмыры «Хабиба Еле­бекова» атты кітапта айқын көрініс тапты.
Театрмен ғана емес, ғасырмен бірге жасасқан осынау ғазиз жанның бұл өмірдегі көрген-білгені, көкейге түйгені ұланғайыр. «Быламық жейін деген асым ба еді, жүз келейін деген жасым ба еді» деген екен бая­ғыда бір қария. Бірақ Хабиба апаның айтары басқа. Ол – тұтас бір тарихтың тірі куәсі, үлкен мәде­ниет­тің көшін баста­ған ұлы тұлғалардың соңғы тұяғы, кешегі мен бүгінгінің арасын жалғап тұрған алтын арқау.
Санасы сергек, жады ояу Хабиба апа мұны терең сезінеді. Бір әңгіме­сін­де: «Мен сол ұлы тұлғалардың аманатын кейінгі ұрпаққа жеткізу үшін де тірі жүрген болармын» деп өзі ағынан жарылғандай, көкейіндегі сырды ол қашанда көпшілікке жеткі­зуге құштар. Хабиба апамен болған әңгіменің бір парасы да ол кісінің өмірі, өнері, замандас­тары жайлы өрбіді.
«ТАРИХИ НӘРСЕЛЕРДІ ҰМЫТПАЙМЫН»
Өнерді сүйсең, жаныңмен еңбек ет­сең, өнерге жететін ештеңе жоқ, – дейді Хабиба апа. – Мен театрды сондай сағынам. «Шіркін-ай, сахнада ойнар ма едім» деп ойлаймын осы күні. Қызық, жас күнімде көп нәрсені түсінбеген сияқтымын. Елдің бәрі «Адам жас күнінде керемет ақылды, парасатты болады. Қартайғанда со­ның бәрі кетеді» дейді. Құдайдың құдіреті, менде соның бәрі керісінше. Жас кезімде түсінбеген нәрсені қазір түсінген сияқтымын. Менің жасымда елдің бәрі есінен айырылады, алжиды. Мен алжыған жоқпын, бірақ ұмытып қаламын, кейде баламның атын да есіме түсіре алмай қалам. Ал бірақ тарихи нәрсеге келгенде ұмытпаймын. Міне, құдайдың құдіретін қараңыз. «Аяғымнан жүре алмай жүрмін» десем, Болат Атабаев «Ой, құдай-ай, аяқты да сөз қыласыз ба? Лақтырып жіберу керек аяқты. Басың аман болса, болды ғой» дейтін. Он екі мүшенің бәрі керек қой. Көзім нашар, құлағым нашар естиді. Қазір ойлаймын: Шіркін-ай, аяғым жүрсе, көзім көрсе, менен бақытты адам жоқ, сол күні өлсем, арманым жоқ» деп. Бірақ тәуба деймін, адам жақсылыққа тоймайды, жақсы болған үстіне бола берсе дейді. Мен келгенде осы Алматыда ылғи жәйпи­ген-жәйпиген жаман үйлер болатын. Қазір қарасаң, зәулім-зәулім үйлер! Құдай-ау, осылай болады деп кім ойлаған? Қарап тұрып, сол үйлердің бәрін өзім соққандай қуанамын.
1952 жылы аяғымнан баса алмай, Есентукиге бардым. Қалибек Қуаныш­баевтың қызы Мәскеуде оқып жатқан. Мен газды сол кезде бірінші рет көрдім. Келіп актрисаларға: «Құдай-ау, газ деген болады екен, жанына барып, сіріңке жақсаң, от жанады. Үстіне шәйнек қойсаң, беті-қолыңды жуғанша шәйің қайнап, дайын боп тұрады, қолың күйе болмайды» деп әңгіме айтқанымда актрисалар: «Ойбай-ай, ол өмірді біз қайдан көреміз, көрмейміз ғой» дейтін. Ал қазір ше? Бәрі үйдің ішінде ғой. Моншаға бару үшін қанша­лықты кезекке тұрушы едік. Адам жақсылыққа тоймайды ғой. Ондай жақсылықтар жетіп жатыр. Құдайға шүкір, тәуба деу керек.
