بولات ابدىلمانوۆ: مەنى حالىق ابدىلمانوۆتان بۇرىن «اباي» دەپ قابىلدايدى

– سوناۋ 1962 جىلى ىدىرىس نو­عاي­باەۆ ۇلى ابايدىڭ ساحناداعى بەينەسىن جا­سادى. اراعا 40 جىل ۋاقىت سالىپ ازىر­بايجان مام­بەتوۆتىڭ رەجيسسەرلى­گىمەن اقىن رولىن وزىڭىز ساحناعا الىپ شىقتىڭىز. ابايداي الىپ­تىڭ رولىن سومداۋ تالايعا ارمان بول­عانمەن, ەكى­نىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىنى انىق.بارلىق قۇقىقتار ساقتالعان.

 

– ونىڭىز راس. مەن 1985-1992 جىلدار ارا­لىعىندا  ع.مۋسىرەپوۆ اتىن­داعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميяلىق بالالار مەن جا­سوسپىرىمدەر تەاترىندا جۇمىس ىستەدىم. 1993 جىلى شەكس­پير­دىڭ «اساۋعا تۇساۋ» كو­مەديя­سى قويىلىپ, باس­تى رول – پەترۋчيونى سومداۋعا م.اۋەزوۆ اتىن­داعى قازاق مەم­­لەكەتتىك دراما تەاترىنا شا­قىرتۋ الدىم. اكەمتەاترعا اۋىسار كەزدە تۋ­سىمە ۇستا­زىم ى.نوعايباەۆ ەندى. ۇستازىم قىپ-قى­زىل شوققا ەتتى قاقتاپ جاتىر ەكەن. ما­عان «مى­نا ەتتى ارى قاراي سەن قاقتا» دەدى. وسى تۋسىم­دى جاقسىلىققا جورىدىم. سول كور­گەن تۋسىم­دەگىدەي ى.نوعايباەۆ ويناعان رول­دەردى اراعا جىل­دار سالىپ مەن ويناپ جۋردىم. ۇستازىم «جاۋ­­شى», مەن «جاۋجۋرەك مىڭ بالا» فيلьمىندە بوگەن­باي باتىر­دىڭ رو­لىن وينادىق. شەكس­پيردىڭ «اساۋعا تۇ­ساۋىن­دا» دا پەترۋ­чيو­نىڭ رو­لىن ار جىلدارى ۇستازىم ەكەۋمىز سومداپپىز. اباي رولىن 1962 جى­لى ى.نوعايباەۆ ويناسا, 2002 جى­لى مەن ساحناعا الىپ شىقتىم.  

مەنىڭ ابايدىڭ شىعارماشىلىعىمەن اك­تەر رەتىندەگى تىكەلەي بايلانىسىم 30 جا­سىمنان باستالدى. ع.مۋسىرەپوۆ اتىنداعى قا­زاق مەملەكەتتىك اكادەميяلىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا جۇمىس ىستەپ جۋرگەن كەزىمدە رايىمبەك سەيتمەتوۆ اعا­مىز ابايدىڭ قارا سوز, ولەڭدەرىنەن تۇرا­تىن «قالىڭ ەلىم, قازاعىم» اتتى پوэ­تي­كا­لىق سپەكتاكلь قويعان بولاتىن. مەن اعا اباي­دىڭ رولىن سومداپ, اقىننىڭ ولەڭ­دە­رىن, قارا سوزدەرىن وقىدىم. قاراپ وتىرسام, بۇل مەنىڭ م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» تراگەديяسىنا بارار جولداعى ازداعان دايىندىعىم ەكەن عوي. بۇل سپەكتاكلьگە دايىندىقتا بى­راز قينالدىم. مەن 30 جاستا ويناعان اباي بولەك, بۇل قويىلىم مۋلدەم بولەك ەدى. از-اعا دايىندىقتى مەنىڭ داۋىسىمنان باستادى. «سەنىڭ كونسەرتتەگى داۋىسىڭ ماعان كەرەك ەمەس, باسقا داۋىس ىزدە» دەدى. ودان بولەك, دايىن­دىق بارىسىندا ابدىراحمانمەن كو­رىنىستى سەزىنگەنمەن, قانشا رەت ايتسا دا, تو­لىققاندى  يگەرە المادىم. سوندا ول كىسى «سەن مىنا كەرەگەنى ۇستايسىڭ دا, بۋكىل ترا­گەديяمەن العا قاراي جۋرەسىڭ» دەدى. مەن «ازە­كە, قازاقتا مىنا كەرەگەنى كەرگەن دەگەن جا­مان ىرىم عوي» دەپ ەدىم, «بۇل جەردە كە­رەگە دەگەن بۋكىل حالىقتىڭ تراگەديяسى, اباي جالعىز قازاقتىڭ تراگەديяسىن ەمەس, بۋكىل ادامزاتتىڭ تراگەديяسىن كوتەرىپ تۇر» دەپ بىر-اق اۋىز سوز ايتتى. «اباي» سپەك­تاكلىندەگى مەنىڭ جۋرەگىمە ەڭ جاقىن بول­عان جانە بۋكىل حالىقتىڭ وتە ساتتى شىققان جەرى دەپ ايتاتىن كورىنىسىنىڭ بىرى – وسى اباي مەن ابدىراحماننىڭ قوشتاساتىن ساح­ناسى بولدى.

– «ابايدى» ساحناعا الىپ شىعۋداعى ىز­دەنىسىڭىز جايلى ايتساڭىز.

– اۋەزوۆ «اباي دەگەن – تەرەڭ تەڭىز, الىپ مۇحيت. ابايدى تانىعان سايىن, ونىڭ تۋبىنە مارجاندارىن الۋ ۋشىن سۋڭگي بەرۋىڭ كە­رەك. ال مەن ونىڭ بەتىن عانا قالقىدىم» دە­گەن. ابايدى بۋكىل الەمگە تانىتقان اۋە­زوۆ سويتىپ جازسا, اكتەر رەتىندە مەن شو­مىش­پەن دە قالقي المايتىن شىعارمىن دەگەن ال­دىمدا ۋلكەن  جاۋاپكەرشىلىك تۇردى. ويت­كەنى اكەمتەاتردا 100-دەن اسا اكتەر بار, ولاردان بولەك ابايدى ويناعان اكتەر­لەر­دىڭ دە ماعان سىن كوزبەن قارايتىنى ايت­پاسا دا تۋسىنىكتى ەدى. مەن وزىمدى بۇرىن­عى وي­ناپ جۋرگەن سپەكتاكلьدەرىمنەن بولەك باسقا جاعىنان كورسەتۋىم كەرەك بولدى.

ابايدى ويناۋ جولىندا كوپ ىزدەندىم, بى­­راز كىتاپ وقىدىم. بىر كۋنى ت.الىم­قۇلوۆ­تىڭ «جۇمباق جان» دەگەن كىتابى قولىما  تۋس­تى. سوندا اۆتور ابايدىڭ ولەڭدەرىندە «مەن ىشپەگەن ۋ بار ما?», «ىشىم تولعان ۋ مەن ورت» دەگەن سيяقتى جۋرەك, ۋ تۋرالى كوپ اي­تى­لادى. سول زاماندا قوعامعا قارسى شىق­قان تالانتتى ادامداردى قارسىلاستارى, باسە­كەلەستەرى ۋ بەرىپ ولتىرەدى ەكەن. مۋمكىن اباي سونى الدىن الا بىلىپ, بىرەۋ ۋ بەرسە اعزام دايىن بولسىن دەپ كىشكەنتاي-كىشكەنتايدان ۋ ىشكەن شىعار دەگەن جورامال ايتادى. سپەكتاكلь بارىسىنداعى ىزدەنىستە اۆ­توردىڭ وسى ويى ماعان كوپ كومەكتەستى. ەگەر وزىنىڭ ەڭ سۋيىكتى شاكىرتى, ودان سوڭ ەكى بالاسى بىرىنىڭ ارتىنان بىرى ولسە جانە بۋكىل قارسىلاستارى ونى سوققىعا جىعىپ جاتسا, جاي ادام مۇنداي قايعىنى قالاي قابىلدايدى? ال اقىن, جۋرەگى سەزىمتال ادام شە? ونىڭ ۋستىنە ادام ۋ ىشسە شە? ۋ دەگەن كادىمگى دوپينگ سيяقتى سەزىمدى ودان سايىن وяتىپ, جۋرەك تەبىرەنىستەرى تەرەڭنەن تول­قيدى عوي. مەن وسىنداي تەبىرەنىستەرگە, تولقىنىستارعا بارىپ, اقىننىڭ ىشكى دۋ­نيەسىندەگى قوپارىلىستى كورسەتكىم كەلدى, وزىمنىڭ ايتاتىن مونولوگتارىمدى تەك بىر جاقتى ەمەس, جان-جاقتى جەتكىزۋگە تىرىس­تىم.

– ابايدى سىزگە دەيىن دە, سىزدەن كەيىن دە قانشاما ارىپتەستەرىڭىز وينادى. بى­راق سىزدىڭ وبرازىڭىزدى كورەرمەن وتە جاقسى قابىلدادى, ابايدىڭ رولى سىز­دىڭ تولقۇجاتىڭىزعا اينالدى. مۇ­نىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز?

– 2002 جىلعى تەاتر فەستيۆالىندە «تەاتر­دىڭ ەڭ ۋزدىك اكتەرى» نوميناسيяسى ماعان بەرىلدى. ودان كەيىن تەاتر سىنشىسى بولعان مارقۇم ا.سىعاي رەسپۋبليكالىق «ەگە­مەن قازاقستان», «جاس قازاق» گازەتى مەن «پاراسات» جۋرنالىندا مەن جايىندا اۋقىمدى ماتەريالدار جازدى. ابايدىڭ بار­لىق وكىنگەن, وپىنعان, كۋرسىنگەن, كۋل­گەن, تەبىرەنگەن ساتتەرىن وتە نانىمدى شى­عاردى دەي كەلە, «ابدىلمانوۆقا دەيىنگى اكتەرلەر ابايدى ويناۋدان وتىپ كەتتى. ال ابدىلمانوۆتان كەيىنگىلەر ابايدى وينايتىن دەڭگەيگە الى جەتكەن جوق» دەپ پىكىر ايتتى. وسى «تۋركىستان» گازەتىندە جابال شويىن­بەت وز ويىن جازدى, ودان بولەك ا.سەي­دىمبەك, د.يسابەكوۆ, گ.سەرعازى, ن.ورازالين باسپاسوز بەتتەرىندە جاقسى پىكىرلەرىن بىلدىردى. توكەن يبراگيموۆ بۋكىل ەلدىڭ الدىندا «جالپى مىنا ابدىلمانوۆتىڭ ارى قاراپ تۇرعانىنىڭ وزىن ابايعا ۇقساتامىن. ويت­كەنى ابايدى جەڭگەلەرى بۇقامويىن دەپ اتاعان. مىنا جىگىتتىڭ تاقيяسىنان باستاپ با­قايشاعىنا دەيىن تۋرا ابايدىڭ وزى سيяق­تى كوزگە ەلەستەيدى ەكەن» دەپ ايتقانى ەسىمدە.

مەن وسىعان دەيىن 60-تان اسا كينوعا تۋس­كەن ەكەنمىن, ماعان ارناپ سسەناريي دە جاز­دى. بىراق قاي جەرگە بارسام دا كينوداعى رول­دەرىمنەن بۇرىن ەڭ بىرىنشى ابايدى اي­تادى. مەنى حالىق اباي دەپ قابىلدا­عا­نىنا وزىمدى باقىتتى سەزىنەمىن. اسقار دەگەن دوسىمنىڭ ايەلى «مەنىڭ كۋيەۋىم اسكەردە بوكەڭمەن بىرگە بورىشىن وتەگەن» دەسە, «ول قاي اكتەر?» دەپ سۇرايدى ەكەن. فاميليяمدى ايتسا, كەيبىرەۋلەر ونشا تانىمايتىن كو­رىنەدى. «ابايدى ويناعان اكتەر عوي» دەسە, بارى «ول كىسىنى تانيمىز عوي» دەپ شۋ ەتە قا­لادى ەكەن.

مامبەتوۆ «ابايدى ويناۋ ۋشىن تالانت از بولادى, ول ۋشىن اكتەردىڭ بۋكىل بولمىسى كەلۋى كەرەك» دەيدى. ورىستار «دارىندى اكتەر بولمايدى, تەك وڭ جامباسقا كەلەتىن رول بو­لادى» دەيدى. مەنىڭ وڭ جامباسىما كەلەتىن رولدى مامبەتوۆ كورە بىلدى دەپ ويلايمىن. اكتەردى كورە بىلۋ ۋشىن رەجيسسەردىڭ ەكى كوزىنەن باسقا ۋشىنشى كوزى, яعني كوكىرەك كوزى وяۋ بولۋى كەرەك. مامبەتوۆتىڭ ۇلى­لىعى سوندا ول وزىنىڭ اكتەرىن تاني بىلدى, سول ارقىلى ول 30 جىلدا تەاتردىڭ التىن عاسىرىن جاسادى. ول قازىرگى رەجيسسەرلەر سيяق­تى «بۇل قاي جەردىڭ بالاسى, قاي رۋدان?» دە­گەن ۇساقتىققا بارمايتىن. ونەر دەگەن بىر-اق رۋ, بىر-اق ۇلت. سوندىقتان بولار مام­بەتوۆ كەيبىر اكتەرلەردىڭ اتىن دا بىل­مەيتىن, بىراق وزى ات قويىپ الاتىن. مەنى بالۋان دەپ شاقىراتىن.

از-اعا  ساحنادا قانشاما تەحنيكالىق مۋم­كىن­دىكتەردى پايدالاندى. مامبەتوۆتىڭ ەكىن­شى بىر مىقتىلىعى  ونىڭ قويىلى­مىن­دا­عى مۋزىكاسى بولاتىن. ان ەلىتىپ اكەتەدى, سەنى سەندىرەدى, سەن سەنگەننەن كەيىن كورەر­مەن دە ساعان سەنەدى.

ابايدى وينايتىن اكتەر جاسى كەلگەن سايىن اقىندى باسقا جاعىنان تۋسىنە باس­تايدى. مۇحيتتىڭ تەرەڭىنە سۋڭگىگەن سايىن مارجان تاستاردى كوبىرەك جينايسىڭ. مىسالى, مەن 40 جاستا ابايدى وينادىم, قازىر جاسىم 60-تا. ەگەر قازىر وينايتىن بولسام, ابايدىڭ رولىن اشۋدا اكتەرلىك جانە ومىرلىك تاجىريبەمدى جۇمسار ەدىم. ويتكەنى ابايعا ار جاستا ارتۋرلى كوزبەن قارايسىڭ. نەعۇرلىم اكتەر تاجىريبەنى كوبىرەك جي­ناعان سايىن ابايدى سەزىنۋى, تۋسىنۋى, تەرەڭى­نە بويلاۋى سوعۇرلىم ەرەكشە بولادى.

– اكتەردىڭ ار رولى ونى تاربيەلەيدى دەيدى. ابايدىڭ رولى سىزدىڭ ومىرلىك كوز­قارا­سىڭىزعا اسەر ەتتى مە?

– اكتەردىڭ ار رولى زور جاۋاپكەرشىلىك جۋكتەيدى. ساحنادا ادەمى رول ويناپ, ومىردە قالاي بولسا سولاي سويلەپ, مىنەز-قۇلىق كور­سەتۋگە بولمايدى. ابايدى ويناعانعا دەيىن ەڭكەيگەنگە ەڭكەي, شالقايعانعا شالقاي دەيتىنمىن. ابايدان كەيىن ەڭكەيگەنگە دە, شالقايعانعا دا ەڭكەۋدى ۋيرەندىم. قازاقتىڭ «تاسپەن اتقاندى اسپەن ات» دەگەن سوزىنىڭ ماعىناسىن ۇقتىم. اباي وزىڭنىڭ قانداي ادام ەكەنىڭدى بىلگىڭ كەلسە, ساعان قيяنات جاساعان ادامنان كەشىرىم سۇرا, سوندا سەن دۇرىس جولداسىڭ دەيدى. كى­شى­رەۋ مەن كەشىرۋ سەنىڭ ىشكى جان دۋنيەڭنىڭ قان­شالىقتى كەڭ ەكەنىن كورسەتەتىنىنە كو­زىم جەتتى. «جاقسى كىسىنىڭ اشۋى – شاي ورامال كەپكەنشە, جامان كىسىنىڭ اشۋى – باسى جەرگە جەتكەنشە» دەگەن سوزدىڭ استارىن ومىر تاجىريبەم ارقىلى ۇعىنا باستادىم. ابايدىڭ رولىن ويناۋ ارقىلى بۇرىن­عى قاتتىلىقتان ارىلىپ, تۋىستارىم مەن دوستارىمدى كەڭ قۇشاعىما سىيدىرىپ, الىستى ويلايتىن وسىنداي كوركەم مىنەز قالىپتاستىردىم.

– بۋگىندە ابايدى ويناپ جۋرگەن ارىپ­تەستەرىڭىزدىڭ ويىنى كوڭىلىڭىزدەن شى­عا ما? 

– ورىستىڭ سىنشىلارى «بەز گولوسا وتەل­لۋ يگراتь نەلьزя» دەيدى.  ابايدى ويناۋ ۋشىن اكتەردىڭ كەڭ تىنىستى, эپيكالىق زور داۋىسى بولۋى كەرەك. Яعني اكتەردىڭ ۋنى ماڭىزدى. سارى مايدان قىلشىق سۋىرعان­داي سوزدىڭ دە وزىنىڭ اۋەنى بولادى. اكتەردىڭ ۋنىندە سويلەپ تۇرعاندا كادىمگى ان ايتقان سيяق­تى اۋەن بولادى. مىنە, سول ۋندە بۋكىل ابايدىڭ فيلوسوفيяسىن, ونىڭ اقىندى­عىن, پوэزيяلىق ۋنىن, كەڭ داۋىسىن جەتكىزۋ كەرەك. سويلەگەن كەزدە اقىننىڭ بىر سوزى تۇرماق, بىر ارىپى تۋسپەۋ كەرەك. زور داۋىستى, ديكسيяسى مىقتى, ۋنى, تۋر-تۇلعاسى, كەسكىن-كەلبەتى, شاشىنان باستاپ تىرناعىنا دەيىن ابايدى بەينەلەيتىن, تىپتى كوزقاراسىنىڭ, جۋرگەن جۋرىسىنىڭ وزى ابايدى حالىققا سەندىرەتىندەي بولۋ كەرەك. ويتكەنى ابايدى بۋكىل ەل بىلەدى, ونىڭ بەينەسى ار قازاقتىڭ جۋرەگىندە تۇر. مەن ساحناعا اباي بولىپ شىعا كەلگەندە كورەرمەن قول شاپالاقتاي­تىن, ولار مەنىڭ ويىنىمنان بۇرىن ۇقساستىعىما قول سوعاتىن. سىنشىلار «اب­دىل­مانوۆ شىققان كەزدە جۋگىرىپ بارىپ «اباي اتا!» دەپ شاپانىنا ورالعىمىز كەلە­دى» دەپ جازدى. مىنە, كورەرمەننىڭ كوزى سەن­­­­­گەندە بارىپ تازا ونەر تۋىندايدى.

ابايعا эكسپەريمەنت جاساتۋعا, كىم كو­رىن­گەندى ويناتۋعا بولمايدى. ابايدى ويناۋ ۋشىن وعان  تابيعاتى ساي كەلەتىن, سونىمەن قاتار ىشكى جان دۋنيەسى باي, ۋنى كەلىسكەن, اقىن­نىڭ پوэزيяسىن جان-تانىمەن مەڭگەر­گەن ادام بولۋى كەرەك. وسى اتالعان تالاپ­تارعا ساي كەلگەندىكتەن بولار حالىق مەنى اباي دەپ قابىلدادى.

قازىرگى اكتەرلەر رولىن قارابايىر وي­ناي­دى. قارابايىرلىققا سالىنعان اكتەر ساح­نادا وزىن جوعالتادى. تىپتى, اكتەرلەر كەي­دە قاۋىپ, جۇلقىپ سويلەيدى. ابايدىڭ تەبى­رەنىسى, تولعانىسى, كۋرسىنگەنى اكتەردىڭ جۋرەك تۋكپىرىنەن شىعىپ كورەرمەننىڭ جۋرە­گىنە جەتۋى كەرەك. سودان كەيىن ساحنادا اباي­دى ويناعان اكتەردىڭ ار قيمىلى بەلگىلى بىر ماقساتقا قۇرىلىپ, اقتالعان بولۋى تيىس.

كوبىنەسە بىزدىڭ جاس اكتەرلەر, رەجيسسەر­لەر ابايدىڭ ويىن جەتكىزسەم بولدى,  وبرازى ماعان كەرەك ەمەس دەيدى. بىراق ولار ق­ا­تە­لەسەدى. ابايدىڭ ويى دا, وبرازى دا تو­لىق­قاندى شىعۋى كەرەك جانە «مەن وز ابايىم­دى جاسادىم» دەپ وزدەرىن اقتاپ الادى ەكەن. «وز ابايىڭدى» سەن ۋيىڭە بارىپ تۋعان-تۋىسىڭا, دوستارىڭا بارىپ جاسا. ال كورەر­مەن الدىندا سەن حالىقتىڭ ابايىن جاساۋ كەرەكسىڭ جانە ول حالىققا ۇناۋ كەرەك. بىراق حالىقتى شاتاستىرماۋ كەرەك. كورەرمەن ابايمەن تىلدەسكىسى, بەتتەسكىسى كەلىپ كۋتىپ وتىرادى. سول كەزدە ساحناعا اقىننىڭ ار جىل­دارداعى بەينەسىن سومدايتىن 7-8 اباي قاپ­تاپ شىعا كەلگەندە كورەرمەن «قايسىسى اباي?» دەپ دال بولادى. ابايدىڭ ويىمەن قاتار كورەرمەننىڭ كوزى بىر ابايعا توقتاۋ كەرەك.

– ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي في­لьم تۋسىرىلگەن جاعدايدا باستى رول­گە شاقىرسا باراسىز با?

– قازاقتىڭ ۇلى تۇلعاسى ابايدى قازاق­تان باسقا ەشكىم ويناي المايدى. «كوشپەن­دى­لەر» فيلьمى سەكىلدى قازاقتىڭ ۇلى تۇل­عالارىنا رۋحى مەن تابيعاتى كەلمەيتىن, ەسەك­كە جابۋ جاپقان سيяقتى نە باسىنا كي­گەن تاقيяسى, نە ۋستىندەگى شاپانى جاراس­پاي­تىن شەتتەن كەلگەن ادامدار ويناماۋى كەرەك. بىز م.شوقاي بابامىزدىڭ رولىن دە قىرعىزدىڭ اكتەرىنە ويناتتىق. نە تۋر-تۇلعاسى, نە ىشكى جان دۋنيەسى ساي كەلمەيدى. م.شوقايدىڭ ماڭدايى كەرە قارىس, جۋزى دوڭگەلەك, كوزى وت شاشىپ تۇرعان. «قازاق دەگەن قانداي بولادى?» دەسە, «وسىنداي بولادى!» دەيتىن قازاقتىڭ نامىستى ۇلى تۇلعاسىن قىسىق كوزدى قىرعىزعا ويناتۋ اكتەر رەتىندە دە, ازامات رەتىندە دە نامىسىما تيەدى. كەڭەس زامانىندا اليяنى دا, باۋىرجاندى دا قىرعىزدار وينادى, «قارا-قاراش» كينوسىندا دا سولاي بولدى. قاراپ وتىرساڭىز, فيلьمدە قىرعىزدىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى مەن سالت-داستۋرلەرى. جارايدى, ول ۋاقىتتى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ساяساتى دەپ اقتاپ الايىق. ال قازىر شە? قازىر كىمنەن, نەدەن قورقامىز? مىسالى رومەو-دجۋلьەتتانى قازاق تۋسىرەتىن بولسا رومەونىڭ باسى­نا تاقيя, ۋستىنە شاپان كيگىزىپ تۋسىر­مەي­مىز عوي. قازاقتىڭ رەجيسسەرلەرىن تۋسىن­بەيمىن, قازاقتىڭ ۇلى تۇلعاسىن ويناسا مىندەتتى تۋردە شەتەل اكتەرىنە بەرەدى. قا­زاق­تا اكتەر جوق پا? قيىن كەزدە قىر­عىز­دار­دا قانشاما تەاتر جابىلىپ جاتقان كەزدە, قازاقتىڭ تەاترلارى اشىلىپ, جاڭا تالانتتار قوسىلىپ جاتتى. وبلىستاردا قانشاما تالانتتى, جانىپ تۇرعان اكتەرلەر بار. وزىمىزدەگى باردى كورسەتە الماي, تۇل­عالارىمىزدىڭ رولدەرىن شەتەلدىك اكتەرلەرگە بەرىپ قويدىق. رەجيسسەرلەر ونەردى جەكە امبيسيяسىنان جوعارى قوۋى كەرەك. قىرعىز «ماناستى» قويسا قازاقتى اپارىپ وي­ناتا ما? وزبەك ا.ناۋايدى قويسا, قازاق­تى ويناتا ما? ەشۋاقىتتا ويناتپايدى. وسىنداي فيلьمدەردى تۋسىرگەن رەجيسسەرلەر كور­كەمدىك كەڭەستە وتىر. مەن وسىنداي ويىم­دى اشىق ايتقان سوڭ, كوپ كينونىڭ كاس­تينگىنەن وتىپ, مەنى تۋسىرەمىز دەپ جات­قان­دا جاڭاعى رەجيسسەرلەر ماعان قارسى بو­لىپ ورە تۋرەگەلەدى. ولار بىر سىلتاۋلاردى ويلاپ تاۋىپ, مەنى قانشاما رولدەن الىپ تاستادى. مەنى رولدەن السا الىپ تاس­تاسىن, بىراق مەن بارىبىر شىندىقتى ايتۋىم كەرەك. قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارىن بۇ­لاي قورلاۋعا بولمايدى.

از-اعاڭ بىر اكتەرلەرمەن كەرەعار پىكىردە بولىپ, رەنجىسىپ, سوتتاسىپ جۋرسە دە, س­پەك­تاكلь قوяر كەزدە سول اكتەردى باستى رولگە العان. مىنە, مامبەتوۆتىڭ ۇلىلىعى وسىندا جاتىر. وزىنىڭ جەكە ومىردەگى رەنى­شىن ونەرگە اكەلىپ سالماعان. ومىردە سەن ول ادامدى جەك كورۋىڭ مۋمكىن, بىراق رول اك­تەر­دىڭ وڭ جامباسىنا كەلىپ تۇرسا, بەرۋ كە­رەك. ويتپەسە ول ونەردىڭ كيەسى اتادى.

اباي فيلьمىن تۋسىرسە, مۋمكىن مەنى باي­قاۋعا شاقىرىپ تا قالار. ابايدى эكراندا ويناعاننان ارتىق ارمان بولماس ەدى, بىراق سول بايقاۋدا وتىراتىن كوركەمدىك كەڭەستىڭ بارى مەنى بەكىتپەيتىنىنە كەپىلدىك بەرە الامىن. ويتكەنى مۇنداي قادامدار وسىعان دەيىن دە بىرنەشە رەت جاسالدى.

– وزىڭىز اباي تۋرالى پьەسا جازىپ جاتىر ەكەنسىز. ەرەكشەلىگى قانداي?

– اۋەزوۆ ابايدى ۋلكەن شىرقاۋ بيىككە كوتەردى. اۋەزوۆتىڭ ۇلىلىعى سوندا, ول اباي ارقىلى قازاقتى بۋكىل الەمگە تانىتتى. اۋە­زوۆتىڭ كەرەمەت سۋرەتكەرلىگى, شەبەرلىگى سون­دا جاتىر, ول ابايدى الىپ شىعۋ ۋشىن باس­قا ۇلىلاردى قۇربان ەتتى. ەگەر اۋەزوۆ «اباي جولىن» قازىر جازسا, مۋلدەم باسقاشا جازار ەدى. وز باسىم قازىرگى زاماندا اۋەزوۆ سيяق­تى جازاتىن جازۋشى جوق دەپ ويلايمىن. قازىر ابايدى وزى جازىپ كەتكەن قارا سوزدەرى, ولەڭدەرى, شىعارماشىلىعى كو­تەرەدى. سوندىقتان مەن اباي اتامىزدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي «ابايدى بىلمەك پارىز ويلى ادامعا» دەگەن پьەسانى قاعاز بە­تىنە تۋسىردىم. بۇل – ابايدىڭ قارا سوزدەرى­نەن, ولەڭدەرىنەن جانە وزىمنىڭ 30 جىل بوي­عى وي-تولعانىستارىمنان قۇرالعان دۋ­نيە. «اقتاستاعى احيكونى» جازعان مادينا وماروۆا ەكەۋىمىز پьەسانى كورەرمەنگە ۇسىن­باق ويىمىز بار. مەن جازعان پьەسا باس­قا تەاترلار قويىلعالى جاتىر. ال م.وما­روۆا ەكەۋىمىز جازعان پьەسا اۋەزوۆ تەات­رىندا قويىلىپ قالار دەپ وتىرمىز.

وسى پьەسام ارقىلى مەن ۇلىلاردى اق­تا­عىم كەلەدى. قۇنانبايدى بيىككە كوتەرۋ كە­رەك. قۇنانباي بولماسا اباي تۋماس ەدى. «اباي سەن ماعان جەتۋ ۋشىن سەن وزىڭە جەتەتىن ۇل تاپقىز. جانە سول ۇلىڭدى بىلىمنىڭ, عى­لىمنىڭ تەرەڭىنە بويلات جانە اتا-بابا داستۋرىن بويىنا سىڭىرگەن, ەلىن, ۇلتىن سۋيە­تىن ازامات ەتىپ تاربيەلە, سوندا سەنىڭ ماعان جەت­كەنىڭ» دەپ كەلەتىن قۇنانبايدىڭ سوز­دەرى بار پьەسامدا. ەندىگى جازىلاتىن پьەسالار مەن   تۋسىرىلەتىن كينولار وسى ادىلەتسىز­دىكتىڭ  بارلىعىن وز ورنىنا قوۋى كەرەك. قۇنانبايدىڭ, شاكارىمنىڭ, كەڭگىرباي بابامىزدىڭ قانداي تۇلعا ەكەنىن كورسە­تەتىن ۋاقىت كەلدى. ابايدىڭ دىن, داستۋر تۋ­را­­سىنداعى ايتقاندارىن تالداپ, كەيبىرەۋلەر ايتقانداي ابايدىڭ قازاقتى جەك كور­مەگەنىن ۇرپاق الدىندا دالەلدەپ شى­عۋى­مىز قاجەت.

ابايدىڭ نەگىزگى эۆولۋسيяسى, وسۋى, اباي­دىڭ اباي رەتىندەگى حاكىمدىك دارەجەگە جەتۋى وزىنىڭ 45 قارا سوزىندە تۇر. مىسالى, «ادام بالاسى جىلاپ تۋادى, كەيىپ ولەدى» دەي­دى. مەنىڭ ويىمشا, ادام دۋنيەگە كەلگەندە ومىردەن الاتىن ەنشىم بار, بۇل ومىرگە مەن كەلدىم دەپ ايعايلاپ, بۋكىل الەمگە جار سا­لىپ كەلەدى. ول ومىر بويى بايلىق, لاۋازىم, ابىروي جينايدى, وزى ويلاعان بىر بيىككە ۇمتىلادى. بىراق كەيىپ ولەدى. نەگە? ويت­كەنى ونىڭ جيناعىنىڭ بىردە-بىرەۋى ونى­مەن دوس بولمايدى, بارى قابىردىڭ سىر­تىن­دا قالادى. بايلىعى دا, تاققان سولكە­بايى دا, اتاعى دا. اداممەن بىرگە انا دۋنيە­گە نە بارادى? ونىڭ جاساعان ساۋاپتى ىستەرى, حا­لىققا جاساعان جاقسىلىعى, جەتىمنىڭ كوزىنىڭ جاسىن سۋرتۋى, قايىرىمدىلىعى با­را­دى. اباي «باяعىدا قازاققا جاقسىلىق جاساساڭ, سول جاقسىلىعىڭدى ول ومىر بويى ولە-ولگەنشە ايتىپ جۋرەتىن. ال قازىر قازاق­قا جاقسىلىق جاساساڭ, بيىلعى جاسا­عان جاقسىلىعىڭ كەلەسى جىلعا جارامايتىنى نەسى?» دەيدى. ابايدىڭ جازعانى قازاق­تىڭ بىر كۋندىك ازىعى ەمەس, بابادان بالاعا مۇرا بولىپ قالار ادامزاتتىڭ اسىل مۇرا­سى.

سۇحباتتاسقان ارايلىم جولداسبەكقىزى 

سۇحبات "تۋركىستان" گازەتىنىڭ سايتىنان الىندى