ەسمۇحان وباەۆ: ... مەن دە جاستارعا سەنەمىن !

                             

 

   ومىردىڭ – وزى تەاتر. «جاراتقان جالعا بەرگەن ومىر» قويىلىمىنىڭ جالعاسى قانداي دەڭگەيدە بولۋ كەرەك دەپ ويلايسىز?

 

– بارىمىز جاراتۋشى يەمىزدىڭ جۇمىرباستى پەندەسى بولعان سوڭ ادام بالاسى ومىرگە تاعدىرمەن, ويمەن, ارمانمەن كەلەدى. ەرتەرەك ەسەيسەم,  جۇمىس ىستەسەم, بەرەكەلى ادام بولسام ەكەن, دەيدى. ال مۇنىڭ بارى – ومىر ساحناسىندا تىنىمسىز توككەن تەر مەن ادال ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. ومىر ساحناسىنىڭ وزى بىرنەشە سالالى جولدان تۇرادى. جولدىڭ قيسىق, بۇرالاڭى مەن ايناداي تەگىس, تۋزۋى دە, ۇزىنى مەن قىسقاسى دا بولادى. وسى جولدىڭ قايسىسىنا تۋسەسىڭ ول وزىڭە بايلانىستى. تۋسكەن جولىڭنىڭ داۋىلى دا, جاۋىنى دا, ىستىق, سۋىعى دا بولادى. ومىر دەگەن – تاعدىر. ال, تاعدىر ار ادامنىڭ ماڭدايىنا جازىلادى. ماڭدايىڭا جازىلعان جازۋدا سەن قانداي ومىر سۋرەسىڭ, كىم بولاسىڭ, ونى بىر جاراتقاننان باسقا ەشكىم بىلمەيدى. مۋمكىن, ومىر سونىسىمەن دە جۇمباق, بىر جاعىنان قىزىق شىعار. تاعدىرىڭ سەنى ومىر ساحناسىنا الىپ كەلگەن سوڭ ساحنادا, ەلگە, ورتاڭا ايتاتىن ويىڭ بولماسا, حالقىڭنىڭ ويىنان شىقپاساڭ, ارمان-مۇڭىڭدى جەتكىزە الماساڭ, بولماسا سەن ولاردىڭ ارمان-مۇڭىنا سەبەپشى بوپ ومىر ساحناسىندا ىسكە اسىرا الماساڭ, وندا ونەر ادامى بولۋدىڭ كەرەگى نە? سوندىقتان تاعدىر تالكەگىنە, قوماعايلىعىنا تۋسپەي, ساناۋلى عۇمىردا سانالى تۋردە جۇمىس ىستەي بىلۋ كەرەك. ومىر ساحناسى ول - تازالىقتى, ۇلتجاندىلىقتى, ۇяتتىلىقتى, تەبىرەنىستى, تازالىعىق پەن شىندىقتى جاقتايدى.

 

تەاتر رەجيسسەر, دراماتۋرگ, اكتەر اتتى ۋش اяعى بار الىپ قازان. وسى قازاننىڭ قاي اяعى اقساپ تۇر?

 

– تەاتر ۋش الىپتان تۇرادى. رەجيسسەر, دراماتۋرگ, اكتەر. رەجيسسەر اقساسا, قويىلىم شىقپايدى, اكتەر اقساسا, جاندى بەينە بولمايدى, ال دراماتۋرگ اقساسا, ونىڭ پьەساسىن ەشكىم كوڭىل كوكجيەگىندە كورمەيدى. سوندىقتان بۇل ۋش الىپقا وتە جوعارعى تۇرعىدا قاراۋ كەرەك. ۋش الىپ قازاندى شايقالتىپ الماي تەڭ باسۋى كەرەك. ەگەر ۋشەۋىنىڭ بىرەۋى اقساپ تۇرسا وندا سىزدىڭ شىعارماڭىز ومىرگە مۋگەدەك بولىپ كەلەدى. سۋ جۇقپاس جورعا دا اяقتارىن تەڭ الماسا جورعالاي المايدى. سوندىقتان ۋشەۋى مىقتى بولماسا قۇندى قويىلىم بولمايدى. ەندى ومىر بولعان سوڭ, ارينە بىرەۋى وسالداۋ بولۋى مۋمكىن. سول جاعدايدا دراماتۋرگيя جاقسى بولسا, وندا ول رەجيسسۋرانى تارتادى. ال پьەسا ناشار بولىپ, اكتەر جاقسى بولسا وندا اكتەر - پьەسانى تارتادى. ۇلى ابايدىڭ وزىن ارتىستەر نەشە قىرىنان تانىتىپ, ويناپ جۋرگەنى سيяقتى, مەن وز باسىم اكتەر - پьەسانىڭ اۆتورى دەپ ايتام. سەبەبى اۆتوردىڭ شىعارماسىن جاسايتىن اكتەر. سوندىقتان ۋش تاعان بىردەي بولۋى كەرەك. پьەسسا – دراماتۋرگتىڭ جۇمىسى. رەجيسسەرعا بەرگەن سوڭ ودان قويىلىم شىعارۋ كەرەك, ال قويىلىم – ول ۇجىمدىق جۇمىس. قاۋىم ارالاسقاندا وندا تۋرلى ويلار تالقىعا تۋسىپ, تىپتى اۆتوردىڭ يدەяسىنا قارسى شىعاتىن يدەяلار تۋىپ جاتۋى مۋمكىن. مىسالى, مەن قويعان «باقىت كىلتى» قويىلىمىنىڭ پьەساسىن وقىپ وتىرىپ, ناتيجەسىندە ويىما جاقسى يدەя كەلدىدە,  سول يدەяنى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا اۆتورعا پьەسانى قايتا جازدىردىم. سول قويىلىمنىڭ سوڭىندا مافيяعا قارسى  ايتىلاتىن مىنانداي سوز بار «سەندەر مەنى اتتىڭدار! استىڭدار, قورلادىڭدار! بىراق مەنى ولتىرە المادىڭدار. نەگە? سەبەبى, مەن شىندىقپىن. شىندىقتى اتۋعا, ولتىرۋگە بولمايدى. اقيقاتقا وق وتپەيدى» دەيدى. نەگىزى اۆتوردىڭ جازعانىندا ول جوق. بىراق قويىلىمدى قوя كەلە وسى يدەяعا الىپ كەلدى. سوندىقتان اۆتور – بىر تاعان, رەجيسسەر – ەكىنشى تاعان, اكتەر – ۋشىنشى تاعان بولىپ, بىرىگىپ وسى قويىلىمدى شىعاردىق. وسى ۋش الىپ تۋسىنىسىپ, ويى بىر جەردەن شىققاندا, ۇزاق جاسايتىن قويىلىمدار ومىرگە كەلەدى. 

 

– سىزدىڭ ومىرىڭىز بەن ونەرىڭىز, ارتقى بۋىنعا بەرىپ كەلە جاتقان ونەگەڭىز بارى تاۋعا ۇقساس. مۇنىڭ سىرى تۋىپ وسكەن جەرىڭىزگە بايلانىستى بولۋى مۋمكىن بە?

 

– يا, بۇل مەنىڭ تۋىپ وسكەن جەرىم مەن شىققان ورتاما, اكە-شەشەمە دە تىكەلەي  بايلانىستى. مەنىڭ اكە-شەشەم قاراپايىم, ەل قاتارلى ومىر سۋرىپ, بالا-شاعاسىنىڭ قامىمەن قوسا حالىقتىڭ تىنىشتىعىن, بىزدى ويلاپ ومىر بويى حالىققا ەڭبەكاقىسىز جۇمىس ىستەگەن جاندار. بىزدە كەگەن جاقتا  شىرعاناق, قارقارا دەگەن وزەن بار. مەنىڭ اكەم سول سۋعا تاڭعى التىدان كەشكى ونعا دەيىن تىنىم تاپپاي جۇمىس جاساپ كوپىر سالدى. حالقىم سۋسىز قالماسىن دەپ باستاۋلاردىڭ كوزىن اشىپ ەڭبەكتەندى. بۇل ىستەرىمەن بىزگە كورسەتكەن ۋلگى- ونەگەسى, ومىردە وز نانىڭدى ادال تاۋىپ جەپ, تاۋ بۇلاعىنداي تازا بولۋعا باۋلىدى. باستىسى ادام بولىپ قالىپتاسۋعا تاربيەلەدى. مەنىڭ بالالىق كەزىم مەن قاتارلاس بۋىندار زاماننىڭ قيىن كەزەڭىندە ومىر سۋردىك. سوعىس ۋاقىتىندا تۋىلىپ, سوعىس بىتكەندە جوقشىلىققا تاپ بولىپ, بالالىقتان وتكەندە بيلىك باسىنا حرۋشەۆ كەلىپ, اق ەمەس قارا نانعا وتىرعىزدى. ارتىنان ستۋدەنت بولىپ وقۋ ىزدەپ موسكۆاعا كەتتىك. وسى سىناقتاردان وتىپ, تەارعا ورنالاسقاندا, ارتىڭا قاراساڭ جانتالاس ومىرمەن وتىز جىل ۋاقىتىم وتىپ كەتىپتى. ەندى مىنە جەتپىستەن اسقاندا سول ارتتا ىستەلمەي قالعان جۇمىستىڭ ورنىن تولتىرساق دەپ ەڭبەك ەتۋدەمىز. مەنىڭ بىر جاعىنان گۋرىلدەپ سويلەيتىنىم دە اسپانتاۋلى ايماقتا وسكەنىمنەن شىعار. «تاۋ بالاسى تاۋعا قاراپ وسەدى» دەمەكشى, يا, مەن – تاۋ بالاسىمىن.            

                          

       تەاترعا نە بەردىڭىز, تەاتر سىزگە نە بەردى?

 

مەن تەاترداعى وتىپ كەلە جاقان ومىرىمە كوز جۋگىرتسەم ونەر بايتەرەكتەرى اسانالى, سابيت, نۋكەتاي, تورعىن سيяقتى اعا-اپالارىممەن بىرگە جۇمىس جاساپ كەلە جاتقانىما ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت بولىپتى. ەندى, مىنە, جەتپىستەن اسىپ سەكسەنگە قاراي قادام باسىپ بارامىن. وسىنىڭ بارىنە كوز جۋگىرتىپ ويلايتىنىم: حالقىممەن بىرگە جۋرىپ, قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن جانىما جاقىن تۇتىپ دوس ەتتىم, ەندى سوعان قىزمەت ەتۋ. ومىر اتتى وزەندە ونەردى ورگە جۋزدىرىپ, اتاقتى بولامىن دەگەن ادامداردىڭ جولى بولا بەرمەيدى. ادام ونەرگە اۋقاتتى بولۋ ۋشىن كەلمەيدى, ونەرگە جان دۋنيەسىمەن قىزىعىپ, ودان راحات الىپ, سول ارقىلى دارىنىن ۇشتاپ, ونەرگە قىزمەت ەتىپ ومىر سۋرۋ ۋشىن كەلەدى. ۇيقىڭ تىنىش بولۋى ۋشىن, ارىڭ مەن جانىڭ تازا بولۋى كەرەك. قۇدايدىڭ ماعان بەرگەن ەڭ ۋلكەن سىيى – ومىردىڭ قاي تارماعىندا جۋرسەم دە ىلعي جاقسى ادامدارعا تاپ بولامىن. ونەر دەگەن ادامنىڭ بويىنداعى بار جاقسى قاسيەتىن بىر ارناعا توعىستىرىپ الىپ كەلەدى. سول ارنادان قىرعا شىعىپ, الامانعا قاتىسقان بايگە اتىنداي نە شاڭ قاۋىپ قالماي, بولماسا شاڭ جۇقتىرماي قوڭىر بۋلكىلمەن ورتادا كەلە جاتقان ادامدارمىز. ەندى, مىنە, تەاتر اقساقالى قاتارىنا كىرىپ, جاستارعا اقىل كەڭەسىمىزدى ايتىپ, جاس اكتەرلەرىمىزدى وسىرىپ باپتاپ, بولاشاعىنا وز بالاڭنىڭ بولاشاعىنان دا قاتتى الاڭداپ وتىراتىن كەزەڭگە جەتتىك. ەندى بۇدان ارتىق قانداي ماراپات كەرەك. قۇدايعا شۋكىر باقىتتىمىن. تەاتر ماعان بارىن بەردى, مەنىڭ تەاترعا الى بەرەرىم بار سيяقتى.

 

   – تەاتردا بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە توقتالا كەتسەڭىز.

 

– بيىلعى اقپان ايىندا تەاترىمىزدا ۋلكەن جاڭالىقتار بولىپ جاتىر. تەاتردىڭ كۋتىپ وتىرعان جاڭا باسشىسى كەلدى. بارىمىز بىر كىسىدەي قابىلداپ قولداپ وتىرمىز. سەبەبى تەاتردى باسقاراتىن ادام تەاتردى بىلەتىن ادام بولۋى كەرەك. كەشەگى قاللەكي, ەلۋباي, سەركە اعامدار باستاپ وتىرعان شاڭىراققا سول ۇلىلارىمىزدىڭ كوزىن كورگەن, كوزى تىرى اعا-اپالارىمىز جۇمىس جاسايتىن شاڭىراققا باسشى سايلانعان بۇل كۋن تاريحي كۋن بولىپ قالماق. باسشىلىققا كەلىپ وتىرعان اسحاتتى كوپتەن جاقسى تانيمىن. بىر كەزدەرى سوناۋ ورال تەاترىندا جاساعان ۋلكەن شارۋالارىن كورۋگە ارنايى بارىپ, فەستيۆالدەرىنە قاتىسىپ, قويعان شىعارمالارىن كوردىم. وزىندىك ۋنى, وزىندىك داۋىسى, وزىندىك ىزدەنىسى بار, رەجيسسۋراعا وزىندىك تۇرعىدا بۋگىنگى كۋن تارتىبى تالابىمەن  قارايتىن, جاڭا فورماتتاعى رەجيسسەر. تەاتر باسشىلىعىنا كەلۋىنە بۇرىنعى اتقارعان بىرنەشە قىزمەتتىك جۇمىستارى مەن وتكىزگەن ىس شارالارى سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. سوندىقتان تەاتر باسشىلىعىنا دراماتۋرگيя, رەجيسسۋرا, اكتەرلىق سالا بولسىن, سونى بەس ساۋساقتاي بىلىپ, زەرتتەپ, جانى اۋىراتىن ۇلتتىق نامىسى بار, ۇلتتىق بولمىسىنىڭ بارى قۇندى دۋنيەلەردى ساحنالاۋعا جۇمسايتىن ادام كەلدى دەپ ويلايمىن. سات ساپار تىلەيمىز. ەلباسىمىزدىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا مادەنيەتكە, تاريحقا, بولمىسقا, ادام جانىنىڭ قۇندىلىعىنا كوڭىل بولىنىپ جاتقان كەزدە تەاتر تىزگىنىن ۇستاۋ ۋلكەن دۋنيە.

 قازاق تەاترى  ونەرىندە, قازاق تەاترىنىڭ برەندىنە اينالعان,  كوشباسشىسى قاراشاڭىراق اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ەندىگى كوركەيىپ, گۋلدەنۋى جاستارعا بايلانىستى. جاستار ۋمىتتى اقتايدى دەپ ويلايمىن. الاشتىڭ ۇلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆ: «مەن جاستارعا سەنەمىن» دەپ ايتقانداي, مەن دە ۋلكەن ۋمىت, زور سەنىممەن قارايمىن.

                                                              اڭگىمەلەسكەن    ەرجان توقتار