Күләш, Құрманбек, Шаралардың бәрімен де бірге болдық. Менің мүмкін, атағым шамалы шығар. Бұл атақ дегеннің өзі де әртүрлі жағдайда алына береді. Әртіс деген халық өзі бейшара сияқты. Роль берсе, ойнайды, болмаса отыра береді. Атақ алып берсе, алып берді, алып бермесе, қала береді. Біреуге қарап отырады. Әртүрлі жағдайлар бар. Бәлкім, мен сол жағдайларды білмеген шығармын. Еңбек сіңірген әртіс деген ғана атағым бар. Менің білімім түкке тұрмайды, шынымды айтсам, төртінші кластық білімім де жоқ. Сөйтіп жүрсем де кітап жазам. Құдайдың берген зеректігі, ұғымтал­дығы болар…
«ҚАЗІР – ӘРКІМ ӨЗІ ҮШІН ӨМІР СҮРІП ЖАТҚАН ЗАМАН…»
Қазір әрбір ауылда клуб бар ғой. Біз алғаш келгенде Алматының өзінде клуб жоқ болатын. Ел ішінен өнерлі адамды жинаудың өзі оңайға түскен жоқ. Мысалы, Ахмет Жұбановтың ең алғашқы оркестрді қалай дайында­ғанын мен жақсы білемін. Бір қабатты бір жаман үй болатын. Елден теріп алып келген біраз күйшілерді сол жерде дайындады. Дирижерге қарау, тыңдау дегенді білмейді. Бәрі бет-бетімен кетіп қала береді, кетіп қала береді. Мәде­ниетті, жақсы киінуді үй­ренсін деп, Ахмет галстугын байлап, костюм-шалбар киіп, сықиып келеді, «мыналар да солай болсын, көрсін» деп. Сосын әбден шаршаған кезде галсту­гы­ның қайда қалғанын білмей­ді, костюмі де қалады, оны да білмейді. Майкамен тұрып дирижерлік еткен күндері болған. Мен өзім барып көріп жүрдім. Коридорда керосинка жанып тұрады, соған шай қойып, үзілісте шай ішетін. Келесі бір кішкентай бөлмеде нота сабағы, пианино сабағы жүреді. Жүсекеңдер соны үйреніп жатады. Алғашқы кезде бәрі қиын болды, ештеңе оңай келген жоқ. Соғыс уақытында, мысалы, Жүсекең жыл он екі айдың екі айында да үйде болған емес. Үнемі ел арасында жүрді. Кон­церт беріп, халықтың көңілін көтеріп, соғыстан қажыған, титықтаған жұртқа демеу болуға тырысты. Сол уақытта екі балам бірінен соң бірі қайтыс болып, өлім халінде қиналып отыр­ғанымда Иса марқұм келіп көңіл айтты. Менде оның жазып кеткен үш ауыз өлеңі бар. Сонда Иса ел аралап жүріп, жалғыз өзі концерт береді. Исаның бір ұл, бір қызы детдомда болды. Әйелі қайтыс болып кеткен, басқа әйел алмаған. Қызы Мәкен, шын аты – Ма­хуза, Мәскеуден оқып бітіріп келіп, біздің театрда актриса болды. Сол Мәкен айтатын: «Біз сонда аяғымызға шәркей сұғып, болмаса бірдеңені орап алып, жалаңаяқ жүретінбіз. Ал әкем тапқан ақшасының бәрін майданға жіберетін» дейді. Көрдіңіз бе, бұлар өзі үшін өмір сүрмеген, халық үшін еңбек еткен адамдар. Мұндай нәрселер біздің заман­дастарымыздың арасында өте көп болған. Қазір қарап тұрсаң, әркім өзі үшін ғана күн көріп жатқан, екінші біреудің не болып, не қойып жатқанын ойламайтын заман келді ғой.
