احيكو – جاسامپاز رۋحتىڭ بەينەسى

جاڭاشىل باعىتتا جۇمىس ىستەپ جۋرگەن رەجيسسەرلەر قازاق تەاتر ونەرىندە كوپ ەمەس. ال ازدىڭ بىرى دەپ قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, رەجيسسەر اسحات ماەميروۆتىڭ ەسىمىن نىق سەنىممەن اتاۋعا بولادى. «قارا شەكپەن», «قوشتاسقىم كەلمەيدى» سيяقتى قويىلىمدارى ساحنانىڭ سۇرشا بوяۋلارىنان جالىعىپ, جانى جاڭا كوركەمدىك كەڭىستىكتى اڭسايتىنىنىڭ دالەلىندەي سەزىلگەن ەدى. جاقىندا وسى سپەكتاكلьدەرىنىڭ قاتارىن «اقتاستاعى احيكو» پьەساسى تولىقتىردى. بۇل تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە كەڭىنەن تولعاپ جازىلدى. ەۋروپا, رەسەي ۋشىن تاڭقالارلىق قۇبىلىس بولماسا دا, قازاق تەاتر كەڭىستىگىندە تۇڭعىش رەت كوزى تىرى كەيىپكەر وزى تۋرالى  قويىلىمعا كۋا بولدى. وسىلايشا, تەاتر ونەرىندە دەرەكتى دراما جانرىنداعى سپەكتاكلьدىڭ پايدا بولۋىنا اسحات ماەميروۆ تارىداي بولسا دا وز ۋلەسىن قوستى. ال تامۇقتىڭ وتىن كەشە جۋرىپ, ادام توزگىسىز ازاپتان امان شىعىپ, قازاقستاندى وتانىم دەپ تانىعان احيكو تەسۋرو تۋرالى جاقىندا عانا جاپونيяعا بارعان ساپارىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جاپون دەپۋتاتتارىنا تەبىرەنە تۇرىپ باяنداپ بەرگەن ەدى…

– اسحات مىرزا, پرەزيدەنتىمىز جۋىردا جا­پون پارلامەنتارييى الدىندا م.اۋەزوۆ اتىن­داعى اكادەميяلىق دراما تەاترىندا سىز ساحنالاعان «اقتاستاعى احيكو» پьەساسى تۋ­رالى ايتىپ, بۇل وقيعانى ەكى حالىق­تىڭ ارا­سىنداعى جا­را­سىمدىلىق پەن سىي­لاس­تىق­تىڭ ۋلگىسى ەتتى. جا­پون تۇتقىنى تۋرا­لى قوي­عان سپەكتاكلىڭىزدى جا­پونيяنىڭ ەڭ ۋلكەن مەم­لەكەتتىك تەلەارنالارى مەن اقپارات قۇ­رال­دارى دا سۋيىنشىلەي جارنامالادى. اي­تى­ڭىزشى, قانداي كۋيدە وتىرسىز?

– «اقتاستاعى احيكو» – شىعار­ما­شىلىق, كوركەمدىك تە­بى­رە­نىستەن تۋعان دۋنيە بولعان­دىق­تان وزىمە ىس­تىق ەكەنى راس. سپەكتاكلьدىڭ  جەلىسى دەرەكتى نەگىزدەردەن, تاريحي فاكتىلەردەن قۇرالعان. سوندىقتان تاعدىرى سان مارتە قىلكوپىردەن وتسە دە, رۋحىن جوعالتپاعان احيكو تەسۋرونىڭ ادامي بولمىسى – جاقسىلىق پەن جالعاندىق, جاۋىزدىق پەن مەيىرىمدىلىك سەكىلدى ۇعىمداردىڭ تەرەڭىنە بويلاتادى. ۇلتى جاپون بولسا دا, قازاقستان تو­پى­راعىن ەرەكشە قاستەرلەيتىن, ۇلى دالانىڭ قادىر-قا­سيەتىنە جەتە الاتىن احيكو تەسۋرونىڭ ومىر جو­لى مەن قيلى تاعدىرى مەنى الابوتەن تولقىتتى. جاپون مەن قازاقتىڭ بولمىسى, مىنەزى ۇقساس, ومىر سۋرۋ فيلوسوفيяسىندا دا, دۋنيەتانىمىندا دا بىر جاقىندىق بارى سەزىلەدى. قازاق جەرىن مەكەن ەتىپ, بار تاعدىرىن بايلانىستىرعان جاپون ازاماتىنىڭ ومىرىن وسى ۇقساستىقپەن قابىستىرا بەينەلەگىمىز كەلدى. بايقاساق, وتىزىنشى جىلدارى الاش ارىستارى دا جاپونيя سيяقتى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدى مۇرات تۇتتى, بىراق قاقپانىنا تۋسىرگەن قىزىل يمپەريяنىڭ وتارشىلارى ولارعا «جاپون تىڭشىسى» دەگەن ايىپ تاقتى. كەرىسىنشە, قورلىق كورسە دە, ساۋ ادامنىڭ ساناسىنا سىيمايتىن زۇلىمدىقتىڭ تۋر-تۋرىمەن بەتپە-بەت كەلسە دە, جاپون تۇتقىنىنىڭ قازاق حالقىنا باۋىر باسىپ كەتۋىن, بايتاق دالانىڭ مەيىرىمىنە مولىنان قانىپ, سۋسىنداپ وسكەنىن كورسەتۋگە تىرىستىق.

