تەاتر تاريحى

قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعى,قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي تەاترى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميяلىق دراما تەاترىنىڭ شىمىلدىعى 1926 جىلى 13 قاڭتاردا قىزىلوردا  قالاسىندا اشىلدى. العاشقى قويىلىمدارى ق.كەمەڭگەرۇلىنىڭ «التىن ساقينا» پьەساسى مەن م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پьەساسىنان ۋزىندى بولدى.  تەاتر شاڭىراعىن كوتەرۋگە س.قوجامقۇلوۆ, ق.قۋانىشباەۆ, ە.ومىرزاقوۆ,  ق.بادىروۆ,  ق.جانداربەكوۆ, تاعى دا باسقا «سامورودوك سارى التىن» اكتەرلەر ات سالىستىتوكپە اقىن ي.بايزاقوۆ, اتاقتى انشى ا.قاشاۋباەۆ, پالۋان ق. مۇڭايتپاسوۆتار دا وسى قاتاردان تابىلدى. سونداي-اق تەاتر ومىرىنە ز.اتاباەۆا, م.شاموۆا, ا.ابدۋللينا, ش.بايزاقوۆا, و.قاشاۋباەۆا,  ج.شانينا, د.وڭعارباەۆالار بەلسەنە ارالاستى. تەاتردىڭ ەڭ العاشقى رەجيسسەرلەرى س.قوجامقۇلوۆ, ج.شانين, ق.قۋانىشباەۆ ەدى.

قوعامدىق قۇرىلىم وزگەرىپ, جاڭا ومىرگە بىرتىندەپ بەيىمدەلە باستاعان بۇقارانى تاربيەلەۋدە ونەردىڭ رولى ۋلكەن بولدى. وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىندا ۋلكەن ناۋبەتكە ۇشىراعان قازاق حالقى ۋشىن بىلىم مەن مادەنيەت, ونەردىڭ اسا زور ماڭىزىن قازاق زيяلىلارى دا قاتتى تۋسىندى, سوندىقتان دا قازاق تەاترىنىڭ اشىلىپ, ەڭسە تىكتەۋىنە  ج.ايماۋىتوۆ, م.اۋەزوۆ, ج.شانين, ق.ساتباەۆ, و.بەكوۆ, ت.ب.  كوپتەگەن قايراتكەر ات سالىستى. ولاردىڭ قاتارىندا سول كەزدەگى قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ باستىعى س. سادۋاقاسوۆ, ال, تەاترداعى شىعارماشىلىق-شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىندا ەرەكشە كوزگە تۋسكەن العاشقى ديرەكتورى د. ادىلوۆ, تاعى باسقالار بولدى.

1926 جىلدىڭ 5 قازانىنان تەاتر ديرەكتورى ارى كوركەمدىك جەتەكشىسى بولعان  ج.شانين تەاتردىڭ شىعارماشىلىق قالىپتاسۋىندا رولى وتە ۋلكەن. العاشقى كاسىبي رەجيسسەر, دراماتۋرگ, سىنشى, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى ج. شانين 1927 جىلى ماسكەۋدە وتكەن Эتنوگرافيяلىق كونسەرتكە اراسىندا تەاتر اكتەرلەرى دە بار بىر توپ ونەر شەبەرلەرىن  باستاپ بارىپ, وتە تابىستى ورالدى. 1932 جىلى قىرعىز دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرلىگىنە اۋىسقانعا دەيىن ونجىلدىقتارعا پاراپار ەڭبەك جاسادى.

1928 جىلى تەاتر رەسپۋبليكانىڭ جاڭا استاناسى الماتىعا قونىس اۋدارىپ, 1930-جىلدار بەلەسىندە ۇجىمعا جاڭا شىعارماشىلىق كۋش قوسىلدى. بۇل قاتاردا  ق.بايسەيىتوۆ, ك. بايسەيىتوۆا, ق.بەيىسوۆ, ش.جيەنقۇلوۆا, م.ەرجانوۆ, ج.ەلەبەكوۆ, ق.قارمىسوۆ, س.تەلعاراەۆ, ا. حاسەنوۆ, ق.ادىلشىنوۆ, ج.وگىزباەۆ, ا.جولىمبەتوۆ, ر.ەسىمجانوۆا, ر.قويشىباەۆا, ش.ايمانوۆ, س.مايقانوۆا, گ.سىزدىقوۆا, ت.ب. اتاۋعا بولادى.

1932-1938جج. تەاتردا ادەبيەت بولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەگەن م.اۋەزوۆتىڭ قارا شاڭىراقتىڭ ىرگەسى بەكىپ, كەرەگەسى كەڭەۋىندەگى ەڭبەگى تەڭدەسسىز. كوركەم پьەسالارى وز الدىنا ماقالالارىندا دا ۇلتتىق تەاتردىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداۋعا ۋلكەن ۋلەس قوسقان سۋرەتكەر الەمدىك دراماتۋرگيя جاۋھارلارىنان اۋدارىپ, رەپەرتۋاردى بايىتۋدا دا كوپ جۇمىس جاسادى.

م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگىن» 1933ج. مامىر ايىندا رەجيسسەر م.ناسونوۆ قايتادان قويدى, بۇل  سپەكتاكلь قازاقتىڭ  تۇڭعىش كاسىبي سسەنوگرافى ق.قوجىقوۆتىڭ العاشقى جۇمىسى بولدى. 1932-1934جج. تەاتردا جەمىستى ەڭبەك ەتكەن سۋرەتشى لەنينگرادتاعى ۋلكەن, قازىرگى ماريين تەاترى جانىنداعى كوركەمسۋرەت ستۋديяسىنا جىبەرىلىپ, بەلگىلى سۋرەتشىلەر ۆ.م.حوداسەۆيч, ا.گ.تىشلەر, م.ز.لەۆيننەن ەكى جىل وقىدى. ورالعان سوڭ «اباي»,  «وتەللو», «ەۆگەنيя گراندە», «ماراباي», «شانشارلار», ت.ب. بىراز سپەكتاكلьدى كوركەمدەگەن, كەيىن كينو سالاسىنا اۋىسقان.

ۇلتتىق دراماتۋرگيя قالىپتاسىپ, دامي باستادى. م.اۋەزوۆ, ق.كەمەڭگەروۆ, ج.شانيندەرمەن قاتار ى.جانسۋگىروۆ, س.سەيفۋللين, ب.مايلين, ع.مۋسىرەپوۆ, س.مۇقانوۆ, ش.حۇسايىنوۆ, ا.تاجىباەۆ, ا.ابىشەۆ, ت.ب. پьەسالارى ەڭ الدىمەن وسى تەاتردا ساحنالاندى.  الەم دراماتۋرگيяسىنان  شەكسپير, مولьەر, ك.گولьدوني, ا.وستروۆسكيي, گوگولь, م.گورьكيي پьەسالارى قويىلدى. 

1933-34 جىلدارى تەاتردان مۋزىكالىق ستۋديя بولىنىپ, ۇجىمداعى انشىلىك تالانتى باسىم اكتەرلەر سوندا اۋىستى. بۋگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزداعى ىرگەلى ونەر وردالارى بولىپ وتىرعان اباي اتىنداعى وپەرا-بالەت تەاترى مەن رەسپۋبليكالىق جامبىل اتىنداعى فيلارمونيя,  «قازاقكونسەرت» سول كەزدە م.اۋەزوۆ تەاترى قۇرامىنان بولىنىپ شىققان مۋزىكالىق تەاتر نەگىزىندە قۇرىلعان ونەر ۇجىمدارى.

1936 جىلى تەاتر قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ماسكەۋدە اسا تابىستى وتكەن  ونكۋندىگىنە قاتىستى. «قىز جىبەك» وپەراسىندا ق.قۋانىشباەۆ, «جالبىر» وپەراسىندا ە.ومىرزاقوۆ, ق.بادىروۆ, ش.ايمانوۆتار رولь ورىنداسا, بىراز اكتەر كوپشىلىك ساحنالارىنا قاتىستى.

1937 جىلى تەاترعا اكادەميяلىق دەگەن اتاق بەرىلدى.

1930-1950جج. تەاترعا ارنايى شاقىرتۋمەن كەلگەن ورىستىڭ كاسىبي رەجيسسەرلەرى م.ن.سوكولوۆ, م.ب.ناسونوۆ, ي.ب.بوروۆ, م.ا.سوكولوۆسكيي, م.ي.گولьدبلات ۇجىمنىڭ  كاسىبي وسۋىنە كوپ ەڭبەك سىڭىردى.

