«اقتاستاعى احيكونىڭ» كوركەمدىك الەمى

دراماتۋرگ مادينا وماروۆانىڭ «اقتاس­تاعى احيكوسى» جاڭا ولجا. ونىڭ شىعار­ماسىنا ارقاۋ بولعان جازىقسىز جانداردىڭ جاپا شەككەن جارتىكەش تالماۋىت تاعدىرلارى. كەڭەستىك اۋدانى كەڭ, اۋانى تار تەمىر شارباقتىڭ ىشىندەگى مۋشكىل حالدەر. تاۋاريحتىڭ قان جۇققان پاراقتارىندا 1932 جىلى لاگەرьلەر باس باسقارماسى قۇرامىنداعى ەڭبەكپەن تۋزەۋ لاگەرьلەرىنىڭ سانى 11-گە جەتكەنى, ال 1944 جىلدارى 58 لاگەرь جانە 424 ەڭبەكپەن تۋزەۋ كولونيяسى قاتاڭ رە­­جيمدە جۇمىس جاساعانى ايتىلادى. 1930 جىلى قۇرىلعان كارلاگ-تىڭ ون جىلدان سوڭعى «باعىندىرعان بيىگى» – لاگەرьلەر باس باس­قارماسى قۇرامىنداعى ەڭ ىرى قۇرىلىم ستا­تۋسى. سويتىپ, از ۋاقىت ىشىندە كارلاگ ەڭ ۋلكەن جانە ايگىلى لاگەرьلەردىڭ قاتارىنان سا­نالعان. 1939 جىلى ىىحك-نىڭ 42 لاگەرى ارا­سىندا كارلاگ تۇتقىندار سانى جاعىنان 9- ورىنعا يە بولدى, яعني – 35 مىڭ 72 ولىمشى جۋرەك يەلەرى سۋيرەتىلگەن مۇندا. ال بۇل كەزدە كسرو لاگەرьلەرى كونتينگەنتى سانى 1 ملن 668 مىڭ 200 ادامعا جەتكەن ەدى. ارينە, بۇل بىر عانا جيىرماجىلدىقتىڭ ستاتيستيكاسى.

«جاڭا تۋعان سابيدەن باستاپ ەڭكەيگەن ەگدە كەمپىر-شالعا دەيىن شىمىرىكپەستەن جۇتاتىن» كارلاگتى «اجال ماشيناسى» دەپ اقيقات تاراپىنان ايىپتايتىن احيكو تەسۋرو رولى وز ويىنشىسىن تاپقان. تۇتقىندار ىشىنەن احيكو بەينەسى – د. اقمولدانىڭ ويىنى قويىلىمنىڭ قايتالانباس اكتەرلىك جەمىس-كوركى. سەزىم-كۋيدى كورۋشىسىنە تەز, ارى نانىمدى سىڭىرەدى. ىشكى ديالەكتيكالىق قايشىلىقتاردى دال اشۋ – ونىڭ ادەتى. زىمىستان بوراندى شاقتىڭ شيىر-شيىر سۋرەتتەرى سانا ساۋلەسىن كولەگەيلەمەك. الىستاعى ارمان مەن تاяۋ تۇرعان تاجالدىڭ قايسىسى جارىلقايدى?!

كونفليكت وزدىگىنشە تۋمايدى, ومىردىڭ ار دەڭگەيلى, دۇرىسى ارتۋرلى كەيىپكەرلەردىڭ كۋرەس ۋستىندە كورىنەتىن, كوپقىرلى حاراكتەرلەرىن اشاتىن كۋش بۇل. ول – درامالىق ارەكەتتىڭ سۋجەتتىك سەرىپپەسى, جانى, تامىر سوقتىرار تىنىسى. حاراكتەرلەر قاقتىعىسى قوعام-ۋاقىت قۇبىلىسىن تانىتۋى تيىس. بۇل رەتتە احيكو مەن احمەت – مۇراتتاس, رۋحتاس جاندار, جەندەتتەردىڭ جانجەمىرگىش زور تابەتى; الاپيعىل ستەپاننىڭ «эگويسكۋسستۆوسى»; جازىقسىز ۇلدارىنا جاۋاپتى اكەلەر (سادۋاقاس, سەيفوللا); ۋنەمى «ساۋاتسىز», «سورلى» دەپ سوگىس ەستيتىن انشى-اقىن, ونەرپاز قازاق جىگىتتەرى; توقساننىڭ ۋشىندە «لاگەرь ديرەكتورىنا كارىن توككەن» ابىز-اقساقال مەن «وشكەنى قايتا جانعان» قارت كەيۋانا... بارى-بارى كولليزيяنىڭ (يدەяلار قايشىلىعى) قانات جاۋىنا جاعداي تۋعىزادى.

پەرسوناجدار جۋيەسى بارىنشا جيناقى. قانقاساپ قىزىل جاعالىلار – زۇلىمدىق سيمۆولى. بىردىڭ ەمەس – مىڭنىڭ تاعدىرى. ەلدىك مۇرات, جۇرت وبالى تۋراسىندا اڭگىمە قوزعالا قالسا, ايىپتى تاراپتىڭ ايقىندالۋى شارت.

دارىندى «قولىڭا قۇدايدىڭ الماس قىلىش بەرگەنىمەن بىردەي, تەك يگىلىككە پايدالانۋىڭ كەرەك» دەپ بىلەتىن جازۋشى گۋماندىق يدەяسىن كورەرمەنگە مۋلدەم جوعالتقىزىپ, بىردە قايتا وتىن جاقتىرىپ, كۋدەرىن ۋزىپ-جالعاتىپ وتىرادى. بۇل شەبەرلىك – كورۋشىگە الدا نە بولارىن بىلدىرمەۋ, بىلگەن كۋندە بارار جولدىڭ حالىن سەزدىرمەي, قۇپيя قالدىرۋ.

ورتتىڭ سەلىن كوكتەن توككەن بۇل تاۋقىمەتتىڭ قايىرىنان ۋمىت ەتىپ, كەلەر كۋننىڭ جارىعىن جۋرەگىنە توقىعان اقساقال اقايدىڭ قاسەنىن بەكجان تۇرىس وز بيىگىنە قينالماي جەتكەردى. كوز كورگەننەن وي تۋيگەن, يمان تۇنعان كوكىرەك, ابىز تىلى وزىنە جاراستى, كەستەلى. داۋىرىنە ساي شۇرايلى. اكتەردىڭ تابيعاتىنا تۋرالاي دىلمار, سوزۋار, بەينەلى شىققان. يمانى بەرىك, سالماقتى, ۇرپاعىنىڭ باقىتىنا سەنىپ, تىلەك ەتەتىن, ەشكىمنەن سەسكەنبەيتىن, تىپتى, زالىم ستەپاننىڭ قولىن قايىرىپ جىبەرەتىن اقساقال وبرازىنا سۋيسىنىپ, ىشتەي تىلەۋلەس بولىپ وتىراسىز. «بۇل ەل تۋماي جاتىپ تالاي زوبالاڭ كوردى, تالاي نارسەدەن تارىعىپ تا, تورىعىپ تا وسكەن. بىرجولا ۋنسىزدىككە بەرىلمەي, ىشتەي مەدەت ەتكەن ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز. ...جاراتقان يەم جابىققانىن كورىپ جەبەر, تارىققانىن كورىپ دەمەر» – دەپ, ەرتەڭگى كۋنگە قول سوزادى.

قاقىراتىپ كەتكەن كەسەلدى كەزەڭ قۇيىنى ساحنانى سالقىنداتىپ وتىرادى. كامەرا كورىنىستەرىندە بارى بىردەي مۇڭدى بولعانىمەن (تاۋقىمەت – ورتاق), حاراكتەرلەر كارتاسىندا كۋردەلىلىك ساقتالعان. نومىرلەنگەن جانداردىڭ ساپقا تۋزىلۋ مودەلى, مالىمدەۋلەرى ارقيلى. رەجيسسەر اسحات ماەمەروۆتىڭ اباقتى ۇجىمىن كوپ ۋندى ەتىپ جاساقتاۋى وڭ شەشىم. ارقايسىسى وز الدىنا حاراكتەر. «بىر حاراكتەرگە كۋش بەرۋ ۋشىن, ەكىنشى حاراكتەردى ناشارلاتۋعا بولمايدى. دراماتۋرگتىڭ مىندەتى – بارىن كۋشەيتۋ» (ديدرو). قاتەلىككە جول بەرمەگەنى قۋانتادى. وڭاشا وي-تولعانىسى مولىراق ىشكى مونولوگ, كورەرمەنگە قاراتا ايتىلعان باяنداۋشى-گەروي سوزى, وزارا ارەكەتتەسكەن ديالوگ تا جەتكىلىكتى ارى وز ورنىمەن.

تەاتردىڭ ارەكەتكە قۇرىلعان تابيعاتىن جەتە سەزىنگەن ارتىستەر قاۋىمى جاۋاپتىلىقپەن قاراعان. سپەكتاكلь سايىن سان الۋان ومىر كەشىپ جۋرگەن دۋلىعانىڭ دۋنيەتانىم دورباسى باي, قورى جەتكىلىكتى. ارتىس شىعارماشىلىعىنىڭ تۋرلەنۋ ونەرى پرينسيپىنە ساي احيكو وينالىمى «مويىندامايمىن» مەن «مويىندايمىننىڭ» اراسىندا تاۋىر رەڭك كورسەتكەن. «تۋسىنبەستىك بولار» دەپ وتىرعان ون بەس جاسار بوزبالا كوز الدىندا وققا ۇشقان انشى قازاق جىگىتىنىڭ كورىنىسىنەن كەيىن شيمايلانعان باعىنىشتى سانانىڭ ابدىراعان, شاتىپ-اپتىققان, قاتتى قىسىمنىڭ قۇرساۋىندا قالىپ قويعان كۋردەلى كۋيىن سەزىنەدى.

تيپتىك حاراكتەرلەردى تيپتىك جاعدايدا اشۋدان وزگە جول تابۋ مۋمكىن ەمەس. قاقتىعىس دامۋىندا ماعىنالىق جيناقتىلىق, جۋزى وتكىر از سوزدىلىك ونىمدى فۋنكسيя رەتىندە بەلگىلەنەدى. تىل – جۋرەكتىڭ شومىشى, ار كەيىپكەر وز مىنەزىنە تان تىلدە سويلەۋى تيىس. «تىل جۋرەكتىڭ ايتقانىنا كونسە, جالعان شىقپايتىنىن» (اباي) سۋرەتكەر جاقسى بىلەدى. «تاعدىردىڭ شەشىمىمەن سول بىر ەلگە بايلاندىم, باتاڭدى بەر, ەركىمە جىبەر» دەگەن ۇلىنىڭ قالاۋىن اكە كوڭىل قيماستىقپەن شاراسىز قابىل قىلدى. اكە سوزىن شىعىنداماي باسىنان سيپاپ, باتاسىن ىمداپ, يشارا ەتتى. بۇل دا – اۆتوردىڭ مىنەزىنەن بولسا كەرەك. تۋرا بايلام. كوڭىل اڭعارىپ وتىرعاندى قايتا جاۋ ارتىق. «تەجەۋ سەزىمىنسىز سۋرەتكەردىڭ, اسىرەسە دراماتۋرگتىڭ بولۋى مۋمكىن ەمەس» (ل.تولستوي). كەيىپكەر قارۋ-قۋاتى, مۇڭ-شۋاعى, كۋيىن قىرىق قۇبىلتاتىن كۋش – سوز. مۇندا جۋك دراماتۋرگكە تۋسەدى.

«اتادان جالعىز», ەلگەزەك اقىن احمەتتىڭ احيكوعا اماناتىن تابىستار ساتى تالاي اقتاڭگەر ازاماتتاردىڭ بەينەسىن ەلەستەتەدى. ەرىكسىز باس يەسىڭ. اقساقال قاسەن ۋمىتسىزدىككە توقتاۋ سالىپ, دەمەسىن ايتقاندا العاش بوپ ەڭسە كوتەرىپ, كۋش العان دا اقىن احمەت. ويتكەنى ول اقىن عوي. ا.اسحاتۇلىنا: «بىلەسىڭ بە, مەن قورقام. قانمەن جازىلعان جىرلارىمدى كەلەر ۇرپاق وقي الماي ما دەپ قورقام, احيكو!» دەگەن كۋدىك-نازى قۇيىپ قويعانداي جاراسا قالعان.

«يا, مەن ۇرىمىن. ۋيدە تورت شيتتەي بالا-شاعام اشتىقتان جان ۇشىرىپ شىرىلداعاننان بىر ۋىس بيداي ۇرلاعانىم راس» دەيتىن تەرگەۋدەگى تۇتقىن ايەلدى كورىپ, كورۋشىلەردىڭ كوڭىلىندە «بۇلارى نەسى» دەپ زالىمدارعا قارسى لاعىنەت جاۋدىرتادى. انانىڭ مەيىرىمىنە قارسى قاستاندىققا, كۋڭگىرت كابينەتتەگى تەرگەۋ, باسقاشا ايتقاندا «مويىنداتۋ» ۋدەرىسىنە ۋركي قاراعان احيكو «بۇلاي بولمايدى, بۇلاي بولمايدى عوي (داۋىس كوتەرىلە بەرەدى). نە ۋشىن, وسىنىڭ بارى نە ۋشىن, كىم ۋشىن, نەگە مەن, نەگە-ە مەن?» دەي بەرگەندە مۋزىكالىق ارلەۋ وز سيقىرىن ىسكە اسىرادى. ەرەكشە كۋي كەشەسىز.

Эتنوحاراكتەر سىلەمدەرى بۇلدىراپ, كوكتەن تومەن تونگەندە قارا جەر بەتىن تۇمان بۋركەپ تۇرعانداي. ىشكى داۋىس ۇلتتىق بولمىستى اشۋعا ايقىن قىزمەت ەتەدى. كەيىنگى بولىمدە بۋركەنىپ, بۋرىسىپ جاتقان بالانىڭ ىشكى داۋىسىن تىڭداپ كورىڭىز: «سەن تەمىردەن مىقتى جاپون بالاسىسىڭ, وزگەگە ۋلگى بوپ, جاپون حالقىنىڭ قانداي ەل ەكەنىن كورسەتۋ كەرەك!» دەيدى. داتكە مەدەت بەرگەن سامۋرايتەكتىلىك جاپون حالقىنىڭ эتنوپسيحولوگيяسى.

ركسفر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابى بويىنشا 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ايىپسىز احيكونى اباقتى باسقا قىرىنان تانىتادى. انشى. سالماقتى. ىزەتتى. «عۇمىرىن ونەرگە ارناعان سۋرەتشىنىڭ ار ساتى قيمىلدان تۇرادى. ول توقتاعان ەمەس, بىر كەزدە سۋرەتشى ۇيىقتاپ كەتەدى. تۋسىندە سارعايعان جاپىراقتار, كۋز مەزگىلى جانە كەرەمەت تابيعات...». اۋىر جۇمىستان پانا ىزدەگەن «جاندايشاپ» ەرتەگىشى-تۇتقىننىڭ تىڭداۋشىسى ستەپان تەك قان تۋستى عانا بىلەتىن. ومىردى سول بوяۋمەن عانا ەلەستەتە الاتىن. وعان كوك, سارى, اق پەن جاسىل دا قانتۋستەس. بەيسانا قالپىندا قان تۋسىمەن ساناسىنداعى سۇمسۋرەتتى اجال اۋزىنداعى كارتيناسىنا بەينەلەيدى. زورلىق-زومبىلىق اتموسفەراسىن قوۋلاتا تۋسكەن باستى جايت – سۋرەتشى ستەپاننىڭ كوپقىرتىستى ىشكى الەمى. ول اۋەلى – ادام, ونەرپاز. بىر كەمدىگى – تۋنەكتى پسيحيكاعا بەيىم. ونەرپازدان زاۋال كۋتۋ دە زاڭدىلىق. ق.قىستاقباەۆتىڭ جۋرەگىنەن سۋزىلگەن ستەپاننىڭ وتكىر ساحنالىق بەينەلىلىگى ومىردەن باز كەشكەنىن ويداعىداي بەرە الدى. كۋردەلى وبراز. تامىرىنا تاۋداي تالانت, قۋاتتى قابىلەت دارىسا دا ىزگىلىگى جوعالعاننىڭ تۋبى تاۋانى شاعىلماق.

اعا اكتەرلاردىڭ ىشىنەن بولات ابدىلمانوۆتىڭ ويىنى ادەتىنشە «اپاما جەزدەم ساي» كەيپىندە. ومىرلىك ساباعى مەن جاس مولشەرى, دايىندىعى وزارا استاسىپ, تىستەرى كىرىككەن ساعاتتىڭ باراباندارىنداي بايىپپەن قادىرلى وبرازدالعان. قازاقتىڭ قاريяسىن كورگەندە قۋانىشپەن قۇشاق جايعان, ابىزىنا اۋىز سالعان قىزىلداردىڭ ىسىنە قابىرعاسى قايىساتىن, پەرزەنتىنە پەيىلى تۋسكەن, حاتىن يىسكەپ وقىپ, انىن جاتقا شىرقايتىن تيپتىك قازاق اكەسى. «تاۋ ىشىندە» انىن سەيفوللالىق رۋحتا مۇڭعا شىلاپ اۋەزدەتەدى.

وسىلاردان كەيىن «احمەت, بىزدىڭ جاپونيяدا كۋن تۋرا وسىلاي شىعادى» دەپ كۋيدىرىپ كۋلدىرەتىن احيكونىڭ ديالوگى. ارالىق كوڭىل سەرگىتەر نوتا قاجەت تۇسىندا قويىلعان.

قويىلىمنىڭ تاعى بىر جاڭالىعى – داناگۋل تەمىرسۇلتانوۆانىڭ ارىسى مەن بوتاسىن ىزدەپ بوزداعان, بويىنا سىيماعان انالىق مەيىرىن بوتەندى «بولەك» دەمەي, ناسىل-ۇلتىن ايىرىپ جاتپاي برونيسلاۆ, الьبەرت پەن كاتя, پوشتاگەرلەردى ولىمشى كۋيدەن اяقتاندىرعان, ەل سۋيسىنىپ «اقتاماق» اتانعان كەيۋانانى سومداۋى. «ماڭگىلىك بالا بەينەدەگى» لايلامەن كەرەگەسى كەڭەيگەن اكتريسادان ەگدە تارتقان انا وبرازىن تابۋ قيىندىق تۋدىرمادى. زامانىندا «كارلاگ-تا جاپا شەگىپ, حالىق جاۋى دەپ جالادان جالا اتىلىپ كەتكەن مىنا ازاماتتاردىڭ قانىن كىمگە جۋكتەيسىڭدەر. ۇلتىمنىڭ التىن دىڭگەكتەرى, الىپ بايتەرەكتەرىن نەگە, نە ۋشىن قۇلاتتىڭدار?» دەگەن انا ازاسىنا قۇلاق تۋرەر ەشكىم تابىلماعانىمەن ۋاقىت وز تىڭداۋشىسىنا جەتكىزدى. پьەسا سوڭىندا اق كيمەشەك كيگەن ەل اناسىنىڭ كوڭىلى جاۋىننان كەيىنگى كەرىلگىش كەمپىرقوساقتاي تۋرلەنىپ, شۋكىرلەپ سالا بەرەدى. ارتىس جاساعان وبراز ۇلتتىق تەرەڭدىگىمەن, كوركەمدىك شىندىعىمەن, ساحنالىق دالدىگىمەن دارا شىققان.

شىعارمانىڭ سوڭعى سەكۋندتارى يدەولوگيяلىق جۋكتەمەگە ارنالعان. تىرلىگىنىڭ السىز جارىعى سونەر شاعىندا, نوپىر جۇرتقا قورعان بولىپ, سان مىڭ رۋحتى امانات ەتىپ قابىلداپ, «كوبەسىن بۇزباي, ارالارىن سيرەتپەي, وتان-انالارىنا جىبەرگەن» قازاق حالقىنا ەكىنشى, ۋشىنشى جاق تاراپىنان العىس ايتىلادى.

احيكونىڭ «وز وتانىمدى سۋيمەگەندىكتەن ەمەس, سەنىڭ الدىڭدا بورىشتار بولعاندىقتان, ىنتىماقتىڭ ۇяسى, جەرۇيىق مەكەن قازاقستان ەندى مەنىڭ دە وتانىم» دەپ ورالۋى تالاي تۋعان قانداسقا وي سالاتىن ساۋاپتى مويىنداۋ.

پьەسا پوэتيكاسىنا زور эنەرگيя سىڭىرەتىن, الىنباس قامال ازۋ تىستى سىزداتىپ, جانىڭدى ۇشىرا جازدايتىن نازىك تالشىقتىڭ قۇدىرەتىندەي نە بولۋ مۋمكىن? ول, دوپ دەتالь – شىعارما باعى. بۇلار تەمىر قاسىق-توستاعانداردىڭ جامىراعان سىقىر-سىقىرى; اشقۇرساق بويعا قۋات دارىتار قۇرتتىڭ ۇنتاعىنا دەيىن جەردەن جانتالاسا تەرىپ, بارماعىنداعى تابىن سورىپ تالعاجاۋ ەتكەن ساتى; «تەڭىزدىڭ, بالىقتىڭ يىسى شىققان, اكە جازۋىمەن» جازىلعان حات. مىنا كورىنىستەر شىنايىلىعىمەن ونىڭ تۇتاس كوركەمدىك سيپاتىنا كەپىل بولعان.

ار وبرازدىڭ ىشكى جان دۋنيەسىن تولىق جارقىراتا بىلۋ – كەيىپكەرى كوپ پьەساعا اۋىر مىندەت. ساحنالىق رەاليزم ادىسىنە نەگىزدەلگەن تاريحي-دەرەكتى درامانىڭ پوليفونيяلىق پلاتفورماسى كىم-كىمدى دە وزىنە ەرىكسىز ەلىكتىرىپ, اسەم اسەرگە بولەيدى. اقساقال مەمۋارشى احيكو تەسۋرونىڭ جاندى ەستەلىگى – تۋىندىنىڭ شىندىعىن ايقىنداۋدا العىشارتتىق تۇشىمدى ماتەريالدار قورىن قۇرايدى. كوز كورگەنىن قاز-قالپىندا قايتا ايتىپ بەرگەن قاھارماننىڭ امانات جانى امان بولۋى تاريحتىڭ قۇتتى ناسىبى.

قورىتا تۇجىرىمداساق, ومىر ۋشىن كۋرەس – ادامنىڭ بىز بىلمەگەن مۋمكىنشىلىكتەرىن اشاتىن, تاريحي-قوعامدىق فورماسيяنىڭ, تۇلعا جاعدايىنىڭ وزگەرۋىنە قاراي جاڭارىپ وتىراتىن, تۋر-سيپاتى قۇبىلمالى تاقىرىپ. «تۋپ ماقساتىم, كوزدەگەنىم – ىزگىلىك» دەپ بەكىگەن اۆتورعا اق شاعالالى ۋمىت ارتامىز.

«اقتاستاعى احيكو» – قازاق رۋحىنىڭ رەزونانسىنان تۋعان جالپى ادامزاتتىق ورتاق مادەني ونىم. حالىقتىڭ ار-وجدانىنا ىقپال جاساي الاتىن, اتا-بابا اماناتى مەن وتكەرگەن ناۋبەتىنىڭ جاۋاپتىلىعىن سەزىندىرىپ, امال جۋكتەيتىن قازاق تەاترىنداعى تىڭ تابىس. جاي تابىس ەمەس, كورەرمەن تالابى مەن تالعامىن كوتەرگەن, قاتالاعان شولىن باسىپ, كوڭىل جۇباتقان ىرىسى مول تابىس.

وسىلايشا الاتاۋدىڭ ەتەگىندە جان تازارتىپ, اۋىردان ايىراتىن, الەم جايلاعان زۇلىمدىققا قارسى اۋەزدى ىزگىلىك گيمنى شىرقالدى. «قار جاۋدى, ىز جوعالدى» ۋكىمى جۋرمەس, تۇراقتى قورجىننان ورىن الار, كەلەشەگىنەن ۋمىتكەر دۋنيە تۋدى.

كۋلتەگىن اسپانۇلى

 

https://turkystan.kz/article/70092-a-tasta-y-ahikony-k-rkemdik-lemi