ساحنانىڭ كوركەم شىندىعىمەن كومكەرىلىپ ومىر­گە كەلگەن تۋىندىنىڭ جاپونيя جەرىنە جا­ساعان ساپارى كەزىندە ەلباسىنىڭ اۋزىمەن ۋلكەن مىنبەردە ايتىلعانى مەن ۋشىن كۋتپەگەن وقيعا بولدى. توسىن جاعدايعا قۋاندىم. العاش «اقتاستاعى احيكو» سپەكتاكلى ساحناعا شىققان كۋندەرى جاپونيяنىڭ الدىڭعى قاتارلى تەلەارنالارى, ال كەلەسى كۋنى باسقا دا اقپارات قۇرالدارى حابارلار تاراتقان ەدى. كوپ ۋاقىت وتپەي جاتىپ پرەزيدەنتىمىز توكيو تورىندە تۇرىپ, جاپونيя پارلامەنتى دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە كوپتەگەن جاپوندىقتاردىڭ تاعدىرى قازاقستانمەن بىرگە ورىلگەنىن ەسكە سالىپ, لاگەرьدەن بوساتىلعان سوڭ قازاقستاندا قالعان احيكو تەسۋرونىڭ تاريحىن باяندادى. جەرلەس­تەرىنىڭ تاريحىنان حاباردار بولعان جاپون ۋكىمەتى ونى تاريحي وتانىنا شاقىرىپ, «ۇلتتىق باتىر» رەتىندە تانىپ, ازاماتتىق بەرىپ, ۋي-جايمەن قامتاماسىز ەتىپ, قۇرمەت كورسەتسە دە, احيكو بارىبىر قازاقستانعا قايتا ورالىپ, الى كۋنگە وتباسىمەن قازاق ەلىندە باяندى عۇمىر كەشىپ جاتقانىن ايتتى. ۇرپاققا ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىكتى عانا اماناتتاپ كەتكەن اسىل سوزدىڭ قازىناسى ابايدىڭ ۇستانىمعا اينالدىرعىسى كەلگەن «ادامزاتتىڭ بارىن سۋي باۋىرىم دەپ» قاعيداسىن قازاعىنىڭ قاپىسىز ورىنداعانى, ال احيكونىڭ جۋرەگىنە سىڭىرىپ ومىر سۋرگەنىنىڭ ۇلى مىسالى وسى ەمەس پە? ۇلت پەن ۇلىستى ەش جاتسىنباي باۋىرىنا باسا الاتىن كەڭپەيىل قازاق حالقىنىڭ جەرۇيىق مەكەنىنەن جاپون ازاماتتارى دا باقىت تاپتى. احيكو سەكىلدى زۇلمات اجداھاسىنىڭ اۋزىنان امان قالىپ, قازاق جەرىندە باقىتىن تاپقان بارلىق ازاماتتار ۋشىن قازاقستان بيىك رۋحتىڭ, جاسامپازدىقتىڭ التىن بەسىگى.

– قويىلىم بارىسىندا احيكومەن بىرگە وتىزىنشى جىلداردىڭ اяعىندا قۋعىنعا ۇشىراعان الاش ارىستارىنىڭ دا كوركەم بەينەسىنە كۋا بولدىق. بۇل كەيىپكەرلەر دراما جازىلعان كەزدە ارقاۋ بولدى ما?