قارا شاڭىراق ساحنادا  قازاق تەاتر رەجيسسۋراسىنىڭ ەكىنشى بۋىنى دەپ اتاۋعا بولاتىن گيتيس تۋلەكتەرى ا.توقپانوۆ پەن ن.بەيسەكوۆ, سونداي-اق  ا.ىسمايىلوۆ, قىزمەت ەتتى.   م.اۋەزوۆتىڭ  1940 جىلى رەجيسسەر ا.توقپانوۆ ساحنالاعان «اباي» سپەكتاكلى تەاتردىڭ ۋلكەن كوركەمدىك تابىسى بولدى. قويىلىمداردىڭ, مىسالى, «حان كەنە», «تۋنگى سارىن», «بىزدىڭ جىگىتتەر»,  ت.ب.  مۋزىكالىق كوركەمدەۋلەرىنە نەگىزىنەن ا.ۆ. زاتاەۆيчتىڭ «قازاقتىڭ 500 انى» جيناعىنداعى  اندەر پايدالانىلىپ كەلسە,  «اباي»  سپەكتاكلىنە كومپوزيتور  ا.جۇبانوۆ ارنايى مۋزىكا جازدى.

ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا تەاتردان بىرنەشە اكتەر مايدانعا اتتاندى, تەاتر اكتەرلەرى ونەر بريگادالارىمەن مايدان شەپتەرىنە بارىپ ونەر كورسەتەتىن بريگادالار قۇرامىندا بولدى. تەاتردا قالىڭ جۇرتشىلىققا رۋح بەرەتىن قويىلىمدار ساحنالاندى. بۇل كەزدە ال­مات­ىعا ۋاقىتشا قونىس اۋدارىلعان «موسسوۆەت» تەاترىنىڭ, سوكس-تىڭ (كينوستۋديя) تەاتر شىعارماشىلىعىنا يگى اسەرى بولعانى انىق. 

40-جىلدارى كوپتەگەن رومانتيكالىق بەينەلەردى ج.جالمۇحامەدوۆا, ح.بوكەەۆا, ش.جانداربەكوۆا, ب.ريموۆا سىندى اكتريسالار سومداسا, وسى ساحنادا ش.ايمانوۆتىڭ اكتەرلىك, رەجيسسەرلىك جان-جاقتى  تالانتى جارقىراي كورىندى.

 

50-جىلدار بەلەسىندە تەاتر تاشكەنتتەگى تەاتر ينستيتۋتىن بىتىرگەن ن.جانتورين, ماسكەۋدەگى تەاتر ونەرى ينستيتۋتىندا (گيتيس) بىلىم العان ى.نوعايباەۆ, ت.جايلىباەۆ, م.بايزاقوۆا, الماتىدا كينواكتەرلەردىڭ جوعارعى مەكتەبىن بىتىرگەن ز.شارىپوۆا, ت.ب. تالانتتى بۋىنمەن تولىقتى.1954 جىلى ماسكەۋدەن وقۋ بىتىرىپ كەلگەندەردىڭ اراسىندا قاراس كارىموۆ سىندى ازامات ترۋپپا مەڭگەرۋشىسى بولىپ, ومىر بويى تەاتردىڭ «وتىمەن كىرىپ, كۋلىمەن شىقتى».

1946 جىلى قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا وراي  تەاتر «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

1952 جىلى «اباي» سپەكتاكلىنە (رەجيسسەر ش.ايمانوۆ, سۋرەتشى ۆ.ۆ.گولۋبوۆيч جانە رولьدەردى ورىنداۋشىلار ق.قۋانىشباەۆ, ق.بادىروۆ, ح.بوكەەۆا, س.قوجامقۇلوۆ, ر.قويشىباەۆا, ە.ومىرزاقوۆ) كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.

50-جىلدارى تەاتر ساحناسىندا تاريحي سپەكتاكلьدەرمەن قاتار جاسامپاز ەڭبەك, بەيبىت قوعام, زامانداستار ومىرى, ولاردىڭ ادىلەتتى قوعام قۇرۋ جولىنداعى ىس-ارەكەتتەرىن كوركەم بەينەلەيتىن قويىلىمدار الدىڭعى قاتارعا شىقتى. 1956 جىلى س.مۇقانوۆتىڭ “شوقان ۋاليحانوۆ” پьەساسى, 1957 جىلى م.اۋەزوۆتىڭ “ەڭلىك-كەبەك”, س.مۇقانوۆتىڭ “مايراسى” قويىلدى. جالپى ۇلتتىق دراماتۋرگيяنىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنداعى كەزەڭ-كەزەڭ جەتىستىكتەر از ەمەس. قازاق ساحناسىندا كومەديя جانرىنىڭ باعى جانعانى دا وسى كەزەڭ. ق.شاڭعىتباەۆ, ق.بايسەيتوۆ “بەۋ, قىزدار-اي!”, “وي, جىگىتتەر-اي!” كورىندى.ق.مۇحامەدجانوۆ «بولتىرىك بورىك استىندا», «قۇداعي كەلىپتى» كومەديяلارىمەن  كەڭىنەن تانىلدى. بۇل كەزەڭدە  ت.احتانوۆ, ا.تارازي, ق.ىسقاق, س.جۋنىسوۆ, و.بودىقوۆ, ە.دومباەۆ, و.بوكەي, د.يسابەكوۆ, ت.ب. پьەسالارى ساحنالاندى.

1958 جىلى  تەاتر قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ماسكەۋدە وتكەن ونكۋندىگىندە قاتىسىپ,  «ەڭلىك-كەبەك» (م.اۋەزوۆ), «شوقان ۋاليحانوۆ» (س.مۇقانوۆ), «اقىن تراگەديяسى» («اقان سەرى-اقتوقتى», ع.مۋسىرەپوۆ), «جالعىز اعاش ورمان ەمەس» (ا.تاجىباەۆ) جانە «اساۋعا - تۇساۋ» (شەكسپير) سپەكتاكلьدەرىن كورسەتتى.

1961 جىلى 10 تامىزدا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميяلىق دراما تەاترىنا ۇلى سۋرەتكەر م.اۋەزوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. 

بۇل كەزەڭدە «اساۋعا-تۇساۋمەن» قاتار شەكسپيردەن  «وتەللو»,  «ريчارد-ىىى»,  گوگولьدىڭ «ۋيلەنۋ», لوپە دە ۆەگانىڭ «سەنەك قورىعان يت», پۋشكيننىڭ «شاعىن تراگەديяلارى», م.كاورۋدىڭ «شىعىستاعى بىر بەيباق», م.فريشتىڭ «دون جۋاننىڭ دۋمانى», گ.لوركانىڭ «بەرناردا الьبانىڭ ۋيى», پيراندەللونىڭ «وگەي قىز», م.بۋلگاكوۆتىڭ «جەندەتتەر»,  Чەحوۆتىڭ «ۆانя اعاي», ت.ب. قويىلىمدار رەپەرتۋار سانىن كىرگىزدى, كوركەمدىك كوكجيەكتى كەڭەيتتى. م.بۋلگاكوۆتىڭ رەجيسسەر ا.ماجۋرين قويعان  «جەندەتتەر» (اۋد. ا.سۋلەيمەنوۆ) سپەكتاكلىندە اكتەر ن.جانتوريننىڭ مولьەر, Чەحوۆتىڭ رەجيسسەر ا.مامبەتوۆ قويعان «سۋيىكتى مەنىڭ اعاتايىم» («ۆانя اعاي», اۋد.ا.كەكىلباەۆ) سپەكتاكلىندە ا.مولدابەكوۆ كەيىپتەگەن ۆانя اعاي رولьدەرى قازاق ساحناسىنىڭ تابىسى بولدى. 

1960-جىلدارى باس رەجيسسەر ا.ماديەۆسكيي تابىستى جۇمىس ىستەدى. جالپى 60-جىلداردان باستاپ ۇلتتىق رەجيسسۋرانىڭ وركەندەۋ كەزەڭى باستالدى. بۇل رەتتە دە م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ورنى  ەرەكشە. ويتكەنى قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەرى ا.توقپانوۆ باستاعان رەجيسسەرلەر شوقجۇلدىزى ب.وماروۆ, ا.مامبەتوۆ جانە قۇرمانعازى كونسەرۆاتوريяسى تەاتر فاكۋلьتەتى رەجيسسۋرا بولىمىنىڭ العاشقى تۋلەكتەرى ج.وماروۆ, ر.سەيتمەتوۆ, ق.جەتپىسباەۆ, ا.پاشكوۆ, ۆ.پۇسىرمانوۆ, سونداي-اق ە.وباەۆ, م.بايسەركەنوۆ, ش.زۇلقاش, س.اسىلحانوۆتاردىڭ قارا شاڭىراق تەاترعا تۋگەلدەي دەرلىك قاتىسى بار.