Көңіл айтып тұрып Иса: «Қарағым, Жүсіпбекке сәлем айт, ертең мен де ел аралап кетем» деді. Есікке барды да, қайта айналып келіп, «қағаз, қарындаш берші» деді. Бердім. Отырған да жоқ, түрегеп тұрған бойы бірдеңені жазып жатты, жазып жатты. Сосын «Мынаны Жүсіпбекке бер» деп тастап кетті. Сондағы өлеңі:
«Жүсеш-ау, адам бар ма өлмей­тұғын,
Қайғының жаны бар ма жеңбейтұғын.
Ақылдаспай туғызып және өлтіріп,
Жүрекке шоқ тастайды сөнбей­тұғын.
Тумасаң, көрер ме едің мұның бәрін,
Жалғыз Еркін деме сен жанның нәрін,
Өліп-өліп, өлімнің сарқыттары,
Талайдың күлкі қылған қайғы-зарын.
Жанды ауыртар, жүрегің алып ұшар,
Қолқаң менен кеудеңді бірдей құшар.
Еріп кетіп еріксіз ессіз ойға,
Өзіңді өзің қайғыға қылма душар. Ағаң Иса», – деп қол қойып жазып тас­тап кетті.
Иса керемет ақын болған. Ол уақытта бір-бір акті ойын қояды. Екінші актісін Иса бастайды. «Осы жайында айтыңызшы» деп тақырып берсе, болды, ағылып кетеді, бүкіл бір актіні жалғыз өзі алады. Міне, ақындық деген қандай! Мұхтар Әуезовтің «Исасы бар театрдың арманы жоқ» деп айтқан сөзі есімде.
Иса, Әміре, Елубай, Серке, Қапан, Қалибек, Құрманбек, міне, театрды қозғалтпай ұстап отырған осы жетеуі болған. Ара-арасында келіп кетіп жатқан әртістер болған, режиссер – Жұмат Шанин. Бұлардай еңбек еткен ешкім жоқ. «Осы сегіз адам, сосын үш әнші – Жүсіпбек, Манарбек, Ғарифол­ла, екі күйші – Дина, Әбікен Хасенов, екі қобызшы – Дәулет Мықтыбаев, Жаппас Қаламбаев, міне, осы 15 адамның еңбегі ерен. Мұндай еңбекті аяқасты қалдыруға болмайды. Бұларды білетін адамның өзі санаулы қазір. Олар кетіп қалса, бұлар мүлде аяқасты қалады. Сондықтан бұларға арнап музей салғызыңыз. Онсыз болмайды» деп, мен Н.Назарбаевқа хат жазғам. Жауап келмеді. Екінші рет та­ғы жаздым. Оған да жауап болған жоқ.
«ӘНШІ ЕМЕСПІН, БІРАҚ ӘНДІ ЖАҚСЫ ТҮСІНЕМІН»
Мәселе – дауыстың күштілігінде емес. Күшті дауыс есекте де бар. Да­уысым бар екен деп, елдің бәрі әншімін деп айтуға болмайды. Түйені де үйретіп билетіп қояды ғой. Сол сияқты, адамды да үйретіп, еріксіз әнші қылып шығаруға болады. Ал нағыз әнші Алланың жазуымен анадан солай әнші боп туады деп білемін. Мен әнші емеспін, бірақ әнді жақсы түсінемін. Ең мықты әнші деген Жүсіпбегім «дұрыс айттым ба?» деп менімен ақылдасып отыратын. Абай: «Сұлулық ол – дененің берген сыйлы­ғы, бет сұлулығын елдің бәрі таниды, ал сұлу сөз бен әдемі ән – жан сыйы. Жан сыйын елдің бәрі тани бермейді» дейді.