– ۇلتتىق يدەя ۋشىن باسىن بايگەگە تىگىپ, الاشتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاعان ۋركەردەي ارىستار توبى تۋگەلگە دەرلىك جالعان جالامەن «حالىق جاۋى» اتالىپ, ستاليندىك اكىمشىل-امىرشىل جۋيەنىڭ قۇرباندارى بولسا, ولاردىڭ جارلارى, ۇل-قىزدارى دا وزبىر قوعامنان جازىقسىز جاپا شەكتى. ولاردىڭ اراسىندا «كارلاگتىڭ» تەمىر قاپاسىندا وتىر­عان قايراتكەرلەرىمىز بولدى. قيىندىققا جاسى­ما­عان, ادامي رۋح مىقتىلىعىن جوعالتپاعان اяۋ­لى ارىستاردىڭ ومىرى بوزبالا احيكونىڭ كوز الدىندا وتەدى. اقيىق اقىن ساكەننىڭ اكەسى سەي­فوللا وسپانوۆ, جانايدار سادۋاقاسوۆتىڭ اكەسى سادۋاقاس جالماقانوۆ پايعامبار جاسىنان اسقان شاقتارىندا شىن مانىندە «كارلاگتىڭ» تە­مىر تورىنا قامالىپ, «حالىق جاۋىنىڭ» اكەلەرى بول­عاندىعى ۋشىن جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن ارى­ستار. ال الاش اقىنى رەتىندە كورىنەتىن احمەت – ۇلتتىق مۋددە مەن ەلدىك ماقساتتى تۋ ەت­كەن, وتاندىق مادەنيەتىمىزدىڭ ىلگەرىلەۋىنە با­رىن­شا اتسالىسقان, ستاليندىك توتاليتارلىق رە­جي­من­ىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىراعان ا.بايتۇرسىنۇلى, م.جۇماباەۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ش.قۇدايبەردىۇلى, س.سەيفۋللين, ب.مايلين, ى.جانسۋگىروۆ سىندى قازاق زيяلىلارىنىڭ پروتوتيپى. اتالمىش قويىلىمدا كوپتەگەن كوركەمدىك ساحنالىق قۇرالدار ارقىلى اقتاڭداق جىلداردىڭ اقيقاتىن ايتۋعا, كورەرمەندەر جۋرەگىنە جول تابا بىلۋگە تىرىستىق.

– پرەمьەرا كەزىندە كەيبىر كورەرمەننىڭ قان قىسىمى كوتەرىلىپ, «جەدەل جاردەم» شاقىرىلىپتى. سپەكتاكلь قۋاتىنىڭ كۋشتى بولعانى عوي?..

– كارلاگتىڭ سۇمدىعى, زۇلمات زاماننىڭ شىندىعى ساناسىنا, جۋرەگىنە اسەر ەتكەن بولار, سوڭعى ەكى پرەمьەرادا دا سونداي جاعداي ورىن الدى. 15-16 جاستاعى بوزبالانىڭ العاش رەت ادام توزگىسىز ازاپپەن بەتپە-بەت كەلىپ, ونىمەن كۋرەسۋى, ازاپتى كەشىپ جۋرىپ ونى جەڭىپ شىعۋى كەز كەلگەن ادامنىڭ جۋرەگىن شىمىرلاتىپ, جانارىنا جاس ۋيىرىپ, كوڭىلىن تولقىتادى. ايتۋلى اكتەرىمىز د.اقمولدا ساحنا تورىندە شىنايىلىقپەن احيكونىڭ مۇڭ-زارىن جەتكىزگەن كەزدە, بۇعىپ جاتقان ەڭ قۋاتتى سەزىمىنىڭ وزى بۇلقىنىپ, لىقسىپ شىققان بولار.

– سپەكتاكلьدەن بايقاعانىمىز, م.اۋەزوۆ تەا­ترىنىڭ اكتەرلەرى دە ساحنادا جاپون ۇلتى­نىڭ داستۋرىنە ساي بيяزى قوزعالىپ, سويلەۋ ما­نە­رىن, جۋرىپ-تۇرۋىن, تىپتى, ۋنىنە دەيىن مەڭ­گە­رۋگە تىرىسقاندارى بايقالدى. اسىرەسە, اكتري­سا زارينا كارمەنوۆا ناقتىراق كەيىپتەدى. سپەك­تاكلь­گە جاپوندار كەڭەسشىلىك جاساعان-اۋ, شاما­سى…

– سپەكتاكلьدىڭ ازىرلىگى باستالماي تۇرىپ جا­پونيяنىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىندە 3-حاتشى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن, قازاق تىلىنە سۋداي ماريكو سۋنوكاكە حانىم جاپون эتيكەتىنە قا­تى­ستى بىلۋگە تيىس دۋنيەنىڭ بارىن تۋسىندىرىپ, ايتىپ وتى­ردى. پьەساعا قاجەت جاپون اندەرى مەن مۋزى­كا­نى سۇرىپتاۋعا كومەكتەستى. ايەلدىڭ مىنەزى قان­داي, ەر ادامنىڭ مىنەزى قانداي بولۋى كەرەك, وسى­عان­ دەيىن تاپتىشتەپ, ەگجەي-تەگجەيلى تۋسىندىرىپ بەر­دى. وزى جاپونيяدا وقىپ جۋرگەندە جەكپە-جەك ونەر­ىمەن اينالىسقان ەكەن. سول سەبەپتى قىلىشتى قا­لاي كەزەنۋدەن كيمونونىڭ بەلدىگىنىڭ قالاي تاعى­لاتىنىنا دەيىن وزى كەلىپ كورسەتتى. مۇنىڭ بار­لىعى تەاتر ارتيستەرىنە ۋلكەن باعدار بولدى. وسى جاناشىرلىعى مەن كومەگى ۋشىن ماريكوعا ۋلكەن العىسىمدى ايتقىم كەلەدى.

– «اقتاستاعى احيكو» پьەساسىنىڭ اۆتورى مادينا وماروۆانىڭ شىعارماشىلىعىمەن بۇرىننان تانىسسىز با? بۋگىندە 15-كە جۋىق پьەسا جازعان مادينانىڭ دراماتۋرگيяلىق قارىمىن قالاي باعالايسىز?

–مادينا – از سوزبەن-اق كەيىپكەردىڭ ويىن جەتكىزەتىن وزىنە تان سۋرەتكەرلىك ستيلى بار جازۋشى رەتىندە ماعان بۇرىننان تانىس ەدى. اسىرەسە, كەيىپكەردىڭ ىشكى پسيحولوگيяلىق يىرىمدەرىن, ىشكى قاقتىعىسىن جاقسى جەتكىزەدى. كەيىپكەردىڭ بويىنان ميستيكا كورە الاتىنى, مەتوفيزيكالىق تاسىلدەرگە بوي ۇرىپ جۋرگەنى اڭعارىلاتىن. وسىنى وزىنىڭ دراماتۋرگيяلىق جۇمىستارىندا دا قولدانا باستادى. رەجيسسەر الما كاكىشەۆا «جولاۋشى», «جالت ەتكەن بىر ساۋلە» دەگەن قوس بىردەي دۋنيەسىن باتىس قازاقستان وبلىستىق دراما تەاترىندا ساحنالادى, ال اكەمتەاتر سەكىلدى ونەردىڭ ۋلكەن قاراشاڭىراعىندا تىرناقالدى تۋىن­دىسىنىڭ قويىلۋى – زور جەتىستىك. رە­جي­س­سەر رەتىندە مادينامەن شىعارماشىلىق تۋ­سىنىستىكپەن, سەنىممەن جۇمىس ىستەي الدىق دەپ ويلايمىن. كەلىسپەگەن ساتتەرىمىز دە كوپ بولدى. بىراق, بىرىمىز رەجيسسەر, بىرىمىز دراماتۋرگ رە­تىن­­دە, ەكەۋمىز دە قىم-قيعاش قايناعان جۇمىس ىشىن­دە شىعارماشىلىق بىر بيىكتى باعىندىرعان سيяق­تىمىز. الداعى ۋاقىتتا دا مادينادان ۋلكەن ۋمىت كۋتەمىن.

– اسحات, ونەردى قادىرلەيتىن پرەزيدەنتىمىز رۋحى بيىك احيكو تۋرالى ۋلكەن مىنبەردەن ايتىپ جاتىر. ەلباسىمىزدى تەاترعا ارنايى شاقىرىپ, كورسەتۋ ويىڭىزدا جوق پا?

– 24 قاراشا كۋنى م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىنىڭ قاراعاندى وڭىرىنە گاسترولьدىك ساپارى باستالادى. اقتاستا تۇراتىن احيكو تەسۋرونىڭ جاسى بۋگىندە 86-دا. الماتىعا ارنايى شاقىرىپ, وزى تۋرالى سپەكتاكلьدى كور­سەتكىمىز كەلىپ-اق ەدى, بى­راق جاسى كەلىپ قالعان ادام ۋشىن ونداي ساپار وڭاي ەمەس. ال ەندى احيكو اتا­­مىزدى قاراعاندى تەاترىنا شا­قىرىپ, كور­سەتۋ ويىمىزدا بار دەگەن حاباردى تەاتر باس­شىلىعى جەتكىزىپ وتىر. «اقتاستاعى احيكو» سپەك­تاكلىنىڭ 1 جەلتوقسان – قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى كۋنى قارساڭىندا استانادا قويىلاتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. سەبەبى, وسى كۋندەرى م.اۋەزوۆ تەاترى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارناعان جۇمىسىن  ەلوردا كورەرمەنىنە ۇسىنباق. استانا حالقىنىڭ الدىندا شىعارماشىلىق ەسەپ بەرۋ ساپارىنداعى قويىلىمعا احيكو تەسۋرو مىندەتتى تۋردە كەلىپ قاتىسادى دەپ ۋمىتتەنەمىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ايگۋل احانبايقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»