وسى ورايدا  كورنەكتى تەاتر رەجيسسەرى, ونەر قايراتكەرى, حالىق قاھارمانى ازىربايجان مامبەتوۆتىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاۋ كەرەك. شىعارماشىلىق جولى سوناۋ اتاقتى 60-جىلدار بەلەسىندە باستالعان, م.اۋەزوۆ تەاترىنا 40 جىلعا جۋىق  كوركەمدىك جەتەكشىلىك جاساعان مامبەتوۆتىڭ  سول كەزەڭدە قويعان اتاقتى «انا-جەر-انا» (ش.ايتماتوۆ, ساحنالىق نۇسقا ب.لьۆوۆ-انوحين), «قان مەن تەر» (ا.نۇرپەيىسوۆ), «قاراگوز», «قارا قىپشاق قوبىلاندى», «اباي» (م.اۋەزوۆ),  «قوزى كورپەش-بانя سۇلۋ» (ع.مۋسىرەپوۆ), «مەنىڭ سۋيىكتى اعاتايىم» («ۆانя اعاي», ا.Чەحوۆ, اۋد.ا.كەكىلباەۆ), «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ» (ش.ايتماتوۆ, ق.مۇحامەدجانوۆ), «بىز پەرىشتە ەمەسپىز» (ق.مۇحامەدجانوۆ), «كوريولان» (شەكسپير, اۋد.ح.ەرعاليەۆ), «Эديپ پاتشا» (سوفوكل, اۋد.ح.ەرعاليەۆ), تاعى دا باسقا سپەكتاكلьدەرى ۇلتتىق رەجيسسۋراعا جاڭا مازمۇن مەن فورما بەرىپ, ۇلتتىق  ساحنا ونەرىن جاڭا ساپالىق بەلەسكە كوتەردى.

1966 جىلى  «انا-جەر-انا» سپەكتاكلىنە (رەجيسسەر ا.مامبەتوۆ, سۋرەتشى ا.ي.نەناشەۆ, رولьدەردى ورىنداۋشىلار س.مايقانوۆا, ف.شارىپوۆا, ب.ريموۆا);

1970 جىلى  «لەنين 18 جىلى» سپەكتاكلىنە (رەجيسسسەر ا.مامبەتوۆ, رولьدەردى ورىنداۋشىلار م.سۋرتىباەۆ پەن س.قوجامقۇلوۆ)قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.

1973 جىلى يراننىڭ شيراز قالاسىندا «انا-جەر-انا» سپەكتاكلىن كورسەتتى.

1974 جىلى «قان مەن تەر» سپەكتاكلىنە (اۆتور ا.نۇرپەيىسوۆ, رەجيسسەر ا.مامبەتوۆ, سۋرەتشى ا.س.كريۆوشەين جانە رولьدەردى ورىنداۋشىلار ا.اشىموۆ, ف.شارىپوۆا, ى.نوعايباەۆ)كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.

مادەني كەڭىستىگىمىزدە «مامبەتوۆ تەاترى», «مامبەتوۆ داۋىرى» دەگەن ۇعىم قالىپتاستى. سول كەزەڭدە اۋەزوۆ تەاترى فرانسيя, يران ەلدەرىندە فەستيۆالьدىك ساپارلارعا شىعىپ, ماسكەۋدە بىرنەشە رەت گاسترولьدە  بولدى. بىشكەك, تاشكەنت, نۋكىس, ۋفا, قازان سيяقتى ىرى قالالار حالقى تەاتر ونەرىنە اسا ۋلكەن ىرزاشىلىقپەن قول سوقتى. ال, رەسپۋبليكامىزدا م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ گاسترولьدە بولماعان وبلىسى مەن اۋدانى جوقتىڭ قاسى. تاپ وسى كەزەڭدە ك.قارمىسوۆ, م.سۋرتىباەۆ, س.مايقانوۆا, ب.ريموۆا, ش.جانداربەكوۆا, ا.مۇسابەكوۆا,  س.تەلعاراەۆ, ن.جانتورين, ى.نوعايباەۆ, ف.شارىپوۆا, ا.مولدابەكوۆ, ە.جايساڭباەۆ, ر.اۋەزباەۆا, ع.سۋلەيمەنوۆ,  ج.مەدەتباەۆ, ا.بورانباەۆ, ا.كەنجەەۆ, ق.سۇلتانباەۆ, ۋ.سۇلتانعازيندەر; سونداي-اق ا.اشىموۆ, س.ورازباەۆ, ن.مىشباەۆا, ت.تاسىبەكوۆا, ق.تاستانبەكوۆ, ر.ماشۋروۆا, ت.جامانقۇلوۆ, ب.جانعاليەۆا, ش.احمەتوۆا, م.وتەكەشوۆا, بۋگىندە  استانا تەاترىندا ەڭبەك ەتىپ جۋرگەن گ.اسپەتوۆا, ت.مەيراموۆ, ج.مەيراموۆا,  ن.تاشىموۆا, ق.تىلەۋوۆا, ل.ابزەلباەۆا, تاعى دا باسقا ونەر يەلەرى سان قىرىنان جارقىراي كورىندى.

بۇل كەزەڭدە ۇلتتىق ساحناعا كاسىبي سسەنوگرافتاردىڭ م.ەرجانوۆ, د.سۋلەەۆ, س.ۋمەكەنوۆ, م.جولتاەۆ,  سىندى ەكىنشى بۋىنى, 70-80-جىلدار بەلەسىندە ۋشىنشى بۋىن  ف.مۇقانوۆ, ە.تۇяقوۆتار شىقتى.

سپەكتاكلьگە ارنايى مۋزىكانى ۇلتتىق كومپوزيتورلار جازا باستادى. بۇل ورايدا ا.مامبەتوۆ كوپتەگەن سپەكتاكلىنە مۋزىكا جازعان كورنەكتى كومپوزيتور ع.جۇبانوۆانى جانە ن.تىلەنديەۆ ەسىمدەرىن اتاۋ ورىندى.

1976 جىلى تەاتر «حالىقتار دوستىعى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

1976 جىلى «قۇلىنىم مەنىڭ» سپەكتاكلىنە (اۆتور و.بوكەي مەن باستى رولь ورىنداۋشى ق.تاستانبەكوۆ)قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعى بەرىلدى, قوۋشى-رەجيسسەر ق.جەتپىسباەۆ.

1981 جىلى تەاتر جاڭا عيماراتقا كوشتى (اباي داڭعىلى, 103).

1984 جىلى فرانسيяنىڭ نانسي قالاسىندا «قوزى كورپەش-باяن سۇلۋ» سپەكتاكلىن كورسەتتى.

                                                           *   *   *

1986 جىلعى جەلتوقساننان كەيىن ەل تاريحىنداعى اقتاڭداق كەزەڭدەر, جابىق تاقىرىپتار ساحنادان كورىنىس بەردى. مۇنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى رەجيسسەر ا.مامبەتوۆ قويعان «بىز پەرىشتە ەمەسپىز» (ق.مۇحامەدجانوۆ), «عاسىردان ۇزاق كۋن» (ش.ايتماتوۆ),«كەمەڭگەرلەر مەن كولەڭكەلەر» (س.جۋنىسوۆ) درامالارى بولدى.

1988 جىلى تەاتر قازاقستان مەن ورتا ازيя تەاترلارىنىڭ الماتىدا وتكەن حالىقارالىق  ى «ناۋرىز» فەستيۆالىندە «بىز پەرىشتە ەمەسپىز» سپەكتاكلىمەن جۋلدەگەر اتاندى.

1991 جىلى  قازاقستان مەن ورتا ازيя تەاترلارىنىڭ تاشكەنتتە وتكەن ىY حالىقارالىق «ناۋرىز» فەستيۆالىندە جۋلدە الدى («عاسىردان ۇزاق كۋن»,   ەدىگە رولىن ورىنداۋشى  ت.ارالباي). 

رەجيسسەر جانە اكتەر ا.اشىموۆ سول جىلدارى اقتالعان ج.ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەك», رومانى بويىنشا سپەكتاكلь قويدى. رەجيسسەر ق.جەتپىسباەۆ «دوس-بەدەل دوس» (م.اۋەزوۆ) دراماسىن دا تاريحىمىزعا شىنايى كوزقاراس تۇرعىسىنان ساحنالادى. كوركەمدىك دەڭگەيلەرى ارقيلى شىققان بۇل قويىلىمدار قوعامدا رەزونانس تۋدىردى.  جالپى رەجيسسەر ق.جەتپىسباەۆتىڭ وسى ساحنادا كوپتەگەن ساليقالى تۋىندىلار قويعانىن, كوپتەگەن ىزدەنىستەرى جەمىستى بولعانىن ايتۋ كەرەك.  زامانداسى, ارىپتەسى ر.سەيمەتوۆ سيяقتى الەمدىك كلاسسيكادان دا كۋردەلى پьەسالاردى قويىپ, تەاترعا جاڭا كوكجيەكتەر اشىپ وتىرعان جەتپىسباەۆتىڭ وسى ساحناداعى وسىنداي سوڭعى جۇمىسى  - شەكسپيردىڭ كەڭەس وداعىنداعى سول كەزەڭدەگى بيلىكتىڭ ابسۋردتىق سيپاتىمەن سارىنداس «ۋليي سەزارь» تراگەديяسى.