Манарбек, Жүсіпбек, Құрманбек сияқты басқа да бірқатар адамдар «қазақ өнерін қайтсек жеткіземіз, қайтсек көркейтеміз» деп тынбай еңбек етті, ізденді. Олар өз бастарын ойлаған адамдар емес болатын. Әйтпесе неше түрлі заман болды. Әнді ойламақ түгіл, «өзіміз қалай аман қаламыз» деп, ел басымен қайғы болып кеткен ашар­шылық кезінде де сол Манарбектер кешегі Біржанның, Естай­дың, Ғазиздің әндерін қалай халыққа жеткіземіз деп, соның жолында тер төкті. Бұлар болмаса, кешегі халық композиторларының әндерінің барлығын қазіргі жастар қайдан алар еді? Бұларды ұмытуға болмайды.
«ҚИЫН ЗАМАНДА ДА ӨНЕР МЕН ӘДЕБИЕТ ӨСКЕН БОЛАТЫН»
Мен, қазақ қасіретінің бәрін дерлік көрдім. Ашаршылықта шөберелес інім бір әулеттегі 33 жаннан жалғыз өзі қал­са, мен өзім де екі әулеттегі он жеті жан­нан жалғыз қалдым. 1932 жылғы аштық, 1937 жылғы репрессия. Бір    ауыз сөз үшін талай арыстарымыз абақ­тыға жабылды. Арыдағы ол қа­сіретті айтпағанда, бертін келе Семей поли­гонының өзі қазаққа қаншама қасірет әкелді! Абай мен Шәкәрімнің кіндік қаны тамған қасиетті жерді баса-көктеп келіп, улы жарылыстар жасады. Еркектердің сақал-шаштары жидіп түсіп қалды. Еркек болмай қалғанын сезген жас жігіттер өзіне-өзі қол жұм­сап, буынып өліп жатты. Жас нәрес­телердің көпшілігі көз тоқтатып қарауға болмайтын қорқынышты халде туылды. Соның бәрін көріп отырсақ та, бір ауыз сөз айтуға шамамыз жоқ болды. Бұл адамшылықтың бәрін аяқасты етіп, бүтін халықты мәңгүрттік халмен теңегенмен бірдей еді. «Ғасыр қасіреті» деген еңбегімде мен осының бәрін қозғадым. Қазақтың басынан өткен қуғын-сүргін, соғыс қасіреті, жоқшылық, әйелдердің ауыр еңбекке араласқаны, кешегі полигон зардабы, Желтоқсан жайы айтылды. Бірақ сондай қиыншы­лық заманның өзінде де өнер мен әдебиеттің өскенін тілге тиек еттім. Халық өзі ашқұрсақ болып жүрсе де сол заманда театрға үзбей келетін еді. Студенттер өзіне берілген 600 грамм нанын сатып, соның ақшасына театрға келгенін мен өз көзіммен көрдім. Халық театрға аруақты үйдей қараушы еді ол уақытта. Ел-жұрттың өздеріне деген осындай ықыласы өнерпаздарды қатты көтеріп кетті. Керемет спектакльдер, ойындар болып жатты. Жаңағы еңбегімде осының бәрін айта келіп, соңында: «Тағы да арманым бар. Енді осы баршылықты, байлықты жеке адамдар емес, бүкіл халық көрсе екен, еліміздің иығы өзге елдерден биік тұрса екен деймін. Құдайдан тілек тілеймін. «Е,Жаратқан Ием, қазақ халқының көрмеген қорлығы жоқ еді ғой. Құран Кәрімнің шәрих сүресінің 6-аятында: «Әрбір ауыртпалықтың бір жеңілдігі болады» демеп пе еді?! Алла тағала, сол жеңілдікті бере гөр халқыма» деймін…

Роза РАҚЫМҚЫЗЫ

“Жас Алаш” газеті