«اقتاستاعى احيكو»

تاعدىر مەن وقيعاسىز ۋلكەن قويىلىمنىڭ ساحنالانباسى انىق. م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميяلىق دراما تەاترىندا قويىلاتىن «اقتاستاعى احيكو» – سونداي بىر ستاليندىك دۋربەلەڭ كەزەڭنىڭ اقيقاتىن كورەرمەننىڭ الدىنا اقتارىپ سالاتىن درامالىق ­تۋىندى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن كوپشىلىكتىڭ نازارىنا جول تارتقان سپەكتاكلь كۋن وتكەن سايىن وزىنە ادامداردى ىنتىق ەتىپ كەلەدى. نەگە? مۋمكىن جاپون مەن قازاق حالقىنىڭ ۇقساستىعى ەلدى بەيجاي قالدىرماعاندىقتان, مۋمكىن اتالمىش درامانى تۋدىرۋشى «حالىقتىڭ» كاسىبيلىگىنە تانتى بولعاندىقتان, مۋمكىن… 

ستاليندىك ۋلكەن تەرروردىڭ قارالى جالىنى شارپىماعان ەشكىم جوق. كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى بارلىق ەلدى, بارشا ۇلت پەن ۇلىستى, تۋرلى جاستاعى ازاماتتاردىڭ بارىن دە قامتىعان بولاتىن. ال سول بىر قۋعىن-سۋرگىننىڭ ازالى تاريحىنا اينالعان, دولينكا ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان – كارلاگ لاگەرь باسقارماسىندا, ىزگە بەلگىلى اقپاراتتارعا سۋيەنسەك, قازاقستان مەن ورتا ازيяداعى وندىرىستىك-شارۋاشىلىق, اسكەري-ۆەدومستۆولىق, جازالاۋ-تاربيەلىك پۋلьتى دە ورنالاسىپتى. لاگەرьدىڭ اۋماعى قازىرگى فرانسيяنىڭ اۋماعىمەن پارا-پار ەكەن. ويلاڭىزشى, فرانسيяنىڭ اۋماعىنداي! سول ۋشىن دە كارلاگ – «مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەت» اتانىپتى. مۇندا, ستاتيستيكا بويىنشا, بىر جارىم ميلليون ادام ازاپ شەككەن. بۇلاردىڭ قانشاسى ولىپ, قانشاسى ومىرلىك مۋگەدەك بولىپ قالعانىن ەشكىم تاپ باسىپ ايتا دا المايدى. ويتكەنى ونداعى تاريحي قۇجاتتاردىڭ قانشاسى ورتەلىپ, كوزى جويىلىپ كەتكەنى بىزگە بەيمالىم.
كارلاگ قاسىرەتى العاش رەت ساحنالانىپ وتىرعاندىقتان, زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. بۇنداي قويىلىمنىڭ ساحنالانۋىنا, قازاق ساحناسىنا جاپوندىق كەيىپكەردى ارقاۋ ەتۋگە نە تۋرتكى بولدى? شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ادامدار ۇلت پەن ناسىلگە بولىنسە دە, مەيىرىم – ورتاق. قازاق پەن جاپون حالىقتارىنىڭ كوپتەگەن تاڭعالارلىق ۇقساستىقتارى بار, دەسە دە, ماسەلە ۇقساستىقتا ەمەس سيяقتى. سەبەبى سپەكتاكلьگە ارقاۋ بولعان وقيعا احيكو تەسۋرونىڭ تاعدىر جولى بولعانىمەن, قويىلىمنان ستاليندىك زۇلمات جىلداردا قازاقستانعا قونىس اۋدارعان, ايدالىپ, جازىقسىز سوتتالىپ لاگەرьلەرگە اكەلىنگەن مىڭداعان ادامداردىڭ, تۋرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاعدىرىن كورۋگە بولادى.

اتالمىش قويىلىم جاپونيяدا دا ساحنالاندى. 2016 جىلدىڭ 8 قاراشاسىندا جاپونيя پارلامەنتىندە ەلباسى ن.ا.نازارباەۆ احيكونىڭ تاعدىرى تۋرالى بىلاي دەدى: «حوكايدو تۇرعىنى 15 جاسار احيكو تەسۋرو اسكەري تۇتقىندارمەن بىرگە كسرو-نىڭ حالىق جاۋى رەتىندە ەشقانداي كىناسى بولماسا دا ون جىلعا جازاعا تارتىلادى. باسقا جاپوندىق اسكەري تۇتقىندارمەن بىرگە جازاسىن وتەپ, قازاقستان جەرىندە ون جىلىن وتكىزىپ, اباقتىدان 24 جاسار جىگىت بولىپ شىعادى… 50 جىل وتكەن سوڭ احيكو تاريحي وتانىنا ورالىپ, تۋعان-تۋىستارىمەن كەزدەستى. تۋىستارى قانشا ۋگىتتەسە دە كونبەي, وتانىم دەپ سانايتىن قازاقستانعا قايتىپ ورالدى».