1988-1992 جىلدارى قارا شاڭىراق ساحناسىندا العاش رەت «كوريولان» (اۋد.ح.ەرعاليەۆ, رەج.ا.مامبەتوۆ), سوفوكلدىڭ «Эديپ پاتشا» (اۋد.ح.ەرعاليەۆ,رەج.ا.مامبەتوۆ), ەۆريپيدتىڭ «مەدەя» (اۋد.ق.جۇماعاليەۆ, رەج.ا.پاشكوۆ), تراگەديяلارى, شيللەردىڭ «گەنۋяداعى قاستاندىعى» (رەج.ف.زولьتەر), مولьەردىڭ «اقىماق بولعان باسىم-اي»(اۋد.ا.سۋلەيمەنوۆ, رەج.ا.راحيموۆ)كومەديяسى قويىلدى.

ۋاقىت جانە قوعام تىنىسىن جاقسى سەزىنەتىن رەجيسسەر ا.راحيموۆ جاس دراماتۋرگ ە. امانشانىڭ «ۋزىلگەن بەسىك جىرى» دراماسىن ساتتى ساحنالادى. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك, قوعامداعى تىمىرسىق رۋحاني احۋالدى جاستار ومىرى ارقىلى كورسەتە وتىرىپ, ار جۋرەكتەگى  جەلتوقسان مۇڭ-قايعىسىن جەتكىزگەندەي قويىلىمدى كورەرمەن وتە جاقسى قابىلدادى.

1991 جىلى «ۋزىلگەن بەسىك جىرى» سپەكتاكلىنە(اۆتور ە.امانشا,  رولь ورىنداۋشىلار م.ومار, ا.ومار) قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعى بەرىلدى.

وسى 1991 جىلى ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان كەزەڭنەن اكادەميяلىق تەاتر تول تاريحىمىزدى, قوعامدىق قۇبىلىستاردى جاڭاشا كوركەم زەردەلەۋگە بەلسەندى اتسالىستى. بەلگىلى ونەر قايراتكەرى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ باسشىلىق جاساعان ۋاقىتتا تەاتردا ساحنا تىلىنە زامانعا ساي جاڭالىقتار ورنىعىپ, ارتۋرلى كوركەمدىك-эستەتيكالىق باعىتتا ىزدەنىستەر جۋردى. دراماتۋرگيя زەرتحاناسىندا ماڭىزدى تاقىرىپتارعا ارنايى تاپسىرىسپەن پьەسالار جازىلدى. تەاتردا  ەركىن رۋحاني اتموسفەرا قالىپتاسىپ, شىعارماشىلىق ىزدەنىستەر مەن يدەяلارعا كەڭىنەن جول اشىلدى. قوۋشى-رەجيسسەرلەر –

داستۋر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ ۋيلەسىمىن ادەمى تابا بىلەتىنا.راحيموۆتىڭ: «تورت تاقتا – جايناماز», «جەتىنشى پالاتا», «قىزداي جەسىر – شتات قىسقارتۋ» دراما-ديالوگتارى (ا.سۋلەيمەنوۆ, «سيتۋاسيяلار» تريپتيحى),   «قيلى زامان» (م.اۋەزوۆ, ساحنالىق نۇسقا ن.ورازالين), «تويدان قايتقان قازاقتار», «عاشىقسىز عاسىر» (س.بالعاباەۆ), «كەك» (ا.سۋلەيمەنوۆ); 

سول جىلدارى تەاتردا جەمىستى ەڭبەك ەتكەن, قازاق ساحناسىنا جاڭالىقتار اكەلگەن  ب.اتاباەۆتىڭ «قوس مۇڭلىق» (ب.ريموۆا), «شىڭعىس حان» (يران-عايىپ), «سوقىرلار» (م.مەتەرلينك, اۋد.ا.تاجىباەۆ), «كەبەنەك كيگەن ارۋلار» (ا.تاسىمبەكوۆ, ق.ىسقاق), «ماڭگىلىك بالا-بەينە» (ر.مۇقانوۆا), «شاعالا» (ا.Чەحوۆ, اۋد.ا.توقپانوۆ);

سپەكتاكلьدەرى كوپ ولشەمدى, яعني مادەني-پالساپالىق جازىقتىقتى بولىپ كەلەتىن, ومىردەن ەرتە كەتكەن  ۋلكەن تالانت يەسى ق.سۋگىربەكوۆتىڭ  «سوڭعى سەزىم» (ا.بەكبوسىنوۆ), «شولپاننىڭ كۋناسى» (م.جۇماباەۆ, ساحنالىق نۇسقا ا.تارازي), «قۇبىلىس» (ف.كافكا, ساحنالىق نۇسقا ە.امانشا), «سالاماتسىڭ بە, قوڭىر مۇڭ!» (د.امانتاي), «قۋىرشاق ۋي» (گ.يبسەن), «ماحاببات داستانى» (ع.مۋسىرەپوۆ);

جانە ت.ال-تارازيدىڭ «تۋراندوت حانشايىم» (ك.گوسسي, اۋد. م.احمەت-تورە), «تۇزدى شول» (م.عاپاروۆ), ت.ب. ارتۋرلى ستيلьدەگى قويىلىمدارى كورەرمەننىڭ مادەني قۇنارىن ارتتىرا تۋستى.

تاعى بىر اتاپ ايتارلىعى – تەاترعا كورەرمەن تارتۋدىڭ جاڭاشا جولدارى قاراستىرىلدى, ۇجىم گاسترولьدىك ساپارلارعا شىعا, حالىقارالىق فەستيۆالьدارعا قاتىسا باستادى. تەاتردىڭ داستۋرلى «تەاتر كوكتەمى» فەستيۆالى دە وسى كەزدەن باستاۋ الدى. 

1994 جىلى ساحنادا جاساعان كوركەم بەينەلەرى ۋشىن اكتەر س.ورازباەۆ

قر  مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولدى.

1996 جىلى «سيتۋاسيяلار»  تريپتيحى («تورت تاقتا-جايناماز», جەتىنشى پالاتا», «قىزداي جەسىر-شتات قىسقارتۋ»)ۋشىن جازۋشى-دراماتۋرگ ا.سۋلەيمەنوۆكەقر مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى,رەجيسسەر ا. راحيموۆ

جاڭا كەزەڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاۋى بولعان 86-جىلداردان بەرىدە  تەاتر جازۋشى-دراماتۋرگتار ا.سۋلەيمەنوۆ, ب.مۇقايدىڭ كوتەرگەن قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى اۋقىمدى درامالارىنا دەن قويدى. سونداي-اق ت. نۇرماعامبەتوۆ,   د.يسابەكوۆ, ت.ابدىك, ن.ورازالين, س.بالعاباەۆ, ي.ورازباي, ي.ساپارباي, ي.ۆوۆنяنكو, شاحيماردەن, س.اسىلبەكوۆتەر پьەسالارى  تەاتر ساحناسىندا بىرنەشە رەت قويىلدى. كەيىنگى بۋىننان ە.امانشا, ر.مۇقانوۆا, ر.وتارباەۆ, ە.جۋاسبەك, د.امانتاي, تاعى باسقالاردىڭ شىعارماشىلىق تابىستارى وسى ۋلكەن تەاترمەن دە تىعىز بايلانىستى. ال, قارا شاڭىراق تەاتردىڭ دراماتۋرگتار توبىندا بۋگىندەرى قىزمەت ەتەتىن م.وماروۆا مەن ا.باعداتتاردىڭ العاشقى درامالارى رەسپۋبليكا تەاترلارىندا ساتتى قويىلا باستادى.

