نارگيز تامابەكقىزى: تەاتر مۋزەيىندە 50 مىڭنان استام эكسپونات بار

الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى الىپ شاھار الماتىدا ورنالاسقان 90 جىلدىق تاريحى بار ونەر ورداسىنىڭ قويناۋى قازىناعا تولى. تەاتر جادىگەرلەرىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ جۋرگەن جان, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميяلىق دراما تەاترى مۋزەيىنىڭ جەتەكشىسى نارگيز تامابەكقىزى تابان اۋدارماي, اسىلداردىڭ اسىلىن ارداقتاپ, ساقتاپ كەلە جاتقان جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ىشىندەگى كورگەن-بىلگەن, تۋيگەندەرىن گازەت وقىرماندارىمەن بولىسكەن بولاتىن.

– نارگيز, جيىرما جىلدان استام ۋاقىت مۋزەيگە باسشىلىق جاساپ كەلە جاتىرسىڭ. قاسيەتتى ونەر وشاعىنىڭ ساحناسىندا قازاقتىڭ مارقاسقالارى مەن بىرتۋار ساڭلاقتارىنىڭ العاشقى سپەكتاكلьدە كيگەن كيىمدەرى, بەينەلەگەن وبرازدارى, تىپتى جانسىز بەينەلەرى كوڭىلگە دە, كوزگە دە جىلى ۇشىرايدى. ال سەن ول قۇجاتتاردى كۋندە كورەسىڭ, اڭگىمەنى وسىدان باستاساق…

– ارينە, وزىڭىز ايتىپ وتىرعان اتا-انالارىمىزدىڭ – بىزگە وسىلاي اتاعان دۇرىس بولار (كۋلەدى), جۋرگەن, تابانىنىڭ ىزى مەن ماڭداي تەرىنىڭ يىسى سىڭگەن ساحنادان كۋنىنە ارى-بەرى وتىپ جۋرىپ, تاماشا بىر سەزىمدى باسىمنان كەشىرەمىن. بۇل قاسيەتتى ساحنا كورەرمەندەردىڭ كوز قۋانىشىنا اينالعان, بۋگىندە ارامىزدا جوق بولسا دا, سومداعان رولدەرى ارقىلى جۇرت كوڭىلىنەن وشە قويماعان, تالايلاردىڭ ساعىنا ەسكە الاتىن, سولارعا دەگەن ساعىم-ساعىنىشتارىن باسۋ ۋشىن كۋندە كەشكىلىك وسىندا اسىعاتىن وشاق قوي! تەاتر قابىرعالارىندا ىلۋلى تۇرعان جانسىز بەينەلەرىمەن ارا-تۇرا سويلەسىپ, سىرلاسىپ قوяتىن كەزدەرىم دە بولادى.

ال قازاق مەملەكەتتىك مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميяلىق دراما تەاترىنىڭ مۋزەيى رەسمي تۋردە 1968 جىلى 24 مامىردا قازاقستاننىڭ ورتالىق مۋزەيىنىڭ فيليالى رەتىندە اشىلعان ونەر وردالارىنىڭ العاشقى مۋزەيى ەدى. ەلىمىزدەگى ساحنا ونەرى قاراشاڭىراعىندا مۇنداي تاريحي ماڭىزدى مۋزەيدىڭ اشىلۋى, ارينە كورەرمەندى دە, ونەر قايراتكەرلەرىن دە ۋلكەن قۋانىشقا بولەگەنىمەن, مۇنداي ۋلكەن تىرلىكتى ۇيىمداستىرۋ وڭايعا تۋسپەدى. ويتكەنى سوناۋ 1926 جىلدان باستاپ, 42 جىل بويى قىزمەت جاساپ كەلە جاتقان تەاتردىڭ تاريحى جايلى قۇجاتتاردى بىر جۋيەگە كەلتىرىپ, توپتاستىرۋ, яعني جيناقتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋ ەشكىمنىڭ دە ويىنا بۇرىن-سوڭدى كەلمەگەن. تەك ار اكتەر, وزگە دە شىعارماشىلىق يەلەرى وزدەرىنە قاتىستى قۇجاتتارى مەن وزدەرى جايلى ماقالالاردى مۋمكىندىگىنشە ساقتاپ كەلگەن ەكەن.

تەاتر جانىنداعى مۋزەيدى ۇيىم­داستىرۋ, قور جيناۋ, ماز­مۇنداۋ, اركەز تىڭ ماتەريالدارمەن تولىق­تىرۋ, عىلىمي ساراپتاما جۇمىستارىنىڭ بارلىعى ورتالىق مۋزەيدىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى س.ەسوۆانىڭ باسشىلىعىمەن جۋرگىزىلدى. 1965-1968 جىلدارى فيليالدى اشۋ ۋشىن قور جيناۋ ماقساتىندا ارنايى كوميسسيя قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىندا تەاتردىڭ سۋرەتشىسى د.سۋلەەۆ, ق.بادىروۆ, ر. سەيتمەتوۆ, س.ورازباەۆ سيяقتى تەاتر اكتەرلەرى, ە.وباەۆ, ا.راحيموۆ سىندى تەاتر رەجيسسەرلەرى, ادەبيەت بولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ق.نۇرپەيىسوۆ, ترۋپپا باستىعى ح.كاريموۆ بولدى. اسىرەسە, وسى بىر يگى شارانىڭ جۋزەگە اسۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن قازاقستاننىڭ حالىق ارتيسى قاپان اعا بادىروۆ. وسى تەاتردىڭ ىرگەسىن قالاۋشىلاردىڭ بىرى ەكەنى كوپكە مالىم. شەجىرە اكتەر وسى شارا جايلى «ەستەن كەتپەس ەسىمدەر» اتتى كىتابىندا: «مۋزەي – ەل بايلىعى, حالىق مۇراسى, تاريح قويماسى. ونى قادىر تۇتۋ, ۇقىپتى ۇستاپ, قورىن مولايتۋ اربىر سانالى ازاماتتىڭ جاس ۇرپاق الدىنداعى بورىشى», – دەي كەلە, كوپتەگەن جادىگەرلەرلىڭ ساقتالماعانىنا, قادىرىن جەتە تۋسىنە الماعاندارىنا ۋلكەن وكىنىش بىلدىرەدى, ەگەر 1926 جىلدان بەرگى بارلىق эكسپوناتتار ساقتالعان بولسا, كورەرمەنگە تارتۋ ەتەر قۇندى دۋنيە تىپتەن مول بولار ەدى..», – دەيدى.

العاشىندا جاستار تەاترى, بۋگىندە ع.مۋسىرەپوۆ اتىن­داعى جاسوسپىرىمدەر مەن بالا­لار تەاترىنىڭ عيماراتىندا ورنا­لاسقان مۋزەي نەبارى 500-گە جۋىق فوتولارمەن وز جۇمىسىن باستاسا, بۋگىندە قورىمىزدا 50 مىڭنان استام эكسپونات بار. وزىنىڭ وتكەنىن ارداقتاي بىلەتىن, تاريحتىڭ مان-ماعىناسىنا تەرەڭ ۋڭىلە بىلەتىن حالىق مۇراجاي اشۋعا پەيىلدى كەلەدى. مۇراجاي – ەسكى جادىگەرلەردىڭ جيىنتىعى عانا ەمەس, ول حالىقتىڭ تاريحي تانىمىنىڭ شەجىرەسى, تۋرلى وقيعالار مەن كەزدەسۋلەردىڭ, ۇمىتۋعا بولمايتىن ساتتەردىڭ, وقيعالاردىڭ كۋاگەرى. مۇنداعى ار زاتتىڭ وزىندىك تاريحى بار. ول رۋحانيяت دۋنيەسىندەگى سانداعان وقيعالار مەن كەزەڭدەردى, تىپتى داۋىرلىك قۇندى دەرەكتەردى قامتيدى. وزىنىڭ جادىگەرلەرىن تولىقتىرىپ قانا قويماي, حالىقتى تەاتردىڭ وتكەنىمەن تانىستىراتىن, تەاترىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاعان قازاقتىڭ تالاي ۇل-قىزدارىنىڭ – اكتەرلەرىمىزدىڭ ومىرباяندارىن, سىرت جۇرت بىلە بەرمەيتىن تالاي سىرلارىن شەرتەتىن فوتوالьبومدارىمەن قۇندى.

– بيىل تەاتردىڭ 90 جىلدىعى اتالىپ وتكەنى بەلگىلى. ال مۋزەيدىڭ ۇيىمداستىرىلعانىنا 46 جىل دەيمىز. سوندا وعان دەيىنگى ۋاقىتتا تالاي قۇندىلىقتاردىڭ بولعانى دا اقيقات قوي…

– ارينە! بىر عۇمىر عوي! ول جونىندە ەلىمىزدىڭ اسا دارىندى اكتەرى, حالىق ارتيسى قاپان بادىروۆتىڭ «ەستەن كەتپەس ەسىمدەرى» كىتابىندا بىلاي دەيدى: «.. العاشقى اشىلعان تەاتردى زور قۋانىشپەن قارسى العان قازاق ەلى سونشا كوپ سىيلىقتار تارتتى. قالى كىلەم, تۇسكيىز, قاسقىر ىشىك, تۋلكى ىشىك, تۋلكى تىماق, تۋيە جۋن شەكپەن, قۇندىز بورىك, جىبەك شاپان, كۋمىس ەر-توقىم, سىرلى اяق, كۋمىس وجاۋ, اعاش شارا, سارى توستاعاندار, داستارقاندار, اشا باقان, كۋمىس كىسە, جىبەك بەلبەۋ, ارتۋرلى ورىلگەن قامشى تەاتر قۇرمە­تىنە تارتىلعان-دى. ال قىزدار كيەر ۋكىلى تاقيя, كامشات بورىك, ساۋكەلە, وقالى شاپان, كەستەلى كويلەك, ومىراۋىنا تۋرلى تەڭگە تاققان كامزول, سىلدىراعان شولپى, بىلەزىك, بالداقتاردىڭ تالايى سىيعا كەلگەنىن بىلە­مىز», – دەپ جازادى. بىراق تۇ­راقتى ساقتايتىن جادىگەرلەر مۇرا­جايى بولماعاندىقتان, ول سىيلىقتار بۋگىنگە جەتپەي قالعان. دەگەنمەن, بۋگىنگى قولدا بار قۇندىلىقتارىمىزدىڭ وزى­ كوڭىلگە دەمەۋ. ويتكەنى توق­سان جىلدىق تاريحى بار تەاترى­مىزدىڭ شەجىرەسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن تانىستىرا الاتىنداي جادىگەرلەردىڭ جيناقتالۋى, ولاردىڭ حرونولوگيяلىق تارتىپپەن رەتتەلۋىنە مەيلىنشە جاعداي جاسالعان.

– Эكسپوناتتارعا ناقتىلى توقتالعانىمىز جون بولار ەدى…

– قاراپايىم حالىقتىڭ, تەاتردىڭ العاشقى جىلدارىن­داعى حالىقتىق سىيلارى ساقتالما­عا­نىمەن, مۋزەي جۇمىس جاساي باستاعان العاشقى جىلداردان بەرگى دۋنيەلەر مۇقيяت ساقتالعان. زەرلى, اسىل ماتادان تىگىلگەن كيىم ۋلگىلەرى, ارتيستەردىڭ مەدالьدارى, ماراپاتتارى, العىس حاتتارى, قولدانعان بۇيىمدارى, العاشقى رولدەرىنىڭ فوتو-سۋرەتتەرى مەن كيگەن كيىمدەرى, تىپتى كۋندەلىكتەرى مەن قولجازبالارى, سونداي-اق, ومىرباяندارى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريяلانعان سۇحباتتارى مەن ماقالالار, زەرتتەۋلەر, эسسەلەر مەن وчەركتەر, ساحنا مەن گاسترولьدىك, تۋرلى جيىن-شارالارداعى سۋرەتتەر, دراماتۋرگتەردىڭ ار جىلدارداعى ساحنالانعان جانە تەاتردىڭ كوركەمدىك كەڭەسىنە ۇسىنىلعان پьەسالارى – بۋگىنگى كورەرمەننىڭ كوز قۋانىشى دەر ەدىم. سوڭعى جىلدارى تۋرلى سالتاناتتاردا, مەرەي­تويلاردا تۋسىرىلگەن ۆيدەو­­لارمەن تولىعۋ ۋستىندە. سپەكتاكلьدەردىڭ ۆيدەوجازباسىن دا ساقتاپ, قاجەت ۋاقىتتا پايدالانۋعا مۋمكىندىك تۋعىزىپ وتىرمىز.

مۇراجايداعى ەڭ قۇندى دۋنيەلەردىڭ قاتارىنا قويىلىم­داردىڭ افيشالارىن جاتقىزۋعا بولادى. مىسالى, 1926 جىلى 13 قاڭتاردا قىزىلوردادا قويىلعان ەڭ العاشقى قويىلىم قوشكە كەمەڭگەرۇلىنىڭ «التىن ساقينا» پьەساسى افيشاسىنىڭ كوشىرمەسى بار. وسى افيشالار ارقىلى دا ار جىلدارداعى تەاترىمىزدىڭ تاقىرىپتىق, مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەرىن بايقاپ, باعدارلاۋعا بولادى. تاعى بىر ەرەكشە اتاپ وتەتىن باعا جەتپەس مۇراجاي بايلىعى, ول – سۋرەتشىلەردىڭ قويىلىمداردىڭ تاقىرىبىنا, مازمۇنىنا, يدەяسىنا قاراي دايىنداعان كيىم ۋلگىسىنىڭ эسكيزدەرى. تەاتر الەمىندەگى ايرىقشا ەڭبەك ەتۋدى تالاپ ەتەتىن تىرلىكتىڭ باسى دا وسى دەر ەدىم.

كورمەدە ساڭلاق تۇلعالار, ونەر مايتالماندارى – ش.ايمانوۆ, س.مايقانوۆا, ف.شارىپوۆا, ح.بوكەەۆا, ش.جانداربەكوۆا, ا.مولدابەكوۆ, م.سۋرتىباەۆ, ا.كەن­جە­ەۆتەردىڭ كيگەن ساحنالىق كيىمدەرى سول كەزەڭگە ساي وتە ادەمى ورنالاستىرىلعان. سول سيяقتى تەاتر مۋزەيىندە بەينەلەۋ ونەرى تۋىندىلارىنىڭ دا جاقسى قورى بار. ەكى زالدا مايلى بوяۋمەن سالىنعان 30-دان اسا اكتەرلەردىڭ پورترەتتەرى ىلىنگەن. گ.يسمايلوۆا, س.رومانوۆ, م.امانجولوۆ, ت.توعىسباەۆ, و.كۋجو­لەنكو, ت.ابۋوۆ سىندى ەلگە بەلگىلى قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ شىعارمالارى كورۋشىنى بىردەن باۋرايدى.

قازىرگى تاڭدا مۋزەيدە زەرت­تەۋ جانە قايتادان ەسەپكە الۋ جۇمىستارى جۋرگىزىلۋدە. 425 سپەكتاكلь, ونداعى 7 مىڭنان اسا سۋرەتتەر, 1500 دانا افيشالار, 40-قا جۋىق ارتيستەردىڭ ساحنالىق كيىمدەرى بار. قازاق مادەنيەتىنىڭ, ساحنا ونەرىنىڭ تاريحىنان مول ماعلۇماتتار بەرىپ, بۋگىنگى-كەلەشەكتەگى ۇرپاعىمىزعا ۇلتتىق ونەرىمىزدەن حاباردار ەتەتىن اسىل مۇراعاتتار جايلى الى دە ايتار تاعىلىمدى اڭگىمەلەر جەتەرلىك. سونداي-اق, ماڭىزدى داتالار مەن مەرەيتويلارعا بايلانىستى مۇراجاي جىلجىمالى كورمەلەر ۇيىمداستىرىپ وتىراتىنىن دا ايتپاي كەتۋگە بولماس. استانا, قوستاناي, تالدىقورعان, قىزىلوردا قالالارىندا ۇيىمداستىرىلعان وسىنداي ىس-شارالار كورەرمەن كوڭىلىنەن شىققانى قۋانتادى. ۋلكەن ەكى زال تەاتردىڭ تورتىنشى قاباتىندا – وڭ جانە سول قاناتىندا ورنالاسقان. وڭ جاق قاناتتا تەاتردىڭ 1926-1970 جىلدار ارالىعىنداعى تاريحى قامتىلسا, سول قاناتتا تەاتردىڭ 1970 جىلدان باستاپ بۋگىنگى كۋنگە دەيىنگى تاريحىمەن تانىس بولا الادى. العاشقى تەاتر عيماراتىنان باستاپ, العاشقى اكتەرلەر مەن اكتريسالار, تەاتر سوعىس جىلدارىندا, تەاتردىڭ وركەندەۋ كەزەڭى, ا.مامبەتوۆتىڭ كەزەڭى, گاسترولьدىك ساپارلار, فەستيۆالьدەر سيяقتى تاقىرىپ-تاقىرىپتارعا بولىنگەن. اسىرەسە, 1926-30 جىلدارداعى سۋرەتتەردىڭ وزى سىر شەرتىپ تۇرعانداي, ساحنادا پايدالانىلعان قامشى, دومبىرا, قىلىشتار مەن قالقاندارى كورەرمەندى قىزىقتىرماي قويمايدى. ال سۋرەت دەگەنىڭىز, تۇنىپ تۇرعان شەجىرە عوي. ماسەلەن, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, قايتا ورالماعان اكتەرلەردى كوپ جۇرت بىلە بەرمەيدى. مۇراجايدىڭ بىر بۇرىشىندا سول بوزداقتاردىڭ سۋرەتتەرى جيناقتالىپ, استىنا اتى-جوندەرى جازىلىپ قويىلعان. سول سيяقتى ومىردەن ەرتە وزعان, ارتىندا ىزدەۋشىسى جوق, نە بولماسا تۋرلى جاعدايلارمەن تەاتردان, ونەردەن شەتتەپ قالعان سان قيلى تاعدىر يەلەرى جايلى دەرەكتەر تولىق بولماسا دا, ىزدەگەن-زەرتتەيمىن دەگەن جاندارعا جول سىلتەر اقپاراتتار بارشىلىق.

تەاترىمىزدىڭ بيىلعى كوكتەمدە اتالىپ وتكەن 90 جىلدىق مەرەيتويىندا مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۋشىمەن سول كەزەڭدەردەگى اكتەر-اكتريسالاردىڭ ساحنالىق كيىم ۋلگىلەرىمەن تىگىلگەن, جاڭاشالانعان بىر ساتتى شارا ۇيىمداستىرىلدى. ول قاي سپەكتاكلьدە قاي اكتەر قانداي كيىم كيىپ شىققانىن ەسكە سالدى, بۋگىنگى جاس ۇرپاق, яعني بولاشاق ونەر ناسيحاتشىلارى كيگەن سالتاناتتى شەرۋ بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ونەر اكادەميяسىنىڭ جاس تۋلەكتەرى كەشەگى قازاق ونەرىنىڭ, حالقىمىزدىڭ جادىنان وشپەيتىن ونەر ساڭلاقتارى كيگەن كيىم ۋلگىلەرىن كوپشىلىككە ۇسىندى.

يا, قازاق ونەرىنىڭ قاراشاڭىراعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميяلىق دراما تەاترى تەك قانا مازمۇندى-ماعىنالى سپەكتاكلьدەرىمەن عانا ەمەس, وسىنداي قازىنالى مۇراعاتىمەن دە كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالىپ ۋلگەردى. بىز دە مۋزەي جەتەكشىسى نارگيز تامابەكقىزىمەن بىرگە كوز سۋيسىنەر كورمەلەردى ارالاپ, بىرگە قۋاندىق.

تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

"تۋركىستان" گازەتى