دۋلىعا اقمولدا: ار كەيىپكەرىمنىڭ «تاعدىرى» ۋشىن جاۋاپتىمىن

بۇل اكتەر جايلى سوز قوزعاعاندا بيىكتىك پەن تەرەڭدىك دەيتىن بىر-بىرىنە كونتراست ۇعىمدى قاتار ايتقىڭ كەلەدى. ويتكەنى ول سومداعان كەيىپكەرلەردىڭ بولمىسى سونداي. بىردە وت بولىپ جانىپ تۇرىپ, كەلەسىدە مىڭ قۇرساۋلى قاسات مۇزعا اينالا سالادى. بىر رولى ەكىنشىسىنە ۇقسامايتىن ەرەكشەلىككە يە. يا, بۇل اكتەر تۋرالى ايتقاندا ادالدىق تۋراسىندا اقتارىلعىڭ كەلەدى. ول – ادامي ادالدىق قانا ەمەس, ونەرگە, كيەلى ساحناعا دەگەن ادالدىق. ويتكەنى بىزدىڭ بۋگىنگى كەيىپكەرىمىز ساف ونەر – تەاتر ۋشىن وزىن ۋنەمى ساقتاپ, باپتاپ كەلە جاتقان ساناۋلى سۋرەتكەردىڭ بىرى. تەكتى ونەردى كيە تۇتقان تالعامپاز جان. سوندىقتان بولسا كەرەك, كينوعا دا سيرەك تۋسەدى. بىراق ول تۋسكەن فيلьمدەر دە تەاترداعى رولدەرى سىندى كورەرمەنىن بىر سات بەيجاي قالدىرىپ كورگەن ەمەس. ۋنەمى ۋزدىكتەر قاتارىندا. سوز اۋانىنان-اق اڭعارعان بولارسىزدار, بىز قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اكتەر دۋلىعا اقمولدا تۋرالى ايتىپ وتىرمىز.

– «ورالمان» فيلьمى شىققاننان كەيىن سىنشىلار مەن كورەرمەن تاراپىنان «اتتەڭ, دۋلىعا ونەرى وركەنيەت دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن اقش نەمەسە ەۋروپا سەكىلدى ەلدەردە ومىرگە كەلگەندە الدەقاشان مەگاجۇلدىز بولىپ كەتەر ەدى. قازاقستاندا جۋرىپ وزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الماي جۋر-اۋ...» دەگەن پىكىرلەر جيى ايتىلىپ قالىپ جاتتى. بۇعان نە دەيسىز?

– ارينە, حالىقتىڭ ونەرىمدى بۇ­لاي جوعارى باعالاپ جاتقانىنا قۋا­نىشتىمىن. العىسىم شەكسىز. الايدا, مەن وزىمدى مۇنداي پەندە ويلاردان با­رىنشا اۋلاق ۇستاۋعا تىرىسامىن. جۇمىس ىستەۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. مەنىڭ مىندەتىم – ونەر تۋدىرۋ. قالعانى – كوزى قاراقتى كورەرمەننىڭ قۇزىرىندا. ومىر بويى سول اتاق پەن مانساپتىڭ جولىندا جۋرگەن ادامدار بار عوي. مۋيىز شىقسا, قانەكي?! مەنى قىزىقتىراتىن باسقا نارسە. ول – رولىمنىڭ دۇرىس شىعۋى جانە سودان وزىمنىڭ ھام كورەرمەنىمنىڭ راحات تابۋى. مەن ساحنا مەن эكرانداعى ار كەيىپكەرىمنىڭ «تاعدىرى» ۋشىن جاۋاپتىمىن. اللاعا شۋكىر, وسى كۋنگە دەيىن ەڭبەگىمىز باعالانىپ, ازدى-كوپتى اتاق تا الدىق. الايدا, مەن ۋشىن اتاق­تىڭ ەڭ ۋلكەنى – كورەرمەنىمنىڭ ماعان ارنالعان ىستىق قوشەمەتى. جالپى, مەن تۋسىنبەيمىن... ارتىس نەگە وز ەڭبەگىن بۇلداۋى كەرەك? اكتەر بولۋ دا ينجەنەر, دارىگەر, مۇعالىم, مەتاللۋرگ سيяقتى قاتارداعى كوپ كاسىپتىڭ بىرى عوي. سوندا ارتىس «جۇلدىز» بولۋى كەرەك تە, ينجەنەر جۇمىسى تاسادا قالۋى كەرەك پە? اربىر مامان وز كاسىبىنىڭ جۇلدىزى. بىز تەك حالىقتىڭ الدىنا جۋرگەننەن كەيىن دە ازداپ ەركەلەۋ شىعارمىز. ايىر­ماشىلىعى سول عانا. ال ەندى «گولليۆۋد جۇلدىزى بولمادى» دەگەن اڭگىمەگە كەلسەك, ادام وزىنىڭ تاعدىرىنا جازىلعانىن كورەدى. دەمەك, مەنىڭ پەشەنەمە اۋ باستا قازاقستاندا تۋىپ, قازاق بولۋ باقىتى بۇيىرعان. تاعدىرىما ريزامىن! شۋكىر.