 

ححى عاسىردا تەاتر رەپەرتۋارى, شىعارماشىلىق بايلانىستار اяسى كەڭەيە تۋستى.ۇجىمعا تاجىريبەلى ساحناگەر ەسمۇحان وباەۆ جەتەكشىلىك جاساعان كەزەڭدە تەاتر كورەرمەنى مولايدى, ۇجىم جۋيەلى تۋردە گاسترولьدىك ساپارلارعا شىقتى. كوركەمدىك جەتەكشى كلاسسيكادان م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپان» كومەديяسى مەن «اباي» تراگەديяسىن, ن.گوگولьدىڭ  «پاراسىن» («رەۆيزور»), سونداي-اق قازىرگى دراماتۋرگيяدان «جاۋجۋرەك» («بالۋان شولاق», د.يسابەكوۆ), ت.ارالبايمەن بىرىگىپ قويعان «سىعان سەرەناداسى» (ي.ساپارباي), «ۋمىت ۋزگىم كەلمەيدى» (ن.كەلىمبەتوۆ),  جاس رەجيسسەر ە.نۇرسۇلتانمەن بىرگە ساحنالاعان «ۇرى مەن ۇلى» (ت.ابدىكوۆ) سىندى قىزعىلىقتى قويىلىمداردى شىعاردى. بۇل كەزەڭدە  الەمدىك كلاسسيكادان - «ىمىرتتاعى ماحاببات» (ن.گاۋپتمان, اۋد.ق.ىسقاق, رەج.ر.س.اندرياسяن), «گاملەت» (شەكسپير, اۋد. ح.ەرعاليەۆ, رەج.ۋ.حانينگو-بەكنازار), «رومەو مەن دجۋلьەتتا» (شەكسپير, اۋد.ا.كەكىلباەۆ, رەج.و.ساليموۆ), «فارحاد-شىرىن» (ن.حيكمەت, رەج.ا.اشىموۆ), «ۋيلەنۋ» (گوگولь,اۋد.و.قىيقىموۆ, رەج.ۆ.زاحاروۆ), «ارشىن-مال الان» (ۋ.گادجيبەكوۆ, اۋد.ق.مۇحامەدجانوۆ, رەج.ت.ال-تارازي)  تاريحي تاقىرىپتا - «مولدىر ماحاببات» (س.مۇقانوۆ, رەج.ا.راحيموۆ), «قامار سۇلۋ» (س.تورايعىروۆ,  ساحنالىق نۇسقا شاحيماردەن),   «توميريس» (شاحيماردەن), «قازاقتار» (ق.ىسقاق, شاحيماردەن, رەج. ت.ال-تارازي); بۋگىنگى كۋن دراماتۋرگيяسىنان - «سۇلۋ مەن سۋرەتشى» (ت.احمەتجان, رەج.ن.جاقىپباي), «قوجاناسىر تىرى ەكەن...» (ت.نۇرماعامبەتوۆ), «تەندەرگە تۋسكەن كەلىنشەك (م.سارسەكە, رەج.و.كەنەباي), «كۋلەمىز بە, جىلايمىز با?» (ە.جۋاسبەك, رەج.م.احمانوۆ), «كوشكىن» (ج.جۋجەنوعلى, اۋد.و.قىيقىموۆ, رەج.ا.كاكىشەۆا), «يمپەريяداعى كەش» (س.اسىلبەكوۆ, رەج.ا.كاكىشەۆا), «ساعىنىش پەن ەلەس» (س.بالعاباەۆ, رەج.ا.راحيموۆ), «شاكارىم» (اۆتور جانە رەج.ا.راحيموۆ),تاعى دا باسقا كوپتەگەن سپەكتاكلь كورەرمەننىڭ ارقيلى توبىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. تەاتردىڭ ديرەكتورى ارى كوركەمدىك جەتەكشىسى رەتىندە قىزمەت جاساعان كەزەڭدە  رەپەرتۋاردى جاڭعىرتىپ-جاڭارتۋ, ساپا ارتتىرۋ, تاعى دا باسقا شىعارماشىلىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ناقتى جەمىسىن بەرگەن ونەر تارلانى ە.وباەۆ بۋگىنگى تاڭدا جاس بۋىنعا تاجىريبە بولىسىپ, تاعلىم بەرىپ كەلەدى.

جالپى م.اۋەزوۆ تەاترىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى رەسپۋبليكادان جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن رەجيسسەرلەر شاقىرىپ وتىرۋ داستۋرى قالىپتاستى. تەاتردا سپەكتاكلь قويعان  ج.حادجيەۆ, ح.امىر-تەمىر, ن.جاقىپباي, ۋ.كونەنكين, ق.قاسىموۆ, ن.جۇمانيяزوۆ, ا.ورازبەكوۆ, م.احمانوۆتار, سونداي-اق كورنەكتى تۋركمەن رەجيسسەرى ك.اشير, وزبەك رەجيسسەرى و.ساليموۆ, ورىس رەجيسسەرى ۆ.زاحاروۆ, دراماتۋرگ-رەجيسسەرى ن.پتۋشكينا جانە ليتۆالىق ي.ۆايتكۋستاردىڭ ارتۋرلى  قولتاڭبالارى اكتەرلەر ۋشىن جاقسى تاجىريبە بولعانى انىق.

 

ۋاقىت قاشاندا وز تالاپتارىن العا تارتادى.  جۇمىس جاندانا تۋسۋ ۋشىن زاماناۋي مەنەدجمەنت قاجەتتىلىگى تۋدى. تەاتر باسشىلىعىنا 2013 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەلگەن  بەلگىلى ونەرتانۋشى, دراماتۋرگ ەركىن جۋاسبەك جۇمىستى وسى باعىتتا  جۋرگىزدى. رەسپۋبليكا مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ پارمەنىمەن تەاترلارداعى ديرەكتور مەن كوركەمدىك جەتەكشى قىزمەتتەرىنىڭ بولىنۋىنە بايلانىستى م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىلىگىنە اسانالى اشىموۆ تاعايىندالدى. كورنەكتى اكتەر, رەجيسسەر, تاجىريبەلى ساحناگەر اشىموۆتىڭ تەاتردىڭ شىعارماشىلىق باعىتىن ايقىنداۋداعى رولى از ەمەس.

تەاتر حالىقارالىق جوبالار جاساۋدى قولعا الدى. بۇل باعىتتاعى العاشقى تاجىريبەلەر – رەسەيلىك بەلگىلى دراماتۋرگ, رەجيسسەر ن.پتۋشكينا قويعان «وتەللو» (شەكسپير, اۋد.م.اۋەزوۆ, ساحنالىق نۇسقا ا.بوپەجانوۆا) مەن ليتۆالىق كورنەكتى رەجيسسەر ي.ۆايتكۋس  قورقىت بەينەسى ارقىلى ادامزاتقا ورتاق پالساپالىق ويلاردى جاڭاشا زەردەلەتكەن «قورقىتتىڭ كورى» (يران-عايىپ) قويىلىمدارى بولدى.  تازا داستۋرلى سيپاتتا,يتالьяندىق رەننەسانس ۋلگىسىندە ساحنالانعان «وتەللو» تەاترسۋيەر قاۋىمنان جوعارى باعا السا, زاماناۋي تەحنولوگيяلىق جەتىستىكتەر ەركىن قولدانىلعان «قورقىتتىڭ كورى» 2015 جىلى قازاندا وتكەن حالىقارالىق فەستيۆالьدا كورسەتىلىپ, حالىقارالىق قازىلار القاسى تاراپىنان جوعارى باعا الدى.  تەاتر الداعى ۋاقىتتا دا مۇنداي تاجىريبەلەرىن جالعاستىرا بەرەدى.

سوڭعى ۋش-تورت جىلدا تەاتر رەپەرتۋارى باسقا دا سۋبەلى قويىلىمدارمەن تولىقتى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق دراماتۋرگيяدان  -- «تاڭسۇلۋ» (ع.ەسىم, رەج.ا.كاكىشەۆا), «قاس-قاعىم» (ج.ەرعاليەۆ, رەج.ە.نۇرسۇلتان), «جۋز جىلدىق ماحاببات» ( «ويتپەسە ماعجان بولا ما?!.», د.يسابەكوۆ, رەج.ا.كاكىشەۆا),  «اي مەن ايشا» (ش.مۇرتازا, ساحنالىق نۇسقا ە.جۋاسبەك, رەج.ت.ال-تارازي), الەمدىك كلاسسيكادان - «اپالى-سىڭلىلى ۋشەۋ» (ا.Чەحوۆ,اۋد.ا.بوپەجانوۆا, رەج.ر.اندرياسяن), «شىنى حايۋانات» (ت.ۋيلьяمس, اۋد.ا.سۋلەيمەنوۆ, رەج.ا.قابدەشوۆا), «دون سەزار دە بازان» (ف.دۋمانۋار مەن ا.د.Эننەري, اۋد. جانە رەج. ا.راحيموۆ)دۋنيەلەردى  ساحنالادى.

 

2015 جىلدىڭ ساۋىرىندە قارا  شاڭىراق تەاتر ديرەكتورلىعىنا جۋىردا ونەر جولىن وسى ساحنادان باستاپ, كاسىبيلىكتىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن ساحنا شەبەرى ە.بىلال كەلدى. وسى ساحنادا ۇلى ابايدان باستاپ نەبىر كۋردەلى ۇلتتىق جانە شەتەلدىك كلاسسيكالىق تا, زاماناۋي دە رولьدەر سومداعان, بىرنەشە كوركەم فيلьم, تەلەسەريالدارعا تۋسكەن, تەلەارنالاردا قىزعىلىقتى باعدارلامالار جۋرگىزىپ, ت.جۋرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەميяسىندا شاكىرتتەر تاربيەلەۋ ىسىمەن دە اينالىساتىن بەلگىلى ونەر قايراتكەرى 2011  جىلدان وسى تەاتردا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى, ال, سوڭعى جىلى ع.مۋسىرەپوۆ تەاترىندا كوركەمدىك جەتەكشى قىزمەتتەرىندە بولىپ تاجىريبە جيناقتادى. زامانا تالابىن, تەاتر ۇجىمىنىڭ ارمان-مۇراتىن, تىپتى اكتەرلەردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن دا ىشتەن بىلەتىن ە.بىلال تەاتردىڭ ستراتەگيяلىق باعىتتاعى جۇمىستارىن  جەمىستى جۋزەگە اسىرا باستادى. بۇل رەتتەگى  ۋلكەن جوبا - قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا تارازداعى مەرەكە كۋندەرى  اشىق  اسپان استىندا 500 ادامنىڭ  قا­تىسۋىمەن كورسەتىلگەن «قيلى جول» (ج.ەرعاليەۆ) قويىلىمى. تاريحي-پاتريوتتىق  تاقىرىپتاعى بۇل  الاڭدىق قويىلىم ەلىمىزدىڭ ساحنا ونەرى تاريحىنداعى عانا ەمەس, رۋحاني تاجىريبەسى ورايىنان دا  اسا ساتتى مەگاجوبا دەۋگە ابدەن بولادى. ال, تەاتردىڭ ۇزاقمەرزىمدى جوسپارىندا «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەяسىنا وز تاراپىنان ۋلەس قوسۋ قاراستىرىلادى.

2015 جىلدىڭ كۋزىندە تەاتردىڭ «قاس-قاعىم» (رەج. ە.نۇرسۇلتان) سپەكتاكلى قىرعىز ەلىندەگى «ارت-وردو» حالىقارالىق فەستيۆالىنىڭ جانە «بەيبارىس سۇلتان» (رەج.ۋ.حانينگا-بەكنازار)  سپەكتاكلى ر.وتارباەۆ اتىنداعى حالىقارالىق فەستيۆالьدىڭ  باس جۋلدەلەرىن جەڭىپ الدى.

سوڭعى ماۋسىم قويىلىمدارى - تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ا.اشىموۆتىڭ«قازا مەن جازا» (ي.ۆوۆنяنكو), رەجيسسەر ا.ماەميروۆ قويعان «قوشتاسقىم كەلمەيدى!..» (ا.ۆولودين) سپەكتاكلьدەرىن كورەرمەن جىلى قابىلدادى.  ال, رەجيسسەر ا.كاكىشەۆانىڭ كورنەكتى سۋرەتكەر ى.ەسەنبەرليننىڭ «الماس قىلىش» رومانى جەلىسىمەن شىعارعان (ساحنالىق نۇسقا ا.باعدات) سپەكتاكلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا جانە كورنەكتى جازۋشى ى.ەسەنبەرليننىڭ 100 جىلدىعىنا  لايىقتى تارتۋ بولدى. تەاتر رەپەرتۋار باسقا دا ماعىنالى, جاسامپاز شىعارمالارمەن تولىعا تۋسەدى.

 

قازىرگى كەزەڭدە تەاتردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتى جوعارى. كاسىبي رەجيسسەرلەر توبىندا شىعارماشىلىعىمەن كەڭىنەن تانىمال ا.راحيموۆ, ا.كاكىشەۆا جانە تالانتتى جاس بۋىننان ە.نۇرسۇلتان مەن ە. نۇرتازين بار.  اعا بۋىننان ا.اشىموۆ, ە.وباەۆ, ت.جامانقۇلوۆتار دا قويىلىمدار شىعارۋدا. جوعارعى بىلىكتى, شىعارماشىل مامانداردان تۇراتىن قويىلىمدىق-كوركەمدىك بولىمدە كەزىندە تالانتتى سۋرەتشى ف.مۇقانوۆ, ق.اقباەۆتار ەڭبەك ەتسە, بۋگىندە  سپەكتاكلьدەردەن ە.تۇяقوۆ, ە.ادىسبەك, م.ساپاروۆتاردىڭ مازمۇندى شىعارماشىلىعى تانىلادى. ال, ومىر بويى وسى تەاتردىڭ گريمەرى  بولىپ وتكەن شەبەر ب.شەرباكوۆتىڭ, سونداي-اق دىبىس بولىمىنىڭ جۇمىسىن بيىك دەڭگەيدە ۇستاعان ە.قۋانتقانوۆتىڭ شاكىرتتەرى  بۋگىندە داستۋردى جالعاستىرىپ كەلەدى. دىبىس, جارىق رەجيسسەرلەرى, كوستۋم بولىمى, بەينەبولىم, سونداي-اق باسقا دا كوپتەگەن سەح قىزمەتكەرلەرى كوركەم سپەكتاكلь ۋشىن اяنباي ەڭبەك ەتەدى. ال, كوركەم سپەكتاكلьدى كورەرمەنگە الىپ شىعاتىن نەگىزگى تۇلعا, ارينە, اكتەر.

قارا شاڭىراق تەاتردا قالىڭ كوپشىلىك وزارا  جاراسىم-ۋيلەسىم تاپقان اكتەرلىك بىرنەشە بۋىن ونەرىن تاماشالاپ كەلەدى.  بۋگىنگى تاڭدا, яعني 90 ماۋسىمدا تەاتردا بەلگىلى ونەر شەبەرلەرى ا.اشىموۆ, س.ورازباەۆ, ن.مىشباەۆا, ت.تاسىبەكوۆا, س.قوجاقوۆا, ب.يماشەۆا سىندى ۋلكەن بۋىن وكىلدەرىمەن بىرگە ع.بايقوشقاروۆا, ق.تاستانبەكوۆ, ر.ماشۋروۆا, ت.جامانقۇلوۆ, و.كەنەباي, ش.احمەتوۆا,  م.وتەكەشوۆا, ش.مەڭديяروۆا, ع.ابدىنابيەۆا, ب.جانعاليەۆا, ر.حادجيەۆا, ت.ارالباەۆ, س.مەرەكەۇلى, م.نۇراسىل, ب.قوجا, گ.جاقىپ, ا.بەكتەمىر,  ا.سەيتمەتوۆ, د.تەمىرسۇلتانوۆا, ب.قاپتاعاي, ب.ابدىلمانوۆ, ب.تۇرىس,  ع.قۇلجانوۆ, ج.ماحانوۆ, و.قىيقىموۆ, ج.امىروۆ, م.وماربەكوۆا, ۋ.سەيتىمبەت سەكىلدى تالانتتى توپ تابىستى ەڭبەك ەتۋدە. ال, بۋگىندە كاسىبيلىگى جوعارى ورتا بۋىن - ە.بىلال, د.اقمولدا, ا.بورانباي, ج.تولعانباي, د.جۋسىپ, ش.اسقاروۆا, ش.جانىسبەكوۆا, گ.تۇتوۆا, ك.شاяحمەتوۆا, ن. بەكسۇلتانوۆا, ا.سۇراپباي, ن.قارابالينا, ب.ايتجانوۆ, ز.كوپجاساروۆا, ب.قاجنابيەۆا, ا.ساتىبالديەۆا, ا.بوكەنباي; بۇلاردان كەيىنگى بۋىن ن.جەكەنوۆا, ە.دايىروۆ, ل.قالدىبەكوۆا, گ.شىڭعىسوۆا, ت.ساعىنتاەۆ, ا.شاяحمەتوۆ, ج.بايسالبەكوۆ, ب.جاقىپبەكوۆا, ا.ومىروۆا, ن.ابىلوۆ, س.قۇلىمبەتوۆا, ە.تۇرىس, ە.بەكتاسوۆ, س.باقاەۆا, ز.كارمەنوۆا, ا.باقىتجانوۆا, ع.وسپانوۆ, م.مۇحتارۇلى,  تاعى دا باسقالار تەاتر رەپەرتۋارىنىڭ نەگىزگى جۋگىن ويداعىداي كوتەرىپ كەلەدى. ال, سوڭعى ماۋسىمداردا تەاتردىڭ اكتەرلىك قۇرامى تالانتتى جاستارمەن تاعى دا تولىعىپ, ولار قازىردىڭ وزىندە جاسىنا لايىق باستى رولьدەردى ساتتى ورىنداي باستادى. قارا شاڭىراق تەاتر اكتەرلەرى ىرى كينوجوبالاردىڭ, كوپتەگەن تەلەسەريالداردىڭ, كونسەرتتىك جوبالاردىڭ سانىن كىرگىزىپ, مانىن تەرەڭدەتىپ جۋرگەنى دە تالاسسىز.