راسىندا, قارلاگ تۋرمەسىنە 15 جاسىندا تۋسىپ, جان توزگىسىز ازاپتى توردا 10 جىل وتىرعان كەيىپكەر لاگەرьدەن ولىمشى حالدە بوساپ شىققاننان كەيىن, قازاق اناسىنىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا تىرى قالىپ, ومىرگە قايتا ورالادى. زامان وڭالعاندا وز وتانىنا شاقىرۋ الىپ بارعانىمەن, تۇراقتاي الماي, قازاقستانعا كەرى قايتقان.

قويىلىمنىڭ اۆتورى – جاس دراماتۋرگ مادينا وماروۆا ارنايى قاراعاندىعا بارىپ, كەيىپكەر احيكو تەسۋرومەن سۇحباتتاسقانىن جەتكىزدى. باسىندا جۋرەكسىنگەنىمەن, اۆتوردىڭ كورەرمەنگە وقيعانى وتىمدى جەتكىزە بىلگەندىگى كورىنەدى. رەجيسسەرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميяلىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى اسحات ماەميروۆ. باستى رول وتە ساتتى تاڭدالعان. احيكو تەسۋرونىڭ بەينەسىندە – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, تەاتر ساڭلاعى دۋلىعا اقمولدا. «كوزى تىرى ادامدى ساحناعا الىپ شىعۋ وتە قيىن. وقيعانى تەك احيكونىڭ باسىنان وتكەن دەپ ەمەس, جالپى سول كەزدەگى ادامزاتتىڭ باسىنان وتكەن قاسىرەت دەپ قاراۋىمىز كەرەك». قويىلىمنىڭ العاشقى تۇساۋكەسەرىنەن كەيىن د.اقمولدا وسىلاي دەگەن بولاتىن. انا بەينەسىندەگى داناگۋل تەمىرسۇلتانوۆانى بۇل رولى بۇرىنعى وبرازدارىنان ەرەكشە ەتتى. سەبەبى انالىق مەيىرىم مەن دارقان كوڭىلدى ادەمى جەتكىزدى. ال اسىل تەكتى اقساقال اقايدىڭ قاسەنىن كەمەلىنە كەلتىرە ورىنداعان – «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى, تالانتتى اكتەر بەكجان تۇرىس. اقان احمەتتىڭ وبرازىن ابزالبەك ماكسيم, ستەپان بەينەسىن قۋاندىق قىستىقباەۆ سومداپ, وز دەڭگەيىندە جيناقى الىپ شىقتى. حالىقتىڭ جۋرەگىنە جەتكەن تۋىندىدا ويناعان اكتەرلەردى قالاي ماقتاساڭ دا لايىقتى. وبرازدار اشىلعان, دەكوراسيя وز ناقىشىندا, رەجيسسەرلىك جۇمىس ايقىن كورىندى, اۆتوردىڭ جەتكىزگىسى كەلگەن ويىن ەل تۋسىندى… سپەكتاكلь كوپ, ال «اقتاستاعى احيكو» – كاسىبي بيىك قويىلىم!

جالپى العاندا, احيكو تەسۋرو – ومىردە بولعان جانە بار ادام. ونىڭ باسىنان وتكەن وقيعا – شىندىق. ول – سول كەزدەگى ميلليون ازاپ شەگۋشىلەردىڭ جيىنتىق وبرازى ىسپەتتەس. اۆتور م.وماروۆانىڭ «ەگەمەن قازاقستانعا» بەرگەن سۇحباتىنداعى ­احيكو تەسۋرونىڭ مىنا سوزى جوعارىداعى اتاپ وتكەن قازاقتىڭ دارقاندىعى مەن مەيىرىمىنىڭ شەكسىزدىگىن كورسەتسە كەرەك: «جاپونيя – مەنىڭ وتانىم. بىراق قايتا بارىپ تۇرعاندا ۋيرەنە المادىم. ادامدار وتە جۇمىسباستى. بىر-بىرىمەن بىز سيяقتى جاقىن ارالاسپايدى, بارلىعى اسىعىس. اقتاستاعىداي ەسىكتىڭ الدىنا شىعىپ شەمىشكە شاعىپ, اڭگىمە-دۋكەن قۇرۋ دەگەن اتىمەن جوق. مەن تۋسىنگەنىممەن, ەلەنا تىل تۋسىنبەيدى, بارىبىر توسىرقادىم, سودان كەيىن بۇلاي بولمايدى ەكەن دەپ, اقتاسقا قايتا ورالدىق». قازاقستاندىق جاپون جاپونيяعا توعىز رەت بارىپتى. الايدا, بىرجولا قالىپ قويماي قازاقستانعا ورالىپ وتىرعان. قىزىق. ارقايسىسى جىلعا بەرگىسىز, تاسباقاداي تىرمىسقان, ۇزاق ايلاردى ەسەپتەسەڭ, 120 اي (10 جىل!) كارلاگتا تۇتقىندا بولسا دا, قازاقستاندى تاڭدادى. ات اينالىپ, قازىعىن تابار دەگەندەي, قازاقتىڭ مەيىرىمىن كورگەن جاپوننىڭ «قازىعى» بىزدىڭ ەلدە شىعار… شاكارىم: «كوڭىلى جۇمساق ادامنىڭ كۋرمەۋىن تاعدىر شەشەدى» دەيدى. احيكو تەسۋرو ادام ادال جۋرسە, ومىر دە وز جەڭىلدىگىن بەرەتىنىنە كوزىمىزدى تاعى بىر مارتە جەتكىزدى.

قازاقتى دارقان حالىق دەيمىز عوي. ونىڭ دارقاندىعى, وز باسىنان قانداي قيяن-كەستى زامان وتكىزسە دە, ەل اۋىپ, جەر اۋىپ كەلگەن بارلىق ۇلت وكىلدەرىن باۋىرىنا باسقانىندا كورىنسە كەرەك. بىز سوز ەتىپ وتىرعان قويىلىم قازاقتىڭ مەيىرىمىن, وتكەن زاماننىڭ قاسىرەتىن انىق كورسەتەدى.

وتكەندى تانىماي بولاشاققا الشاڭداپ بارۋ – قاۋىپتى. سەبەبى اعاشتىڭ بيىكتەگەن سايىن تامىرى تەرەڭدەيتىنى سەكىلدى, ادامزات بالاسىنىڭ دا اراعا جىلدار سالعان سايىن تاريحى تەرەڭدەي تۋسەدى. «اقتاستاعى احيكو» تۋرالى ورامدى ويلارىن ورتاعا سالىپ, كولەمدى ماتەريال دايىنداعان كۋلتەگىن اسپانۇلى بىلاي دەيدى: «اكەمتەاتر «اقتاستاعى احيكونىڭ» قازاقپەن-ادامزاتپەن جاپسارلاس تاعدىرىن تانىتتى. ۋلكەن شارۋا. …بۋگىنگى سوز «اقتاستاعى احيكونىڭ» اقجارما جان الەمىنە ارناۋلى اڭگىمە. جان ازىعى تىرەك قازىعىنا اينالعان, ويكوزى سەزگىش كورۋشىنى كۋيىنىشكە بوكتىرىپ, كوڭىلىن كوبىكتەتكەن قويىلىمدى پەسسيميزمگە بالاپ, ەڭسەنى ەزگىش دەۋ قاتە تۇجىرىم. جوعارىدا ايتقانداي, كورگەن قۇقاي-قورلىعى مول, قاسكوي ۋلبى ۋرىپ تومپايتقان داۋىر دورباسىن ارقالاعان ارقالى حالىقتىڭ تراگەديяسىن باسقى ساپقا تۋزۋ زاڭدى. ادالدىڭ ارقانى ۇزىن. احيكونىڭ سەنىمى – ىشكى كۋشى».

«تەاتر – جاندى كىتاپ. كىتاپتان تەاتردىڭ ورىسى كەڭ. كىتاپ – جالعىز حات تانۋشىلاردىڭ قارۋى, تەاتر – كوپشىلىكتىڭ قارۋى» دەگەن الاش قايراتكەرى س.سادۋاقاسوۆ. قوعامنىڭ تىنىسى ىسپەتتەس تەاتردىڭ بۇل قويىلىمى مىنا توتىداي تۋرلەنىپ, تۋلكىدەي بۇلاڭ قاققان زاماندا ومىر سۋرىپ جاتقان قازىرگى قوعامعا وتكەن كۋننىڭ بەلگىسىن كورسەتىپ قانا قويماي, تاريحي كەزەڭنىڭ تىنىسىن ايقىن سەزدىردى… بىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ تۇڭعيىعىندا جاتقان قۇپيяلار الى تالاي تۋىندىعا ارقاۋ بولارى سوزسىز. ال, سىز «اقتاستاعى احيكونى» كوردىڭىز بە?..

گۋلىم رىسقۇل


http://anatili.kazgazeta.kz/?p=49229