– «ورالمان» فيلьمىنە تۋسۋ سىزگە نە بەردى?

– اكتەردە «وڭ جامباسىنا كەلدى» دەيتىن رولدەر بولادى. سوزسىز, «ورال­مان» فيلьمىندەگى ساپارقۇلدىڭ رولى مەن ۋشىن سونداي ساتتى رول بولدى. كەيىپكەرىمنىڭ تابيعاتى, جان دۋنيەسى جاقىن بولعاندىقتان با, الدە بىراز جىل ساحنا مەن تۋسىرىلىم الاڭىندا تاجى­ريبە جيناقتاپ, پسيحولوگيяلىق رولدى ويناۋعا ابدەن دايىندالىپ, پىس­كەندىگىمنەن دە شىعار, فيلьمنىڭ باسىنان اяعىنا دەيىن راحاتتانىپ ويناپ شىقتىم. جانىم دەمالدى. ال اكتەر ادامدا مۇنداي سەزىم وتە سيرەك بولادى. تىپتى ونداي باقىتتى سەزىن­بەي وت­كەندەر قانشاما. وسى تۇرعىدان كەلگەندە رولدەن دە, رەجيسسەردەن دە جولىم بولدى دەپ ايتا الامىن. رەجيسسەر سابيت قۇرمانبەكوۆپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ وزى بىر باقىت قوي. اۋ باستاعى ماماندىعى سۋرەتشى بولعاندىقتان, رەجيسسەر رەتىن­دەگى راكۋرستى, سۋجەتتى كورۋى ەرەكشە. جالپى, ورالمان ماسەلەسى – وتە اۋىر, كۋردەلى تاقىرىپ. بۇعان كەلۋدىڭ, فيلьم­گە اتاۋ بەرۋدىڭ وزى تۋسىرىلىم توبىن بىراز سارساڭعا سالعانى بار. بىراق رەجيسسەردىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا كارتينا كورەرمەنىمەن قاۋىشتى. سىنشىلار وڭ باعاسىن بەرگەنىنە قاراعاندا, ەڭبەگىمىز ەش كەتپەگەن سىڭايلى. ايتسە دە, جەكە وز باسىما فيلьم اяقتالماي قالعانداي بولىپ كورىنەدى. جالعاسى تۋسىرىلسە دەپ ويلايمىن. بىراز كورەرمەننەن دە وسى تەكتەس پىكىر ەستىدىم. الايدا, كوپشىلىك ايتقانداي, ساپارقۇلدىڭ ەلگە كەلگەننەن كەيىنگى ومىرى ەمەس, كەرسىنشە, شەگىنىس جاسالىپ, ارعى بەتتەگى تاعدىرى كورسەتىلسە, تىپتى كەرەمەت بولار ەدى. مىنە, سوندا فيلьم تولىق مەجەسىنە جەتەدى, وقيعانىڭ نۋكتەسى قويىلادى, مەنىڭشە.

– ال تەاتردا ويناعان رولدەرىڭىز شە? ولاردىڭ اراسىندا وڭ جامباسىڭىزعا كەلگەنى بار ما? ماسەلەن, قورقىت سيяقتى...

– قورقىتتى جاقسى ايتتىڭىز. «قور­قىتتىڭ كورى» سپەكتاكلى تەاترىمىزدىڭ (م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميяلىق قا­زاق دراما تەاترى. – اۆت.) رەپەرتۋارىنداعى دراماتۋرگيяسى (يران عايىپ) دا, رە­جيسسەرى (يوناس ۆايتكۋس) دە, اكتەرلىك قۇرامى دا كاسىبي كەلىسكەن ساتتى سپەك­تاكلьدەردىڭ بىرى دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس. وندا باستى رولدى ويناعانىم ۋشىن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. اقيقاتى سولاي. ليتۆالىق بەلگىلى رەجيسسەر يوناس ۆايتكۋستىڭ اكتەرلەرمەن جۇمىس ىستەۋى راسىمەن بولەك. وسى تۇرعىدا بىز جاقسى تۋسىنىستىك. جالپى, تەاترعا تىل­دىڭ دە كوپ قاجەتى جوق-اۋ. باستىسى يدەяڭ ورتاق ۋندەستىك تابۋى كەرەك. سول ۋيلەسىم بىزدە بولدى. قويىلىمدى تۋرلى حالىقارالىق فەستيۆالьدەردە الەمنىڭ تۋكپىر-تۋكپىرىنەن كەلگەن تەاتر سىنشىلارى دا جوعارى باعالادى. ماسەلەن, وسىدان تورت جىل بۇرىن تاتارستاننىڭ قازان قالاسىندا وتكەن «ناۋرىز» فەستيۆالىندە بارىپ, ۋلكەن جۋلدەمەن ورالدىق. بىل­تىر عانا فرانسيяنىڭ اۆينьون فەس­تيۆالىنە قاتىسىپ قايتتىق. مۇنىڭ بار­لىعى تەاتر­ ۋشىن ۋلكەن جەتىستىك, اكتەرلەر ۋشىن تەڭدەسسىز تاجىريبە.

– الى ەسىمدە, قاتەلەسپەسەم 2015 جىل بولۋى كەرەك, «الماتىعا ليتۆالىق يوناس ۆايتكۋس كەلىپ, «قورقىتتىڭ كورى» سپەكتاكلىن قوяدى, باستى رولدە دۋلىعا اقمولدا وينايدى ەكەن» دەگەن جاڭالىقتى ەستىگەندە «قورقىت دۋلىعاعا باعىنا قوяر ما ەكەن?» دەپ سەنىمسىزدىك تانىتقانداردىڭ بىرى ەدىم...

– يا, ونداي پىكىرلەر جيى ايتىلدى. ويتكەنى بىز قورقىتتى بەلگىلى بىر قالىپقا سالىپ العانبىز. قورقىت دەسە, الدىمىزعا سالا قۇلاش ساقالى بار قاريяنىڭ بەينەسى كەلەدى. قورقىت تۋرالى پورترەتتەر دە سولاي سالىنىپ كەلدى. ال اقيقاتىنا كەلسەك, ماڭگىلىك ومىر ىزدەگەن كۋي كەمەڭگەرى بار بولعانى قىرىق جاسىندا ومىردەن وتىپتى. ال قىرىق دەگەن استە قارتتىڭ جاسى ەمەس. دەمەك, قورقىتتىڭ سىرتقى كەيپى ەمەس, ىشكى جان دۋنيەسى قارتايعان. مەن وزىمنىڭ اكتەرلىك ساراپتاۋىم ارقىلى وسىنى جەتكىزگىم كەلدى. بۇل ويىممەن رەجيسسەر دە كەلىستى. سول ارقىلى قورقىتتىڭ جان الەمىنىڭ كۋڭىرەنىسىن, قوبىز سارىنىن كورسەتۋگە كۋش سالدىم. سول جولدا ىزدەندىم. «قور­قىتتىڭ كورى» – تەاترىمىزدىڭ رە­پەر­تۋارىنداعى وتە كۋردەلى, اۋىر سپەكتاكلьدەردىڭ بىرى. ار ويناعان سايىن 1-2 كگ سالماق تاستاپ شىعامىن. اۋ باستا بۇل رولگە كەلۋىمنىڭ وزى قىزىق بولدى. العاش بۇيرىق بەرىلىپ, رول بەكىتىلگەن كەزدە مەن تىزىمدە بولعان جوقپىن. قورقىت بەينەسى بەرىك ايتجانوۆ پەن ازامات ساتىبالدىعا جۋكتەلىپتى. بىراق كەيىن بەرىكتىڭ تۋسىرىلىم جۇمىستارىنا بايلانىستى تاڭداۋ اяقاستى وزگەرىپ, قورقىتتىڭ رولىنە كەزدەيسوق كەلىپ قالدىم. كۋتپەگەن شەشىمدەر كەيدە وسىلاي بارلىق وي-ساناڭا توڭكەرىس جاسايدى. مەن ۋشىن قورقىت سونداي رول.

– ال كەزىندە ۋلكەن پىكىرتالاسقا ارقاۋ بولعان «اقتاستاعى احيكو» قو­يىلىمىنداعى احيكو بەينەسىن قا­لاي باعالايسىز? اكتەر رەتىندە كوڭى­لىڭىزدەن شىقتى ما?

– احيكونى دا شىعارماشىلىق جو­لىمداعى ەرەكشە رول دەپ ايتسام بولادى. ومىردە بار, تىرى ادامدى ويناۋ – كەز كەلگەن اكتەر ۋشىن ۋلكەن جاۋاپكەرشىلىك. سەبەبى تىرى ادامنىڭ بولمىسىن كوشىرۋ مۋمكىن ەمەس. مەن بۇل رولدى سومداردا نەگىزىنەن احيكونىڭ ىشكى جان دۋنيەسىنە ۋڭىلۋگە تىرىستىم. ەلەستەتىڭىزشى, 15 جاس­تاعى بالاڭىزدى جاپونيяعا الىپ كەتىپ, «حالىق جاۋى» دەپ تۋرمەگە جاپسا, سۇمدىق قوي. ەش سەبەپسىز, تىل بىلمەيتىن جەردە 10 جىل تۋرمەدە قالدى. ەگەر تابىلماي قالسا, تاعدىرى قالاي بولار ەدى?! كەزدەسكەنىمىزدە ماعان احيكو اق­ساقال ايتتى: «دۋلىعا, مەن 25 جاسىمدا تۋرمەدەن شىقتىم. سالماعىم 24 كەلى ەدى», – دەيدى. سۋرەتتەرىن كوردىم, شىنىمەن تەك سۋيەكتەرى عانا كورىنەدى. كوز الدىمنان الاش ارىستارىنىڭ تراگەديяلى تاعدىرى وتتى. سوندىقتان مەنىڭ ساراپتاۋىمداعى احيكو جەكەلەي ادامعا ارنالعان رول ەمەس, جيىنتىق بەينە.

– رولگە قالاي دايىندالاسىز?

– رولدىڭ ۋلكەن-كىشىسى بولمايدى. Эپيزودتىق بولسىن, باستى رول بولسىن بىردەي دايىندىقتى تالاپ ەتەدى. كەز كەلگەن كەيىپكەردىڭ وزىنىڭ تاريحى, مىنەز-قۇلقى بولادى. Яعني, رول دەگەن – تۇلعا. جاساعان اربىر بەينەڭ تىڭعىلىقتى زەرتتەۋگە سۇرانادى: «ول كىم?», «قايدان جۋر?», «بۇل سوزدى نەگە ايتىپ تۇر?», «نە سەبەپتى مۇنداي ارەكەتكە باردى?», «نەگە قىلمىس جاسادى?». مىنە, وسى ساۋالدارعا جاۋاپ تابىلعاندا عانا تولىققاندى وبراز تۋادى. اكتەردىڭ جاساعان ار رولى ونىڭ سىرتقى عانا ەمەس, ىشكى ينتەل­لەكتۋالدىق دەڭگەيىن دە كورسەتەدى. ساحنا دەگەن اينا عوي. تاяز بولسا, تۋبى بوس شەلەكتەي داڭعىرلاپ كورىنىپ قالادى. سوندىقتان دا بىز ۋشىن ىزدەنىس, بىلىم اۋاداي قاجەت. اكتەر وز رولىن باعبانداي باپتاپ, جاساپ جاتقان كەيىپكەرىنىڭ ون بويىنا «قۇيىلۋى» كەرەك. ول دا كيگەن كيىمىڭ سيяقتى عوي. ولشەمى ساي بولماسا, ولقىلىعى قوبىرايىپ بىردەن كوزگە ۇرادى. سوندىقتان ارتىس ادام اربىر رولىنە مۇقيяت بولىپ, ۋلكەن ساقتىقپەن كەلۋى قاجەت. مەنىڭ اكتەر رەتىندەگى باستى ۇستانىمىم – وسى.

– بىر سۇحباتىڭىزدا «Эكسپەريمەنت – ونەردىڭ جاۋى ەمەس, دوسى» دەگەن ەكەن­سىز...

– الى دە سول پىكىردەمىن. تەاتر – جاڭا­لىقتى سۋيەتىن ونەر. سوندىقتان دا эكس­پەريمەنتتەن قاشپاۋ كەرەك. قازىرگى زاماناۋي تەاتر ونەرىنە بۇل اسا قاجەت. ماسەلەن, 1997-98 جىلدارى مارقۇم تالانتتى رەجيسسەر قايرات سۋگىربەكوۆ دەگەن دوسىممەن بىرگە فرانس كافكانىڭ «پرەۆراشەنيە» سپەكتاكلىن قويدىق. جۇرت تۋسىنبەدى. سەبەبى كورەرمەن ونداي دۋنيەلەرگە دايىن ەمەس ەدى. ال قازىر زامان دا, ونەرگە دەگەن تالاپ تا باسقا. بۋگىنگى تەاترعا بىر ورىندا تۇرىپ قالۋعا بولمايدى. جان-جاقتى ىزدەنىس قاجەت. ويتكەنى ونەردە باسەكە مىقتى. ەندەشە تاجىريبەدەن دە قورىقپاۋ كەرەك. ونەر تاۋەكەلدى سۋيەدى. بىراق بىز­دە эكسپەريمەنت دەپ ايدى اسپاننان بىر-اق شىعاراتىن رەجيسسەرلەر بار. Эكسپەريمەنتتى «تۋسىنىكسىزدىك» دەپ ويلايدى. جوق, эكسپەريمەنت دەگەنىمىز – سەنىڭ كۋندەلىكتى ويناپ جۋرگەن رولىڭە دايىندالۋ جولىنداعى تۋرلى ىزدەنىس تاجىريبەلەرى. ەڭ اۋەلى سونى تۋسىنۋىمىز كەرەك. مىسالى, مەن «ابايداعى» كەرىم­نىڭ بەينەسىن ساحناعا شىققان سايىن эكسپەريمەنتكە سالسام بولادى. ونىڭ ار قيمىلىن, ىس-ارەكەتىن سىناپ, بايقاپ كورۋگە دايىندىق تا جەتىپ جاتىر. انى­عىندا эكسپەريمەنت دەگەن جانر جوق. ول تەاترعا, اكتەرگە تاجىريبە ۋشىن عانا كەرەك. بىز ايتىپ وتىرعان تەاترلاردىڭ بارلىعى دا эكسپەريمەنتپەن ومىر سۋرۋى تيىس.

بىرنەشە مىڭجىلدىقتى ارتقا تاستا­عان تەاتر ونەرى نەگە ولمەي بۋگىنگە جەتتى? جاۋابى وپ-وڭاي, ونىڭ سىرى زامانمەن بىرگە اۋىسىپ ساحناعا ورالىپ وتىراتىن تۋرلى تاجىريبەلەردىڭ ارقاسىندا. سول ارقىلى تەاترلار تۋرلەنەدى, ونەر وزگەشە ورنەك تۋزدى. مەيلى, تەاتردىڭ بىر زالىندا داستۋرلى سپەكتاكلь وينالا بەرسىن, بىراق كەلەسى زالدى эكسپەريمەنتكە بەرۋ كەرەك. ول جەردە ارنايى رەجيسسەرلىك زەرتتەۋلەرگە باتىل بارىپ, اكتەرلەردىڭ وي-پىكىرلەرى تىڭدالىپ, وزارا شىعارماشىلىق قوяن-قولتىق قا­رىم-قاتىناس ورناۋى قاجەت. سوندا تەاتر تىرىلەدى. Эكسپەريمەنت – سوعان باستايتىن بىردەن-بىر جول. ەگەر كورەرمەن اكتەرلەرمەن بىرگە وسپەسە, ساحنانىڭ كەرەگى نە?! بىز كورەرمەننىڭ دەڭگەيى تومەن دەپ ويلايمىز. بىراق قازىرگى كورەرمەننىڭ دەڭگەيى جوعارى, ورەسى بيىك. ولار ينتەرنەت ارقىلى كينو, سپەكتاكلь كورەدى. جاھانداعى بارلىق وزگەرىستى الاقانعا سالعانداي باقىلاپ وتىرادى. اباي اتا­مىزدىڭ «سوز تۋزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۋزەل!» دەيتىنىندەي, مەن دە وز تاراپىمنان: «كورەرمەن تۋزەلدى, اكتەرلەر, سەن دە تۋزەل» دەگىم كەلەدى.

– قالاي ويلايسىز, جالپى قوعامعا اسەر ەتۋى ۋشىن ونەر وتكىر بولۋى كەرەك پە, الدە كوركەم بە?

– وتكىر بولسا دا, كوركەم بولسا دا – ەڭ اۋەلى ونەر دەڭگەيىنەن تۋسپەۋى كەرەك. وتكىر ەكەن دەپ قارابايىر پۋبليسيستيكانى ساحناعا شىعارا بەرۋگە بولمايدى. ساحنانىڭ وز تالاپ-زاڭدىلىعى بار. ەڭ اۋەلى وسىنى ەسكەرگەن جون. مەن اردايىم ونەر جاعىندامىن. كەڭەس وكىمەتى كەزەڭى بىزدىڭ ميىمىزعا «تەاتر – تاربيە ورنى» دەگەندى قۇيىپ تاستادى. ارينە, تاربيە دەگەن جاقسى سوز. ماسەلەن, تەاترعا بارىپ باس كيىمدى قالاي كيۋ, گالستۋكتى قالاي تاعۋ كەرەك ەكەنىن كورۋگە بولادى. سەبەبى بەلگىلى دەڭگەيدە بۇل دا تەاتردىڭ بىر ميسسيяسى. ايتسە دە, تاربيەنىڭ توركىنى تەرەڭدە. ونى ماعىنالى, مازمۇندى, ايتارى بار ساپالى قويىلىمدار ارقىلى جاساي الامىز. تەاتردان شىققان كورەرمەن ويلانىپ شىعۋى كەرەك. ساحنادا جۋرگەن ار اكتەر وسى ماقسات جولىندا تەر توكسە, ونەر ۇتىلمايدى. تەاتر تابالدىرىعىن اتتاعان ادام قويىلىمنان كوشەگە شىققىسى كەلمەيتىندەي, كۋيبەڭ تىرشىلىككە اяعى باسپايتىنداي جاعدايدا شىعۋى قاجەت. ونەردەگى كاتارسيس دەگەن سول.

– اكتەر ەمەس, قاراپايىم ازامات رەتىندە سىزدى قوعامداعى قانداي ماسەلە تولعاندىرادى?

– مەنى ادام رەتىندە تولعاندىراتىن ماسەلە وتە كوپ. ونىڭ بارىن ايتا بەرسەم, تىزىم تاۋسىلماس. بىراق سولاردىڭ ەڭ نەگىزگىسى – تەحنوكراتيя. Яعني, بىز ادام­جاندىلىقتان, تابيعيلىقتان الشاقتاپ بارا جاتقاندايمىز. قازىر بىزدى تەحنيكا جەپ, «تەمىر قۇرتتار» جۇتۋدا. وعان مىسال جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ ەس بىلمەي جاتىپ قولىنا تەلەفون ۇستاپ وتىرۋى. ونى كورگەن ۋلكەندەر «تەحنيكانىڭ قۇلاعىندا وينايدى» دەپ ماقتانادى. ال سول ماقتاناتىن دۋنيە مە? كەرىسىنشە, ودان قورقۋ كەرەك. وزىم دە بالا تاربيەلەپ وتىرعان اكە بولعاندىقتان, وسى ماسەلە مەنى قاتتى الاڭداتادى. سابي ەسەيىپ, اقىل توقتاتپايىنشا, تەك تابيعي دۋ­نيەلەردەن نار العانى, سونى سەزىنىپ وس­كەنى جون. سوندا قيяلى دامىپ, جاڭا قىرلارى اشىلۋى مۋمكىن. بالكىم, وسى­نىڭ ناتيجەسىندە ويى وزىق, قيяلى جۋي­رىك عۇلاما, تانىم-قابىلەتى جوعارى تۇلعا بولىپ قالىپتاسار. ال تۋا سالىپ تەلەفون ۇستاعان بالالار شە? ولار ين­تەرنەتتىڭ ماڭايىندا عانا قالىپ قوяدى. تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرىمەن قا­تار, زاردابى دا جەتەرلىك. ماسەلەن, بۇرىندارى بالادان «اناۋ سۋرەت قايدا?» دەپ سۇراسا, بالالار كەرەك كىتاپتى تاۋىپ, ويلانىپ, ونىڭ ىشىن پاراقتاپ ىزدەيتىن, كورسەتۋگە اسىعاتىن. وزىنىڭ سول ىزدەنىسىن ۋلكەن ەڭبەك دەپ ەسەپتەيتىن. سونىسىنا ماقتاناتىن. ال قازىر شە? تەلەفوندى الىپ, تەتىكتى باسادى دا كورسەتە سالادى. ارتىق ويلانعىسى كەلمەيدى. مىنە, مەنىڭ بۋگىنگى قوعامداعى قاۋىپتەنەتىن باستى قورقىنىشىم – وسى. ادامنىڭ ويلاۋ جۋيەسىندە شەكتەۋلەر بولماعانى دۇرىس. ال قازىرگى تەحنيكا, ونىڭ ىشىندە سمارتفوندار ادامدى بىرتەكتى ويلاۋعا اكەلە جاتىر. ادام رەتىندەگى ەرەكشەلىگىمىز قالماي بارادى.

– شابىتقا تاۋەلدىسىز بە?

– جوق, شابىتقا تاۋەلدى ەمەسپىن. «قورقىتتاعىداي» (سپەكتاكلь. – اۆت.) قاسىما جىنداردى دا شاقىرمايمىن (كۋلدى). باستىسى – دايىندىق باستال­عان كۋننەن ساحنادان بىر سات الىستامايمىن. بەرىلگەن رولدى جان-جاقتى سا­راپتاۋعا باسا نازار اۋدارامىن, زەرت­تەپ-زەردەلەيمىن. بىر سوزبەن ايت­قاندا, رولىممەن «اۋىرامىن». «ول كىم?», «كيەتىن كيىمى قانداي?» دەگەندەي. فيزيكالىق تۋر-سيپاتى, ىشكى جان دۋنيەسى قانداي ەكەنىن بىلۋگە تىرىسامىن. كەيىپكەر مىنەزىنىڭ بارلىق بوяۋىن شامامنىڭ جەتكەنىنشە بارلاپ-باقىلايمىن. بۇل – رول دايىنداۋداعى مەن ۋشىن بۇلجىماس قاعيدا. مەنىڭ ۇعى­مىمدا, تالانتتىڭ دا, داڭقتىڭ دا كىلتى – ەڭبەكتە. ول ونەرگە دە تىكەلەي قاتىستى.

– ال كوڭىل كۋيىڭىز ساحناداعى ويى­نىڭىزعا اسەر ەتىپ جاتا ما?

– بۇل ەندى اكتەردىڭ تەحنيكاسىنا بايلانىستى دۋنيە. اكتەرگە شەبەرلىك اسا قاجەت. وعان ادام قالىپتاسۋى كە­رەك. بىزگە ۇستازىمىز تۇڭعىشباي جامان­قۇلوۆ ساباق بەرگەن كەزدە «ۋيدەگى, دالا­داعى جامان ويلارىڭدى ساحناعا الىپ شىقپاڭدار. كادىمگى ۋيگە اяق كيىمدەرىڭدى شەشەسىڭدەر عوي, سول سەكىلدى «بىسسىمىلا» دەپ بار كۋيبەڭدى بەرگى جاققا تاستاپ, سودان سوڭ عانا ساحناعا شىعىڭدار» دەپ بويىمىزعا سىڭىرگەن. بىرىنشى كۋرستان باستاپ بىز ۋشىن وسى تالاپ بۇلجىماس قاعيداعا اينالدى. اكتەرلەردىڭ اراسىندا «ساحناعا جينالماي شىعىپتى» دەگەن سوز بار. شىنىمەن دە, جينالماي شىعىپ ويناعان رولدەردە نە ىستەپ جۋرگەنىڭدى بىلمەي قالاسىڭ. بارلىعى شاشىراڭقى بولادى. سونداي-اق وز قالىبىنا تۋسكەن, ابدەن ەرتتەپ مىنىپ الاتىن رولدەر دە كەزدەسەدى. ونداي سپەكتاكلьدەردە جان دۋنيەڭ راحاتتانىپ, ارىپتەستەرىڭمەن قالجىڭداسىپ جۋرىپ وينايسىڭ. ارينە, ول – سومدايتىن رولىڭ ابدەن ويعا ورنى­عىپ, بويعا سىڭگەننەن كەيىنگى مەرەكە. بىراق «بىر وبرازعا كىرىپ الىپ, شى­عا الماي جۋرمىن» دەگەن, مەنىڭشە, جال­عان سوز. اكتەرلىك تاجىريبەمنەن تۋي­گەنىم. سەبەبى تەاتردىڭ اتى – تەاتر. كەيىپكەر بولمىسىنا قاتتى كىرىپ كەتۋ دە قاتەلىك. ول ۋشىن دە تەحنيكا كەرەك. «تراگەديя ويناپ جاتىرمىن» دەپ بار كۋشتى بىردەن سالىپ تاستاۋعا بولمايدى. اكتەر وزىن ساقتاي بىلۋى كەرەك. ماسەلەن, «قورقىت» قويىلىمىندا 3 مي­­نۋتقا عانا ساحنانىڭ سىرتىنا شى­عىپ كەلۋگە مۋمكىندىك بار. قالعان ۋاقىت­تىڭ بارىندە كورەرمەننىڭ نازارىندامىن. فيزيكالىق تا, پسيحولوگيяلىق تا تۇرعىدان «قورقىت» وتە اۋىر سپەكتاكلь. قۇلاش-قۇلاش مونولوگ, سودان كەيىن اق ولەڭ. ال اق ولەڭنەن شاتاسساڭ, ەشتەڭەنى وزگەرتە الماي قالاسىڭ. «قورقىتتى» ويناعاندا پىشاقتىڭ جۋزىندە جۋرگەندەي قارا تەرگە تۋسەمىن. بىراق سونىسىنا قاراماي «قورقىتتان» جانىم كەرەمەت لاززات الادى. ساحناعا ار شىققان سايىن كۋندەلىكتى كۋيبەڭگە تازارىپ ورالامىن.

– قاراپ وتىرساق, سىزبەن تاندەم­دە جۇمىس ىستەگەن رەجيسسەرلەر بو­لات اتاباەۆ, قايرات سۋگىربەكوۆ, نۇر­قانات جاقىپباي, ەسمۇحان وباەۆ, ورازحان كەنەباەۆ, اۋباكىر راحيموۆ باستاعان كىل جۋيرىكتەر ەكەن. بۇل كىسىلەردىڭ سۋرەتكەر رەتىندەگى اكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ ەرەكشەلىگىن قالاي باعالايسىز?