 

بۋگىنگى تاڭدا تەاتردا:

 

1          - كسرو حالىق ارتيسى,

10       - قازاقستاننىڭ حالىق ارتيسى,

11        - قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتيسى,

1          - قازكسر ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى,

21       - قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى;

1          - كسرو مەملەكەتتىك سىيلىق يەگەرى,

3          - قر مەملەكەتتىك سىيلىق يەگەرى,

3          - «دارىن» مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, 

3          - قازاقستان جاستار وداعى سىيلىعى لاۋرەاتى,

11        - «سەرپەر» جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى,

1          - حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى,

2          - جالپىۇلتتىق تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى;

3          - «وتان» وردەنى يەگەرى,

1          - «بارىس» وردەنى يەگەرى,

6          - «پاراسات» وردەنى يەگەرى,

16       - «قۇرمەت» وردەنى يەگەرى,

1          - «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرلەرى

 

سونداي-اق

6          - پروفەسسور,

9          - دوسەنت,

1      - PhD دوكتورى

- عىلىم كانديداتى قىزمەت ەتەدى.

 

بۋگىنگى تاڭدا تەاتر رەپەرتۋارىندا ۇلتتىق, شەتەلدىك كلاسسيكادان جانە بۋگىنگى دراماتۋرگيяدان 51 قويىلىم بار. جالپى رەپەرتۋاردىڭ 70 پايىزى قازىرگى زامان تاقىرىبىنداعى پьەسالار.

اي سايىن ستاسيوناردا (ۋلكەن جانە كىشى زال) 30 شاقتى سپەكتاكلь وينالادى. مۇنىڭ سىرتىندا ۇجىم وبلىس, اۋداندارعا تاقىرىپتىق شاعىن گاسترولьدەرگە شىعادى.

ەڭ العاشقى رەسپۋبليكادان تىس گاسترولىنە 1928 جىلى شىققان تەاتر تاشكەنت قالاسىندا جيىرما كۋندەي ونەر كورسەتكەن. ال, 1937 جىلى اكادەميяلىق اتاعىن العالى بەرى شىققان گاسترولьدىك ساپارلارىندا ەسەپ جوق. تەاتر اكتەرلەرى ۇلى وتان سوعىسىنا ونەر ادامدارىنىڭ ارنايى بريگادالار قۇرامىندا دا ونەر كورسەتتى. كەڭەستىك كەزەڭدە رەسپۋبليكا وبلىستارى مەن اۋداندارىنىڭ بارلىعىن دەرلىك ارالاپ ونەر كورسەتكەن, سونداي-اق سول كەزدەگى كسرو رەسپۋبليكالارىنىڭ  كوبىندە, سونداي-اق شەتەلدەردە ساپاردا بولعان. بىرنەشە رەت ماسكەۋدە تابىستى گاسترولь وتكىزگەن. قويىلىمدارىن رەسپۋبليكا كورەرمەندەرى عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەر كورەرمەندەرى دە جوعارى باعالايتىن  رەسپۋبليكالىق فەستيۆالьداردا سان رەت جەڭىمپاز بولعان م.اۋەزوۆ تەاترى   وزىنىڭ بيىك ونەرىن نەبىر حالىقارالىق فەستيۆالьداردا دا پاش ەتىپ كەلەدى.

 

1996ج.– ەگيپەتتە وتكەن حالىقارالىق эكسپەريمەنتالьدى تەاترلار فەستيۆالىنەن «ابىلايحاننىڭ اقىرعى كۋندەرى» سپەكتاكلىمەن جۋلدەلى ورالدى.

1999ج. – تۋركى ەلدەرى تەاترلارىنىڭ ۋفادا (باشقۇرتستان, رەسەي) «تۋعانلىق» ىى حالىقارالىق فەستيۆالىنە;

2000ج. – گەرمانيяدا وتكەن «جىبەك جولى» حالىقارالىق فەستيۆالىنە;

2007ج. – تاجىكستاندا وتكەن حالىقارالىق فەستيۆالьعا;

2008ج. – قازاقستان جانە ورتالىق ازيя تەاترلارىنىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە «سۇلۋ مەن سۋرەتشى» سپەكتاكلىمەن قاتىسىپ, باس جۋلدەنى جەڭىپ الدى;

2009ج. –  كورەяدا وتكەن «ۇلى جىبەك جولى» حالىقارالىق فەستيۆالىنە;

2010ج. - تۋركيяنىڭ كونья قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق فەستيۆالьگە;

2011ج. – تۋركيяداعى حالىقارالىق فەستيۆالьگە قاتىسىپ, ونەرى جوعارى باعا الدى.

2012ج  - د.يسابەكوۆ دراماتۋرگيяسى بويىنشا وتكەن 1 حالىقارالىق فەستيۆالьعا «جاۋجۋرەك» («بالۋان شولاق») سپەكتاكلىمەن قاتىسىپ, ارنايى جۋلدەگە يە بولدى.

2014ج. – بەلارۋسь ەلىندە, برەست قالاسىندا وتكەن «بەلاя ۆەجا» حالىقارالىق فەستيۆالىنە «بەيبارىس سۇلتان» سپەكتاكلىن اعىلشىن تىلىندە ويناپ,  جۋلدەلى ورالدى.

2015ج. (19.04-02.05) – تۋركيяنىڭ كونья قالاسىدا وتكەن ۋىىى «مىڭ تىنىس جانە بىر داۋىس» اتتى تۋركى حالىقتارى تەاتر فەستيۆالىندە «سۇلتان بەيبارىس» سپەكتاكلىمەن تابىستى ونەر كورسەتتى.

2015ج.(31.05.-4.06) – رەسەي, تاتارستان استاناسى قازان قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق «ناۋرىز» تۋركى حالىقتارى فەستيۆالىندە «قورقىتتىڭ كورى» سپەكتاكلىن كورسەتىپ, جوعارى باعا الدى.

2015ج. (19-23.10) - قىرعىزستاننىڭ «ارت-وردو» حالىقارالىق فەستيۆالىندە «قاس-قاعىم» قويىلىمىمەن باس  جۋلدەنى يەلەندى.

2015ج. (26-31.10)  - اتىراۋ قالاسىندا وتكەن  ر.وتارباەۆ اتىنداعى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىندە «سۇلتان بەيبارىس» سپەكتاكلى ۋشىن باس جۋلدەنى جەڭىپ الدى.

 

م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى, اسىرەسە,  وسى عاسىر باسىنان بەرگى گاسترولьدىك كارتا گەوگرافيяسى تىم اۋقىمدى. ۇجىم رەسپۋبليكا مادەنيەت مينيسترلىگى قولداۋىمەن, سونداي-اق ارنايى شاقىرۋلارمەن دە رەسەيدىڭ ومبى  قالاسى مەن وبلىسىندا, تاشكەنتتە جانە رەسپۋبليكا وبلىستارى مەن ەلوردامىز استانادا, سونداي-اق ەلباسىمىزدىڭ شاعىن قالالاردى مادەني قىزمەتپەن قامتۋ باعدارلاماسى اяسىندا سوڭعى ۋش-تورت جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ 7-8 شاعىن قالاسىندا ونەر كورسەتتى.  سونداي ساپارلارىنىڭ بىرى - تەاتر 2013 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جاڭاوزەن قالاسىنا بارىپ, ارنايى سپەكتاكلь قويعانىن, قالىڭ كوپشىلىكتىڭ ەرەكشە ىقىلاسپەن قارسى العانىن اتاپ وتۋ ورىندى.

تەاتر 1995 جىلدان باستاپ جىل سايىن جاڭا قويىلىمدارىنىڭ فەستيۆالىن  ناۋرىز مەرەكەسى جانە حالىقارالىق تەاتر كۋنىنە وراي وتكىزىپ كەلەدى. رەسپۋبليكامىزدا وسى فورماتتاعى بىردەن-بىر بۇل  ونەر مەرەكەسى   جاڭا يدەяلاردى رۋحاني اينالىمعا تۋسىرىپ,  جاڭا ەسىمدەردى اشۋىمەن باعالى. 2010 جىلعى فەستيۆالь كورنەكتى اكتريسا س.مايقانوۆاعا ارنالسا, 2011 جىلى كورنەكتى اكتەر ى.نوعايباەۆتىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولۋىنا, ال, 2012 جىلى كورنەكتى اكتريسا ش.جانداربەكوۆانىڭ 90 جىلدىعىنا, 2013 جىلى ك.قارمىسوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا, 2014 جىلى س.مايقانوۆانىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالدى. ال, 2015 جىلعى «تەاتر كوكتەمى» فەستيۆالى جىلدىڭ ۋزدىك سپەكتاكلى, ۋزدىك شىعارماشىلىق يەلەرىن انىقتاعا ونەر مەرەكەسى بولدى. 2016 جىلدىڭ ناۋرىزىندا 21 رەت وتكىزىلگەن فەستيۆالь قازاق ونەرىنىڭ كوزى تىرى اڭىزى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتيسى حابيبا ەلەبەكوۆانىڭ 100 جاسقا تولۋىنا ارنالدى.

تەاتر ار ماۋسىمىندا بىرنەشە مەرەيتوي, شىعارماشىلىق كەشتەر وتكىزەدى. بۇل قاتاردا كورنەكتى رەجيسسەر, اكتەر ش.ايمانوۆتىڭ 100 جىلدىعى, كورنەكتى رەجيسسەر ا.مامبەتوۆتىڭ 80 جىلدىعى جانە بۋگىندە باقيلىق كوپتەگەن كورنەكتى ساحناگەرلەردى ەسكە الۋ كەشتەرىن اتاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار بۋگىندە ساحنادا ونەر كورسەتىپ جۋرگەن اقساقالدارىمىز بەن اپالارىمىزدىڭ, ورتا بۋىن اكتەرلەرىمىزدىڭ شىعارماشىلىق كەشتەرى, بەنەفيستەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ مادەني-رۋحاني تىنىسىندا, جاس ۇرپاقتى ىزگىلىككە تاربيەلەۋدە اتقاراتىن رولى ەلەۋلى.

*   *   *

تەاترداعى سان-سالالىق شىعارماشىلىق جۇمىستار بۋگىنگى كۋن تىنىسى بولسا, كۋنى ەرتەڭ ول تاريحقا اينالادى. م.اۋەزوۆ  تەاترىندا 1968 جىلدان بەرى  مۋزەيى جۇمىس جاساپ كەلەدى.  مۋزەيدە ەلىمىز ونەرىنىڭ تاريحى ۋشىن اسا باعالى, وتە قۇندى تاريحي эكسپوناتتار ساقتالعان. كاسىبي مامان  ن.اسانجانوۆا جەتەكشىلىك جاسايتىن مۋزەي قىزمەتكەرلەرى تەاتر تاريحىن جۋيەلەۋ, قۇجاتتاردى سۇرىپتاۋ, ارتۋرلى فەستيۆالьدار, كەشتەر, مەرەيتويلار, وزگە دا شارالاردا ارنايى كورمەلەر ۇيىمداستىرۋ, قاجەت كەزدەرىندە رەسپۋبليكاداعى وزگە تەاتر مۋزەيلەرىنە ادىستەمەلىك-شىعارماشىلىق كومەك كورسەتۋمەن اينالىسادى. مۋزەي ت.جۋرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەميяسى ستۋدەنتتەرى مەن باق, Эباق وكىلدەرى ۋشىن عىلىمي-اقپاراتتىق, تاجىريبەلىك-تانىمدىق بازا بولىپ وتىر. مۋزەي 2014 جىلى كۋزدە, تەاتردىڭ 89 ماۋسىمىنىڭ اشىلۋىندا  وز جۇمىس اяسىن كەڭەيتىپ, كورەرمەندەر ۋشىن ارنايى اشىق زالدا قىزمەت كورسەتە باستادى.

تەاتردىڭ ارنايى ۆەب-سايتى جۇمىس جاسايتىنىنا بىرنەشە جىلدىڭ جۋزى بولدى. جۋىردا سايت زامانعا ساي جەتلدىرىلىپ, كونتەنتى ۇلعايتىلدى. مۇنىڭ وزى كورەرمەننىڭ تەاترمەن تىعىز بايلانىستا بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى. تەاتر جانىنان «سىرلاسۋ» كلۋبى جانە فان-كلۋبتىڭ اشىلۋى دا تەاتردىڭ قالىڭ كوپشىلىكپەن تىعىز بايلانىس جاساۋىنىڭ جانە مەملەكەتتىك يدەولوگيяنى قالىڭ بۇقارا اراسىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدىڭ جاقسى جولى.

 

تەاتر ۇجىمى, ساحنا قايراتكەرلەرى  ساحنادا جانە قوعامدىق ومىردە دە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مۇراتتارىن ارداق تۇتادى. بۇل تۇستا ساحنا قايراتكەرلەرىنىڭ كىتاپ جازۋ, كىتاپ شىعارۋ سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى بىر توبە. تەاتر الىپتارىنىڭ داستۋرىن جالعاستىرىپ كورنەكتى رەجيسسەر  ە.وباەۆتان باستاپ كورنەكتى اكتەرلەر, ا.اشىموۆ, س.ورازباەۆ, ت.جامانقۇلوۆ, تەاتر شەجىرەشىسى ح.ەلەبەكوۆا, بەلگىلى اكتريسا ت.تاسىبەكوۆا, رەجيسسەرلەر ا.راحيموۆ, و.كەنەباي, سىنشى ا.بوپەجانوۆالاردىڭ كىتاپتارىن ونەرسۋيەر قاۋىم, قالىڭ جۇرتشىلىق قىزىعا وقيدى. تەاتردا دۋنيە كەشكەن كورنەكتى اكتەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىن جيناستىرىپ, كىتاپ شىعارۋ داستۋرى قالىپتاسقان -  «ايگىلى ادامدار» سەريяسىمەن «ف.شارىپوۆا», «ا.مولدابەكوۆ», «ە.جايساڭباەۆ» كىتاپتارى, سونداي-اق ر.اۋەزباەۆا, ج.مەدەتباەۆ, ا.بورانباەۆ تۋرالى ەستەلىك جيناقتار جانە ش.ايمانوۆ,  ا.مامبەتوۆ, ى.نوعايباەۆ, ا.مولدابەكوۆ, ە.جايساڭباەۆ, ا.اشىموۆ, ن.مىشباەۆانىڭ كوركەم الьبومدارى جارىق كورىپ, كوپشىلىك يگىلىگىنە اينالدى.  قوعام ۋشىن وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونەر تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى تەاتر رەجيسسەرلەرى, اكتەرلەرى ۋنەمى رەسپۋبليكالىق جانە شەتەلدىك باق پەن Эباق-تا وي-پىكىرلەرىن بىلدىرىپ وتىرادى.

قارا شاڭىراق  - قازاقتىڭ مەملەكەتتىك م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميяلىق دراما تەاترى,جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, وزىنىڭ وسى 90 جىلدىق تاريحىندا ۋلكەن بەلەستەردەن وتىپ, ۇلتتىق ونەردىڭ سيمۆولىنا اينالدى.ۇلتتىق رۋحاني يگىلىكتەرىمىزدىڭ ىرگەتاسى شايقالماۋىنا, يماندىلىق-ادامگەرشىلىك ۇستىندارىنىڭ ساقتالۋىنا ەرەن ۋلەس قوستى. تەاتر اشىلعان كەزدە ۇلت ارداگەرلەرى,  «جالپى تەاتر ەمەس, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنەن تۋىندايتىن وزىندىك كەلبەتى بار» تەاتر بولسا دەپ  ارمانداسا, سول بيىك ارمان بۋگىندە ابدەن جۋزەگە استى. بۇل -- بۋگىندە باقيلىق الىپتاردىڭ, ودان كەيىنگى بىرنەشە بۋىن وكىلدەرىنىڭ, ولاردىڭ داستۋرىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان قازىرگى ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ قالتقىسىز دا قاجىرلى ەڭبەكتەرىنىڭ جانە مەملەكەتىمىز جۋرگىزىپ وتىرعان سىندارلى ساяساتتىڭ ناتيجەسى.

 

2016 جىلدىڭ 27-ناۋرىزىندا تەاتردىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى ۋلكەن دەڭگەيدە اتالىپ وتتى. مەرەيتويعا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ارنايى قۇتتىقتاۋ جولداپ, «ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەسىمىن يەلەنەتىن بۇل تەاتردىڭ تاريحى تەرەڭ ارى تاماشا داستۋرلەرگە باي جانە ۇلت رۋحانيяتىن دامىتۋدا الاتىن ورنى وزگەشە بيىك» دەپ اتاپ كورسەتتى. تەاترعا بەرىلگەن بۇل ۋلكەن باعا ۋلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۋكتەيدى.

م.اۋەزوۆ اتىنداعى قارا شاڭىراق ۇجىم - بيىك كوركەم ونەر, جاڭا تۇرپاتتى مادەنيەت جاساۋ, زاماناۋي تالاپتارعا ساي, جاڭا زامان ادامىن قالىپتاستىرۋ;  الەمدىك مادەني-رۋحاني كەڭىستىككە ەركىن ەنىپ, ۇلتتىق ونەرىمىزدى تانىتۋ جولىندا قىزمەت ەتە بەرەدى.

 

اليя بوپەجانوۆا,

 ادەبيەت بولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,

قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى