ساڭلاق سۋرەتكەر

كورنەكتى تەاتر-كينو اكتەرى, قازاقستاننىڭ حالىق  ارتيسى انۋار بورانباەۆ قازاق ساحنا ونەرىنە اتاقتى الپىسىنشى جىلعىلاردان كەيىن كەلگەن تەگەۋرىندى بۋىننىڭ كورنەكتى وكىلى. ول وتىز جىلدىق شىعارماشىلىق عۇمىرىندا  ۇلتتىق ونەرگە مول قازىنا سالدى, ۇرپاقتار جادىنان وشپەس كوركەم بەينەلەر جاسادى.

انۋار بورانباەۆ 1948 جىلدىڭ 14 ناۋرىزىندا قوستاناي وبلىسى, امانگەلدى اۋدانى, جاڭاتالاپ اۋىلىندا دۋنيەگە كەلدى. وقۋشى كەزىنەن ونەرگە جاقىن ول 1965 جىلى ون بىر جىلدىق ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ الماتىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى اتانادى. بىراق كوڭىل قالاۋى ساحنا بولعان سوڭ, بىر جىلدان كەيىن ول وقۋىنان كەتىپ, قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆا­توريяنىڭ اكتەرلىك بولىمىنە تۋسەدى. تالانتتى جاس 3-كۋرستا وقىپ جۋرگەندە م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميяلىق دراما تەاترىنا قىزمەتكە شاقىرىلا­دى. قارا شاڭىراق تەاتردا م.اۋەزوۆ­تىڭ «تۋنگى سارىنىنداعى» مۇعالىم ساپا, ش.ايتماتوۆتىڭ «انا-جەر-اناسىنداعى» مايسالبەك, ق.مۇقا­شەۆتىڭ «دالا داستانىنداعى» اقىن ى.جانسۋگىروۆ سىندى العاشقى رول­دەرىمەن-اق تەاتر ىرگەتاسىن قالاۋ­شىلار, اعا بۋىن س.قوجامقۇلوۆ, ق.بادىروۆ, س.مايقانوۆا, تاعى باسقالاردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن انۋار بورانباەۆ وسى ساح­نادا قالىپتاسىپ وستى, قازاق ونە­رىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسىنا اينال­دى.

b0c1755ac63b513e9f5181d27c2fa97b.jpg (471×342)

بەلسەندى دە تەگەۋرىندى شىعارما­شىلىق يەسى تەاتردا جەتپىسكە جۋىق ارقيلى كەيىپكەردى سومدادى. ۇلتتىق توپىراعى مىقتى, تىل قۇدىرەتىن مەيلىنشە تەرەڭ سەزىنە بىلەتىن جانە رۋحاني زەردەسى وتە ۇشقىر, اسا ىزدە­نىم­­پاز, ەرەكشە ەڭبەكقور اكتەردىڭ, اسىرەسە, درامالىق, تراگەديяلىق كەيىپكەرلەرىنىڭ كورەرمەنگە اسەر ەتۋ قۋاتى مول بولدى. ونىڭ م.اۋەزوۆ پьەس­الارى بويىنشا قويىلعان سپەك­تاكلьدەردەگى رولدەرىنىڭ جونى بو­لەك. جوعارىدا اتالعان «تۋنگى سارىن­د­اعى» ساپا, «ايمان-شولپان­داعى» ارىس­تان, مامان باي, «ابايداعى» ابدىراح­مان, «تاڭعى جاڭعىرىقتاعى» توقپاەۆ, «قوبىلاندىداعى» بىرسىم­باي, «ەڭلىك-كەبەكتەگى» كەمباي, «قيلى زامانداعى» پروكۋرور, «قاراگوزدەگى» سىرىم, داۋلەتكەلدى بەينەلەرى باستى-قوسالقىلىعىنا قاراماستان, بارى دە كوركەم دە قۇنارلى شىقتى. ونىڭ كەيىپكەرلەرى قانداي الەۋمەتتىك توپ-تاپ وكىلى بولسىن مەيلى, دارا­لا­نىپ تۇراتىن. كورنەكتى تەاترتانۋشى ب.قۇنداقباەۆ اكتەر بورانباەۆ سۋرەتتەگەن كەيىپكەرلەردىڭ ساحنادا دارالانىپ, وزىندىك مىنەز-قۇلقى, تولعانىسى, كوركەمدىك بولمىسىمەن شىنايى شىعۋىنىڭ سەبەبى – اكتەردىڭ «ساحنالىق بەينەنىڭ جاندى «سۋرەتىن» سالىپ, «ومىرباяنىن» جازۋىنان دەپ كورسەتەدى. بۇل رەتتە انۋاردىڭ «قارا­گوزدەگى» سىرىم بەينەسىن ەرەكشە اتاۋ كەرەك. وسى رولدى جاساۋدا اعا بۋىننىڭ تاجىريبەسىن جاقسى زەردەلەگەن اكتەر بەينەنىڭ وزىندىك دارا نۇسقاسىن جاسادى. سىرىم – انۋار سوزى جالىندى اقىن, سەرى, قارەكەتى شيراق, ماقساتكەر, كۋرەسكەر تۇلعا بولىپ ورنەكتەلدى. كورنەكتى رەجيسسەر ا.مامبەتوۆتىڭ وي-شەشىم­دەرىن زەردەلەي وتىرىپ, وزىن­دىك ىزدەنىس, كوزقاراسپەن كەلەتىن اكتەردىڭ سومداعان ۋلكەندى-كىشىلى قاي كەيىپ­كەرى بولسىن, مازمۇندى, قۇنارلى شىعىپ وتىردى. بايىپتاپ قاراعاندا اكتەر انۋار بورانباەۆ كورنەكتى رەجيسسەر مامبەتوۆتىڭ سۋيىكتى اكتەر­لەرىنىڭ بىرى بولعانى انىق كورى­نەدى, رەجيسسەر كوپتەگەن سپەكتاكلьدەرىندە باستى, شەشۋشى رولدەردى انۋارعا سەنىپ تاپسىرىپ وتىرعان – م.اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراشىندا» («تاڭعى جاڭعىرىق») عاسىر داۋىسى, ا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىندەگى» ەلامان, ت.احتانوۆتىڭ «انتىنداعى» بوگەنباي, ش.ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسىندەگى» مومىن شال, «عاسىردان دا ۇزاق كۋنىندە» ماڭگۋرت, ق.مۇحامەد­جانوۆتىڭ «جات ەلدەسىندە» بەكمىرزا, «بىز پەرىشتە ەمەسپىزىندە» جاكەن سابىرباەۆ… تىزىمدى جال­عاستى­را بەرۋگە بولار ەدى.


ۇلتتىق ھام دۋنيەجۋزىلىك كلاسسي­كالىق تۋىندىلاردا كەسەك رولدەر ورىنداپ, تاريحي كەيىپكەر­لەردى تاما­شا سومداعان انۋاردىڭ تاۋەلسىز­دىك كەزەڭىندەگى تابىستارى دا قوماقتى بولدى. جانى سەرگەك, ويى تەرەڭ اكتەر ا.سۋلەيمەنوۆتىڭ «تورت تاقتا-جاينامازىندا» رايسوبەس, ب.ريموۆا­نىڭ «اباي-ايگەرىمىندە» اباي, ق.ىسقاقتىڭ «جان قيماعىندا» مۇسا, توبە بي, ا.كەكىلباەۆتىڭ «ابىلاي حانىندا» تۇرسىنباي, ا.وستروۆسكيي­دىڭ «جازىقسىز ايىپتىلارىندا» نەزناموۆ, شەكسپيردىڭ «ريчارد III» تراگەديяسىنداعى ۋ.كэتسبي, «اساۋعا-تۇساۋداعى» لۋчەنسيو, گوگولьدىڭ «رەۆيزورىندا» شپەكين, مولьەردىڭ «اقىماق بولعان باسىم-اي!» كومە­ديя­­سىنداعى كليتاندر مىرزا, سوتان­ۆيلь, و.يوسەليانيدىڭ «ارباڭ امان بولسىندا» بۋحۋتي, ا.ابدۋل­ليننىڭ «ۇمىتپا مەنى, كۋنىمدە» سەر­گەي, ت.ب. كوپتەگەن رولدەرى قازاق ساحنا ونەرىن وسىرگەن, تەاتر تاريحىنا ەنگەن وبرازدار دەۋ كەرەك.

ونەرگە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن سان قىرلى تالانت يەسى ا.بورانباەۆ ۇلتتىق كينو ونەرىندە دە قايتالانباس قولتاڭباسىن قالدىردى. ونىڭ كينوداعى اسا ساتتى دەبۋتى كينورە­جيسسەر ش.بەيسەنباەۆتىڭ جازۋشى-دراماتۋرگ د.يسابەكوۆتىڭ پوۆەسى بويىنشا تۋسىرگەن «گاۋھارتاس» فيلьمىن­دەگى تاستان بەينەسى. بۇدان كەيىن «تۋركسىب» فيلьمىندە ت.رىسقۇ­لوۆ رولىن سومداعان اكتەر «قازاق­فيلьم» كينوستۋديяسىنىڭ «وتقا ورانعان ورال», «اقىرعى امانات» (قاسىم), «اۋىلىم كوكجوتانىڭ بوكتەرىندە», «سوزاقتان شىققان گاملەت», تاعى دا باسقا, سونداي-اق «موسفيلьم» تۋسىرگەن ۆ.سۆيگۋننىڭ «بىز ورالا­م­ىز» رومانى بويىنشا كينو­تريلوگيяسىنا, «قىرعىزفيلьم» كينوتۋىندىلارىنا دا تۋسىپ, قالىڭ كورەرمەنگە جاقسى تانىمال بولدى.

رەسپۋبليكا راديو-تەلەۆيدەنيە سالاسىنا دا ەڭبەگى سىڭگەن حاس اكتەردىڭ قۇلاققا جاعىمدى قوڭىر ۋنى سپەكتا­كلь­­دەر مەن كينوفيلьمدەردىڭ عانا ەمەس, كوپتەگەن تەلە-راديوسپەك­تاكلьدەردىڭ, حابارلاردىڭ كوركىن اشتى, ماعىناسىن تەرەڭدەتتى. بۇل رەتتە دە ول قارا شاڭىراق تەاترداعى الىپتار داستۋرى مەن دارىسىن بويىنا جاقسىلاپ سىڭىرگەن وز بۋىنىنىڭ الدىڭعى ساپىندا جۋردى. جانى جارقىن, پەيىلى كەڭ, ۋلكەنگە ىنى­لىك, كىشىگە اعالىق تانىتا العان ول ساحنادا جاقسى سەرىكتەس, ومىردە ادال دوس, قالىڭ كورەرمەنىنىڭ سۋيىكتىسى بولدى.

تاعدىر انۋاردى سىنعا سالدى. قانشا قيىن بولعانىمەن ول مويى­ماي, شاربولاتتاي شىڭدالدى. اۋىر وپەراسيяدان شىققان سوڭ ارادا جىل وتپەستەن قاسيەتتى ساحناسىنا قايتا ورالدى. 1994 جىلدىڭ ساۋىرىندە «انا-جەر-انانىڭ» 30 جىلدىق مەرەكەلىك قويىلىمىندا شىقتى. بۇرىن مايسالبەك رولىمەن تانىلعان اكتەر بۇل جولى پوشتاشى شالدىڭ رولىن سومدادى. سول بىر ەرەكشە كەشتە اكتەر قانشالىقتى تولقىسا, ونى ساعىنعان كورەرمەندەردىڭ دە قۋانىشىندا شەك بولمادى. وسىدان كەيىن اكتەر جەڭىل بالداعىن ۇستاپ جۋرىپ ا.سۋلەيمە­نوۆتىڭ «شتات قىسقارتۋ», ق.ىسقاق­تىڭ «جان قيماق», ا.كەكىلباەۆتىڭ «ابىلاي حان», ە.زامяتيننىڭ «ەدىل پاتشا», ا.بەكبوسىننىڭ «سوڭعى سەزىم», ا.تاسىمبەكوۆتىڭ «كەبەنەك كيگەن ارۋلار», تاعى دا باسقا پьەسالار بويىنشا سپەكتاكلьدەردە ادەمى ونەر كورسەتتى. سونىمەن قاتار حاس شەبەر ت.جۋرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەميя­سىندا ستۋدەنتتەرگە اكتەرلىك شەبەر­لىكتەن دارىس وقىپ, وزىنىڭ شەبەرلىك سىرلارىمەن بولىستى.

وزى دە, ونەرى دە كوركەم ازامات سۋرەت­كەرلىك جانە ازاماتتىق تۇلعاسى­نا كىرشىك تۋسىرمەي, مازمۇندى دا ساف ونەرىمەن ۇلتىنىڭ رۋحاني كەمەلدە­نۋىنە ۋلكەن ۋلەس قوستى. ونىڭ مازمۇندى دا ابىرويلى ونەر جولى مەن ادامي بولمىسى ۇرپاقتار جادىنان وشپەك ەمەس. بۋگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ حالىق ارتيسى, كورنەكتى تەاتر جانە كينو اكتەرى انۋار بورانباەۆتىڭ ەسىمى تۋعان اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى مەكتەپكە جانە ارقالىق قالاسىنداعى كينوتەاترعا بەرىلگەن. ونىڭ ومىرى مەن ونەرىنەن سىر شەرتەتىن, بەلگىلى جۋرناليست-جازۋشى قايسار الىمنىڭ «اكتەر تاعدىرى» اتتى كىتابى 2008 جىلى جارىق كوردى. اليя بوپەجانوۆا, تەاتردىڭ ادەبيەت بولىمىنىڭ جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى


www.aikyn.kz