– ەسىمدەرى اتالعان رەجيسسەرلەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ اكتەردەن كوپ نارسەنى تالاپ ەتەدى. شىعارماشىلىق تەڭدەسسىز تاجىريبە دەسەم دە ارتىق ەمەس. ارقايسىسىنىڭ كاسىبي مامان رەتىندەگى وزىندىك جۇمىس ىستەۋ تاسىلى, ەرەكشەلىگى بار. سودان وزىڭە قاجەتىن الا الساڭ – باقىتتىسىڭ. بىراق وكىنىشكە قاراي, قازاق تەاترلارىنداعى كوپ اكتەر سول بەرىلگەن مۋمكىندىكتى وز دەڭگەيىندە پايدالانا الماي جاتقانداي كورىنەدى. يا, مەن دە اكتەرمىن. بىراق مەن ماقتاسام دا, داتتاسام دا وزىمىزدىڭ اكتەرلەردى عانا ايتامىن. نەگە? سەبەبى بىزدىڭ ارتىستەر تەاتردا وز ميسسيяلارىن كوبىنە ورىنداماي نەمەسە ورىنداي الماي جاتادى. بارىنە بىردەي كۋيە جاققىم كەلمەيدى. بىراق باسىم كوپشىلىگىنىڭ سونداي ەكەنى راس. ولار رەجيسسەرلەر قويىپ بەرگەن شەڭبەرمەن عانا جۋرەدى. ال ساحنادا اكتەر ورىنداۋشى ەمەس, تۋدىرۋشى بولۋى قاجەت. وزىندىك مەنى, پىكىرى, كوز­قاراسى بولۋى تيىس. ارينە, رەجيسسەر مىندەتتەر بەرە الادى. الايدا, سەن سومدايتىن كەيىپكەردى وزىڭنەن ارتىق ەشكىم دە بىلمەيدى عوي. سوندىقتان رەجيسسەرمەن كەلىسە وتىرىپ, وز ويلارىڭدى ۇسىنۋدىڭ دا ماڭىزى زور. ال بىزدە رەجيسسەرلەر اكتەرلەرگە بارىن شايناپ بەرىپ جامان ۋيرەتكەن. رەجيسسەرلەر مەن اكتەرلەردىڭ وز قىزمەتىن بىلۋى وسى تۇستا ماڭىزدى. مىنە, سوندا عانا ناعىز ونەر تۋادى, ناتيجەسىندە كورەرمەن قۋانادى. سپەكتاكلь دەگەن – اكتەر مەن رەجيسسەردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى. ال جۇ­مىس كەزىندە بايلانىس جاقسى ورناسا, ونەر تۋادى, تولىققاندى دۋنيە پايدا بولادى.

– اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا ەسىمىڭىزدىڭ قويىلۋ تاريحىن بىلگىمىز كەلەدى?

– مەن تۋىپ-وسكەن جامبىل وبلىسى, سارىسۋ اۋدانى, بايقادام اۋىلىندا ەكى-اق دۋلىعا بولدىق. ونىڭ بىرى – اۋىلىمىزداعى جاسى ۋلكەن اقساقال بولسا, ەكىنشىسى – مەن. شىنىمدى ايتسام, ودان باسقا دۋلىعا دەگەن اتتاسىمدى كەزدەستىرمەپپىن. ماعان دۋلىعا دەگەن ەرەكشە نىسپىنىڭ بۇيىرۋىنا سەبەپشى ادام – اتام. بيىك جۋرسىن, ابرويلى بولسىن دەگەن نيەتتە قويىلىپتى. بىز بۇعان كوبىنەسە باتىردىڭ باس كيىمى رەتىندە عانا قارايمىز عوي. بىراق دۋلىعانىڭ ماعىناسى كەڭ. جازۋشى تۇرسىن جۇرت­بايدىڭ «دۋلىعا» دەگەن كىتابى بار. سون­دا جاقسى جازىلعان. اڭىز بويىنشا, تۋركى حالقىندا كورەگەن, دانا حان وتىپتى. سول زامانداردا ەلدە ناۋبەت بولىپ, حالىق اشارشىلىقتان قىرىلاتىن بولعان سوڭ حان ەلىن تۋگەلىمەن تاۋعا كوشىرىپ اكەتىپ, امان الىپ قالىپتى. ريزا بولعان حالقى اجالدان اراشالاپ قالعان پاتشاسىن دۋلىعا دەپ اتاپ كەتىپتى. سودان باستاپ اسكەر باستايتىن حاندار مەن باتىرلار زور مارتەبە كورىپ باستارىنا دۋلىعا كيەدى-مىس. مەن ۋشىن دە دۋلىعا دەگەن اتقا لايىق بولىپ جۋرۋدىڭ وزى ۋلكەن جۋك, جاۋاپكەرشىلىك ھام زور مارتەبە. اللادان وسى ابىرويدان ايىرماسىن دەپ تىلەيمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 اڭگىمەلەسكەن

نازەركە جۇماباي

«ەگەمەن قازاقستان»,  30 تامىز, 2019