توميريس ماڭگى تىرى

توميريس ماڭگى تىرى

 

قازاقتىڭ مەملەكەتتىك م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميяلىق دراما تەاترى حالقىمىزدىڭ ەجەلگى تاريحىنا ەركىن ۋڭىلىپ, ىرى تاريحي تۇلعالاردىڭ ومىرىمەن بايلانىستى эپيكالىق شىعارمالاردى ساحنالاۋ داستۋرىن جالعاستىرىپ كەلەدى. سولاردىڭ بىرى – تەاتردىڭ بيىلعى ماۋسىمىنىڭ سوڭعى قويىلىمى – دراماتۋرگ شاحيماردەننىڭ «توميريسى». قاتارىنان بەس مارتە انشلاگپەن وتىپ, كورەرمەن قاۋىمنىڭ ىقىلاسىن بىردەن اۋدارىپ العان قويىلىمنىڭ كوركەمدىك قۇدىرەتى نەدە دەگەن ساۋال وزىنەن وزى تۋىندايدى.

 

ەگەمەندىك پەن بوستاندىق قازاقتىڭ ەجەلگى اسىل ارمانى بولعانى بەلگىلى. تