جاسىنداي جارقىلداۋشى ەدى-اۋ

سىلتەسەڭ – سەمسەر, قورعان­ساڭ – قال­قان بوپ جۋرگەن قايران انۋار!

اسقار سۋلەيمەنوۆ.

 

قالي سارسەنباي

باستاۋىن قايدان العانىن, كىم ايتقانىن كىم بىلسىن-اۋ, «بىر وزى بىر تەاتر» دەگەن سوز بار. ادەتتە بىر باسىنا بىرنەشە ونەر جيعان, دارىنى دارا, ساناسى سارا, كورەرمەننىڭ زور رۋحاني قاجەتىن, سۇرانىسىن وتەيتىن ونەرپازعا اسا ريزا بولعان جاعدايدا كەۋدەدەن ۇشىپ شىعاتىن سوز بۇل. بۇل رەسمي ەمەس اتاققا لايىقتىلار از ەمەس, اسا كوپ تە ەمەس بولار-اۋ. سونىڭ بىرى دە بىرەگەيى – انۋار مولدابەكوۆ ەدى. تاяۋدا وسى ۇلى اكتەردىڭ اكەمتەاتردا 80 جىلدىعى اتالىپ وتتى. بۇل وزى ار جەردە جونىمەن, رەتىمەن جالعاسا بەرەتىن ىزگى شارا بولۋى كەرەك. وسى مەرەيلى كۋندەردە اكتەرمەن جۇبى جازىلماي وتكەن اتاقتى اسانالى اشىمۇلىنىڭ بىلاي دەگەنى بار.

– اۋرۋحاناعا تۋسكەن كەزىندە جيى كوڭىلىن سۇراپ بارىپ تۇردىم. بىر بارعانىمدا تۇرىپ وتىر ەكەن. «بۋگىن قانداي كۋن?» دەپ سۇرادى. سارسەنبى ەكەنىن ايتتىم. سوسىن از وتىردى دا «ە-ە, ەكى كۋن قالعان ەكەن عوي» دەدى. سەلك ەتە قالدىم. راسىندا ەكى كۋن وتكەن سوڭ ايىرىلىپ قالدىق. سوندا وزى سەزگەن ەكەن عوي. ونىڭ ارتىندا ولمەس ونەرى قالدى. بۇل تويدى اسا جوعارى دەڭگەيدە ونىڭ تالانتىنا ساي اتاپ وتۋ كەرەك.

«ە-ە, ەكى كۋن قالعان ەكەن عوي». نە دەيسىز مۇنى. اۋليەلىلىك دەيسىز بە? سولاي شىعار.

ارينە, ەل ونەرسىز, دارىنسىز ەمەس قوي. الايدا, اكەمتەاتردىڭ بىر-بىر التىن ۋىعىنا اينالعان وسى بىر بۋىننىڭ ىرى وكىلدەرىنىڭ تىرى ونەرىن دە كەي كۋندەردە ەتجۋرەگىڭ ەلجىرەپ ساعىناسىڭ. سۇراپىل ەدى عوي شەتىنەن. ولاردىڭ وبرازعا شومعان ساتتەرىن كورگەندە كوپ كۋندەر بويى دۋركىرەپ, بىر ۇلى ىس بىتىرگەندەي قاناتتانىپ, قومپيىپ  جۋرەتىن ەدىك. سول كوركەم كۋندەردىڭ ەلەسىندەي بولىپ, جوڭكىلىپ كەلگەن وي-تولعانىستاردىڭ بىر­سىپىراسى بىلاي ورىلەر ەدى.

ونەر ۋشىن تۋعان ادام حالىق ۋشىن دە ىرىس, باقىت. تاڭىردىڭ جازۋى سولاي ما, ايتەۋىر مارقاس­قالار ماڭدايىمىزعا سىيماي كەتەدى. دارحان دارا دارىن, تۇلپار تەكتى تالانت, ۇلى ونەرپاز انۋار مولدا­بەكوۆ تە سونداي تاعدىردىڭ يەسى. ونىڭ تالانت تۇعىرى ونەردى جان-تانىمەن سۋيگەن حالقىنىڭ الدىندا قاشاندا بيىكتەي بەرەدى. جاسامپاز جۋيرىكتىڭ, جايساڭ جامپوزدىڭ عازيز جۋرەگى مىناۋ قۋ تىرلىكتەن تۋىنداپ جاتاتىن ادىلەتسىزدىك اتاۋلىنىڭ سان تۋرىنە شىداس بەرمەي بۇلقىندى, بالكىم?! بارىن جۋرەگىنە جيىپ, بىر كۋنى جارىلىپ كەتۋ تالانتتارعا تاڭ­سىق جاعداي ەمەس. بۇل دا بولسا بىر «باقىت» شىعار, ەندى ونەردەگى عۇمى­رى ۇزاق. وي تۋبىنە جەتكەن بار ما, كەي-كەيدە ويلاپ كەتەسىڭ. مىناۋ سۇر­قاي دۋنيە سۇرىنا بۋتكىل شەنەۋ­نىك اتاۋلى بىر سات ونەر ادامىنىڭ كوزى­مەن قاراسا, ول سونشالىقتى سۇلۋ دا عاجاپ كورىنەر ەدى. انۋارلاردىڭ جۋرەگىمەن, كوزىمەن قاراسا دەيسىڭ. انۋارداي پاتشا كوڭىل اعالارى­مىزدى كورىپ قالعان سوڭ دا كەي تۇستا وسىنداي بىر اق ساۋلەلى ارماننىڭ جەتەگىندە كەتەتىنىڭ بار. سونىڭ بارى قازىر ەلەس, ساعىنىشقا اينالىپ سانا سارعايتادى.

سوناۋ بىر جىلدارى دۋنيەدەن كەتەرىنەن بىراز ۋاقىت بۇرىن شىعار­ماشىلىق پورترەت جازۋ ماقساتىمەن سويلەسكەنىمدە «ىنىم, سەن مەنىمەن كەزدەسۋگە اسىقپا. مەن ويناعان سپەك­تاكلьدەرگە ەرىنبەي تاعى بىر بارعىن, جاراي ما? سونان كەيىن مەنى تۋننىڭ بىر ۋاعىندا وяتىپ الساڭ دا دايىن­مىن» دەپ ەدى. وسىناۋ بىر «ىنىم» دە­گەن ىزگىلىككە تولى, جۋرەك سوزىنىڭ سول سات مەنىڭ تۇلا بويىما قانشا­لىق­تى نۇر قۇيعانىن قازىر جان-دۋنيەم شىمىرلاپ سەزەدى. سول بىر اسىل ادام, مىناۋ بىر كۋڭكىلگە, قىساس­تىققا تولى دۋنيەدەن تىس تازالىق دۋنيە­سىندە, الدەبىر الىس قيىرلاردا اق ارمانىنا كەزىگىپ, راحات عۇمىر كەشىپ جاتقانداي كورىنەدى دە تۇرادى. بۋگىندە ىنىم دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتا الماي جۋرگەن كەي اعالارىمىزدى ەسكە سالادى وسى سوز. تۇلا بويىمىزدان باۋىر­مالدىق, قازاقىلىق قاسيەت قاشىپ, قۇندى­لىقتار شەگىنىپ بارا جاتقان زامان-اي… ومىردى قالاي بولسا, ونەردى دە, دوس-جاراندارىن دا, اينالاسىن دا سولاي سۋيگەن اسىل جارالعان, اننەن جارالعان ان-اعا!

اسىل ادامدى ەشكىم دە جۋرەگىنەن وشىرمەك ەمەس, ونىڭ ولىمىنە دە سەنبەيسىڭ. سوندىقتان با ەكەن, اяۋلى اعا الىس ساپارعا اتتانعانداي, قايتىپ كەلەتىندەي الاڭداپ, ەرتەگىدەگىدەي بىر كوڭىل-كۋيدىڭ جەتەگىندە جۋرەسىڭ.

بۇل دۋنيە جالعان كىمگە وپا بەرگەن?! كىم پەرىشتە دەيسىز? بىراق «انۋار مول­دابەكوۆ تۋماسى تازالىقتان تۇراتىن ەدى» دەگەن پىكىردى ەسكە الۋ ۋستىندە ارىپتەستەرى جيى ايتادى.

وسىدان كوپ جىل بۇرىن كينو ۋيىندە اقيىق اكتەر تۋرالى دەرەكتى فيلьمنىڭ تۇساۋكەسەرى بولعانى ەسىمدە. اۆتورى – اяعان شاجىمباەۆ. ول دا بۋگىندە باقي­لىق. اتالمىش فيلьمدە كوڭىل تۋكپىرىنە ساۋلە تۋسىرەتىن جايلار كوپ ەدى.

اكتەردىڭ ارىپتەستەرى وي تولعادى, تام-تۇم سىر اشتى. سوندا اعالار اعىنان جارىلىپ ەدى-اۋ. X.بوكەەۆا, ا.مامبەتوۆ, ا.اشىموۆ, ر.سەيتمەتوۆ, س.ورازباەۆ, ت.جامانقۇلوۆ, ا.بورانباەۆ, تاعى باس­قالار وزدەرىنىڭ جۋرەكجاردى ويلارىن ورتاعا سالىپ ەدى. «قاراپايىم ەدى, تازا ەدى, تەكتى ەدى…». كىل وسىلاي «ەدى, ەدى» دەپ بىتەتىن سويلەمدەرمەن ارتىس الەمىن اشۋعا تاپتاۋرىندىلىقتان ادا تاپ-تاۋىر تالپىنىس جاساعان. ا.مام­بەتوۆ تاعى دا باسقا مىرزالار الگىندەگى ويدىڭ شەڭ­بەرىنەن شىعىپ «انۋار شىن مانىندەگى ۇلى اكتەر ەدى» دەگەن ۋلكەن سوز ايتتى. وسى اقيقات ويدىڭ, جۋرەكتەن شىمىرلاپ شىققان سوزدىڭ اяسىنا بارى دە سيяر ەدى. سول فيلьمدى كوتەرىپ تۇرعان دا وسى سوز ەدى. وسى فيلьمدە مەنىڭ جان-دۋنيەمدى ەرەكشە تولعانىسقا سالعانى انەكەڭنىڭ اكەسى ابىحان قاريяنىڭ مىنا بىر سوزى ەدى. «ايتەۋىر ونەر دەپ كەتتى عوي» دەپ قامىقتى قاريя. تەرەڭنەن توپشى­لاعان جانعا وسى بىر جاي عانا ايتىلا سالعان قوڭىر سوزدە كوپ ماعىنا بار ەدى. بىر اتاپ وتەرلىك جاعداي فيلьمنىڭ سسەنارييىن جازعان تۇڭعىشباي جامان­قۇلوۆ پەن ا.شاجىمباەۆ ازاماتتىق بورىشتارىن وتەگەن, مۋمكىندىگىنە قاراي تەر توككەن. ارينە, وسىناۋ فيلьمنىڭ وزى دە از شارۋا ەمەس ەكەندىگىن بىلسەك تە, وندا تەك قانا اكتەردىڭ ساحنادا, كينودا سومداعان بەي­نەلەرى عانا قامتىلىپ, پايدالانىلعان. ونەردەگى ومىر بار, ال ومىردەگى شىنايى اكتەر, وتباسىنداعى اكە انۋار, دوس-جا­راندار اراسىنداعى اكتەر جوق. اكتەردىڭ «دۋنيە-اي» دەپ دۋر سىلكىنىپ وتىراتىن داريعا داۋىسى, وزىندىك ور داۋىسى جازى­لىپ قالماعانى وكىنىش.

ادەتتە اسا تالانتتى ادام كوپ دۋنيەنى قۇنتتاي بەرمەيدى عوي. ۇساق-تۋيەككە مان بەرمەيدى. ايتسە دە, سولاي ەكەن دەپ وزگەلەردىڭ, تيىستى ورىنداردىڭ جاۋاپسىز بولاتىنى قالاي?! بولماسا كوزى تىرىسىندە ۇلى اكتەردىڭ تابيعي وز بەينەسىنىڭ تەلە­تاس­پادا ساقتالماۋىن قالاي تۋسىنۋگە بولادى! ۋنەمى ەنجارلىعىمىز, قۇنتسىز­دىعىمىز الدىمىزدان شىعادى دا وتىرا­دى. بۇل قاسيەتىمىز بىزدى دە الى تالاي وپىن­دىراتىن, بارماق شايناتاتىن بولادى. تاڭىر-اۋ, دەسەيشى, ەڭ بولماسا وزى سومدا­عان بەينەلەردە وز داۋىسى ەمەس, دۋبلяج.

ونەردەگى, ومىردەگى بيىكتىك دەگەن نە? شۋكشين «اكتەر رولگە بەرىلسە, «بار بولمىسىمەن — رولدە» دەيدى. بۇل دەگە­نىڭىز وتە جامان عوي. رولدەن بيىك بولۋ كەرەك. جازۋشىنىڭ ماتەريالدان جوعارى تۇراتىنى سيяقتى» دەيدى. مولدابەكوۆتىڭ دە رولدەن بيىك بولعان, جۇلدىزى جانعان ساتتەرى از ەمەس.

«ىنىم سەن مەنىمەن كەزدەسۋگە اسىقپا. مەن ويناعان سپەكتاكلьدەرگە تاعى دا بىر بارعىن, جاراي ما?». ان-اعانىڭ ساحنا­داعى, وبرازعا ورانعان شاقتاعى شۋاقتى ساتتەرىن ەسكە العان سايىن ويىما وسى سوز ورالادى دا تۇرادى.

كينوداعى شەگەنىڭ وزى بىر تاۋسىلماس تەرەڭ اڭگىمە, حيكاя عوي. ال باسقاسىن ايتپاعاندا, ساحناداعى «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋدەگى» يسابەك, «ۆانя اعايداعى» باس كەيىپكەر بەينەسى شە? وسىناۋ وبرازعا بار ىنتى-شىنتىسىمەن بەرىلگەندەگى اكتەردىڭ عاجايىپ تاپقىر ويىنىنا ەنگەن سايىن ىشكى دۋنيەڭ نۇرلانىپ, تازارىپ بارا جاتاسىڭ. قازاق ساحنا ونەرىندە عانا ەمەس, الەمدىك ونەردە دە قۇبىلىسقا اينالعان وسىناۋ وبرازداردىڭ بۋتىن بىر ۇرپاقتىڭ ساناسىندا رۋحاني سىلكىنىس جاساعانى حاق. ول وسى وبرازداردى ساحناعا الىپ شىققان سايىن كورەرمەننىڭ وزى سول وبرازعا اينالىپ كەتكەندەي كۋي كەشەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس.

ازىربايجان مامبەتوۆ ساحنالاعان ا.پ.Чەحوۆتىڭ «ۆانя اعايىندا» باس كەيىپكەردى سومداعان انۋار مولدابەكوۆ اسا تالعامپاز ماسكەۋ جۇرتشىلىعىن تاڭقالدىرىپ, تاڭدايىنىڭ سۋىن جۇت­قىزدى. ماسكەۋدىڭ مۋيىزى قاراعايداي سىنشىلارى مەن الەمگە اتى ماشھۋر, ازۋىن ايعا بىلەگەن اكتەرلەرى تاراپىنان وسى بىر وبراز قىزعانىش سەزىمىن تۋعىز­عانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. سول ساتتى ازىربايجان مامبەتوۆتىڭ وزى تالاي مارتە تولقىپ ەسكە الدى.

ماسكەۋدىڭ مەرزىمدى باسىلىمدارى دۋنيەگە جار سالىپ شۋىلداپ جازىپ جاتتى. ورىس ساحناسىندا ايگىلى كلاسسيكا تالاي مارتە ساحنالاندى. ول تۋرالى بىر­نەشە مارتە جازىلدى, تىپتى ارنايى مونو­گرافيяلىق ەڭبەكتەرگە ارقاۋ بولدى. ال انۋار مولدابەكوۆ سومداعان وبراز سو­لاردىڭ الدىنان جاڭا بىر كەڭىستىك اشتى. رەجيسسۋراداعى تىڭ ىزدەنىس, تاپقىرلىق وز الدىنا, اكتەر ويىنىنداعى بۇرىنعى وتكەندەردىڭ ەشقايسىسىن دا قايتالا­مايتىن عاجايىپ مانەر, سيقىر­لى سات شەت جۇرت نازارىن دا اۋداردى.

شىن جىلاپ, شىن كۋلگەندە عانا وبراز تابيعاتى اشىلماق. اكتەر دە قۇدايدىڭ پەندەسى دەسەك, بۇل جولدا وعان وسال بولۋ, جاساندى بولۋ جازباعان. حاس ونەر وندايدى ەشقاشان كەشىرمەيدى, كيەسى ۇرادى. ويىنىنان سال عانا ينەنىڭ جاسۋىنداي جاساندىلىق سەزىلىپ قالسا, كورەرمەن ونى تەز سەزەدى. ال كورەرمەننىڭ كوڭىلىن بىر قالدىرساڭ, ونى ورنىنا كەلتىرۋ قيىن. مىنە, انۋارلار اردايىم وسىنداي ابىروي بيىگىنەن كورىنۋدى ويلا­عان. بۋگىندە كەيبىر اكتەرلەر كورەرمەن ۋشىن ەمەس, ساحنا ۋشىن ويناپ, وبرازدى تالانتىمەن ەمەس, ويىن تەحنيكاسىمەن جەتە مەڭگەرىپ, سىرتى جىلتىلداق اسەرمەن قالىپ قوяتىن جاعدايى بار. مۇنداي امالسىز ارەكەتتى كەيبىر مامان­دارىمىز اكتەردىڭ كەيىپكەردى وزىنشە يگەرۋى, اشۋى دەگەن جارتىكەش پىكىردىڭ اяسىنا سيعىزىپ جۋر.

قازىر تەاترلار اراكىدىك توقىراۋ كۋيىن كەشىپ تۇر. بالكىم, انۋارداي رۋحى مىقتى سۋرەتكەرلەردىڭ قاتارىنىڭ سيرەي باستاعانىنان با ەكەن?! الدە بۇل ونەر اتاۋلىعا تان ۋاقىتشا قۇبىلىس پا?! بالكىم, بۇل ۋاقىت شىركىننىڭ ەركىنە ۋاقىتشا بوي الدىرۋ ما?! ايتەۋىر كەشەگى انۋارلاردىڭ كەزىندەگى بۇعالىق سالدىرماس اساۋ ونەر قازىر القىنعانداي, ارناسى تارتىلعانداي كۋيدە. بالكىم, قازىر ەلدىڭ ونەرگە دەگەن ىقىلاسى سۋي باستاعان كەزدە تەاترعا انۋارداي تۇلپار تەكتى, اساۋ دا قايسار تالانتتار ازدىق ەتىپ جۋر مە?! بالكىم, انۋارلىق مىنەز, انۋارلىق جۋرەك جەتپەي مە?! بالكىم, بالكىم?.. جالپى جانىڭ توزبەس حالتۋ­راعا, دالدۋرىشتىككە بەت بۇرعانداردى, ۇلتتىق ونەردى ارزانداتا باستاعانداردى كورگەن سايىن, ادىلەتسىزدىك اتاۋلىنىڭ دامىن سەزىپ, اشى شىرىنىن جۇتقان سايىن انۋارلار كەلەدى كوز الدىڭا.

انۋارلار جيىرما جىلدا بىر گۋل سالاتىن كاكتۋس سەكىلدى دارىن. ول قازاق اكتەرلەرىنىڭ سوڭعى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندەگى قازاقى قاسيەتكە اسا باي, تەكتىلەرىنىڭ بىرى. ول قازاق دەگەن سوزدىڭ بالاماسى سيяقتى. الداسپان اكتەر. سۇراپىل سۋرەتكەر.

باяعىداي ەمەس, بۋگىنگى اسىعۋدان, اقشا, ايلىق كۋتۋدەن, ولەرمەندىكتەن تۇراتىن, ادامدىق كەيپىڭدى پەندەشىلىك پەردەلەگەن ۋاقىتپەن ارپالىسىپ, اۋىز­دىقتاسىپ جۋرىپ, بىر سات ىڭكارلىك, سۇلۋ­لىق دۋنيەسى تۋرالى وي تولعاۋىمىز دا تەكتەن-تەك ەمەس.

ەندىگى بىر تىلەك: كوزى تىرىسىندە تالانت­تاردىڭ قادىرىنە جەتە بەرمەي­تىنىمىز قانشا ايتساق تا شىندىق قوي.

ولاردىڭ بۋگىنگى, كەلەر ۇرپاق ۋشىن اسا قىمبات وز داۋىسى مەن ومىرى تۋرالى بەينە-كورىنىستەردىڭ دەر كەزىندە تۋسىرىلىپ وتىرۋى قاجەت-اق. كەشەگى جانىبەكتىڭ, امانكەلدىنىڭ داۋىسى قالدى دەگەننىڭ وزىندە بىرنەشە اندەرى وشىرىلىپ كەتكەن. ال انۋاردىڭ وزى جونىندە تۋسىرىلگەن, وز داۋىسى جازىلعان دۋنيە جوقتىڭ قاسى. اكتەر تاعدىرى تۋرالى ويلاعاندا, الداعى ۋاقىتتا وسىنداي ورەسكەلدىكتەر قايتالانباسا ەكەن دەيسىڭ.

http://almaty-akshamy.kz/zhasy-ndaj-zhar-y-ldaushy-edi-au/