«اتتيلا مەن اэسيي» تاريحي دراماسى تۋرالى (تەاترعا دايىندىقپەن بارايىق)

         تاريح تۋرالى دەرەكتەردى ادام كوبىنە ونەر ارقىلى وڭاي قابىلدايدى ەكەن. كىشكەنتاي كەزىمدە əپكەم ىليя جاقانوۆتىڭ «قۇلپىرادى دالا, گۋلدەيدى ورمان, ەمىزەدى ەگىز ەدىل مەن جايىق» دەگەن əنىن ىڭىلداي وتىرىپ ايتاتىن. سونداي مۇڭعا, ساعىنىشقا تولى əن. مەكتەپتە تاريح-گەوگرافيя پəندەرىن وقىعاننان كەيىن ەدىل مەن جايىق ماعىناسىن تۋسىنە باستادىق. كارتادان ەدىل مەن جايىقتى ىزدەيمىز. ەدىل دەگەنىمىز قازىرگى رەسەي تەرريتوريяسىنداعى ۆولگا وزەنى ەكەن. ال كونە اتاۋى – ەدىل (Atil/Atal). وزەن عۇن يمپەريяسىنىڭ əيگىلى قاعانى اتيللا, яعني ەدىلدىڭ قۇرمەتىنە اتالعان دەسەدى دەرەكتەردە. اتيللا قاعان – باتىس عۇندار مەن ەۋروپالىق كوپتەگەن تايپانىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ۋلكەن قاعانات قۇرعان (ب.ز. 434-453 جج.) əلەمدىك تاريحتا ەرەكشە ورنى بار تۇلعا. ورتا سىنىپقا بارعاندا كوشپەندىلەر دالاسىنان وسىنداي əلەمدىك تۇلعا شىققانىن وقىپ, ىشتەي ماسايراپ, رۋحتانعانىمىز ەسىمدە.

        

         جاقىندا م.Əۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميяلىق تەاتر 94- ماۋسىمىن «اتيللا مەن اэسيي» دراماسىمەن اشتى. ەسكى تاريحپەن قايتا كەزدەسكەندەي بولدىق. اتيللاتانۋشى, فرانسۋز جازۋشىسى گ.تومسكيي (گ.تۋرگэن) پьەساسى نەگىزىندە ساحنالانعان تاريحي دراما كوپكە وي سالادى. وندا اتيللانىڭ ادامدىق كەلبەتىن, دىني سەنىمدەردى قادىرلەيتىن ديپلوماتتىعىن, قۇليەلەنۋشىلىكتى جوۋعا اتسالىسقان تۇلعالىق بەينەسىن ساحنالاعان. دوستىققا ادالدىق پەن ارامدىقتىڭ اراسى قانشالىقتى ەكەنىن دە الاقانداعىداي كورسەتەدى. گەنەرال اэسييمەن دوستىعى تۋرلى ويعا جەتەلەيدى.

         سپەكتاكلьدىڭ باسقا قويىلىمداردان ەرەكشەلىگى – تەاتر «جۇلدىزدارىنىڭ» باستى رولدەرگە جاپا-تارماعاي تارتىلماعانى دەر ەدىك. مىنە, قاراڭىزشى, اتيللا رولىندە ا.جۇماباي, ا.لەپەسباەۆ, م.اساۋباي ۋشتىگى كەزەكتەسىپ وينايدى. اэسيي رولى ا.بورانباي مەن ج.تينباەۆقا بۇيىرعان. كەرە-كو – م.كەلگەنباي مەن ا.ابدىحاميتوۆا, گاللا پلاسيديا – گ.جاقىپوۆا مەن ك.Əشىموۆا, اسپار –ب.مəنجىگىتوۆ پەن ك.بەيسەعاليەۆ دەپ جالعاسا بەرەدى. بىردى-ەكىلى əرتىستى ايتپاساق, سپەكتاكلь «جۇلدىزدى» قۇرامنان ادا. بىر جاعىنان تاسادا جۋرگەن اكتەرلارعا تانىلۋعا مۋمكىندىك مول. Əتتەگەن-اي دەيتىن تۇسى دا بار. اكتەرلاردىڭ رولدە بەرىلگەن سوزدى ۇمىتىپ قالىپ, وزدەرىنشە يمپروۆيزاسيя جاساۋى كوبىنە سəتتى شىعا بەرمەيدى. نەگە? ويتكەنى كەيبىر اكتەرلاردا يمپروۆيزاسيя جاساعاندا, ۇمىتىپ قالعان سوزىن الماستىرا قوяتىنداي سوزدىك قورى بولا بەرمەيدى. قۇلاققا تۋرپىدەي تيەتىن سوزدەردى تەاتردان ەستىپ قالعاندا, تىلىڭدى تىستەپ قالاسىڭ. اۆتوردان ەمەس, اكتەردان كەتكەن قاتەلىك ەكەنىن ىشىڭ سەزىپ وتىرادى. سونداي كەزدە اكتەرلاردى جيناپ الىپ, اۋىلعا اپارىپ تاستاسا دەيسىڭ نەمەسە قازاق تىلىنەن ەمتيحان العىڭ كەلىپ كەتەدى. يə, «اتيللا مەن اэسيي» سəتتى اۋدارىلعان. وتكەن جىلى ەسمۇحان وباەۆ قويعان «اننا كارەنيناداعىداي» «تۋيەدەن تۋسكەندەي» سوزدەر جوق.

         بۇل شىعارمانىڭ تىلدەن قاعاجۋ كورەتىن جونى دە جوق. ويتكەنى اۋدارماشى – سىنشى Əليя بوپەجانوۆا اپايىمىز. تەك بىردى-ەكىلى جەردە اكتەرلاردىڭ يمپروۆيزاسيяسىنان كەتكەن قاتەلىكتەردى بايقاپ قالعاندا, «اكتەرلار قازاقتىڭ مىقتى جازۋشىلارىن بىر قايتارا وقىپ شىقسا» دەدىك. قازىرگى تەلە-راديو, سايتتار ارقىلى سانامىزدى ۋلاپ جاتقان شالا اۋدارما تىلىنە بوي ۋيرەتىپ السا, بۋگىنگى اكتەردىڭ ەڭ ۋلكەن كەمشىلىگى دە سول بولماق.

         سپەكتاكلьدىڭ رەجيسسەرى – الما كəكىشەۆا (ارعىن). سوڭعى كەزدە تەاترلارىمىزدا «سəنگە» اينالىپ بارا جاتقان ەكەۋدىڭ قۇپيя قاتىناسىنا ارنالعان كورىنىستەردىڭ جيىلەۋى الما اپايىمىزدى دا اينالىپ وتپەپتى. بəلكىم, كورەرمەندى تارتۋدىڭ بىر امالى شىعار بۇل دا… تەاتردا «كينوداعىداي كورىنىس» قايتالانا بەرسە, جان-جاعىڭداعى ادامنان وزىڭنەن-وزىڭ قىسىلادى ەكەنسىڭ. Əرينە, مۇنداي كورىنىستەر اكتەردىڭ پلاستيكاسىن كورسەتۋگە əدەمى مۋمكىندىك بەرەدى. بىراق تەاترلارىمىزعا مەكتەپ وقۋشىلارىن رەپەرتۋار تاڭداماي اپارا سالاتىنىن ەسكەرگەنىمىز جون.

         جالپى, «اتيللا مەن اэسييگە» بارماس بۇرىن, تاريحتى بىر قايتالاپ العان ابزال. Əيتپەسە, بۇل قويىلىم دايىندىقسىز بارا سالاتىن əلەۋمەتتىك-وتباسىلىق مەلودراما, كومەديя ەمەس.

 

جادىرا نارماحانوۆا

«اقجەلكەن» جۋرنالى, 31.10.2019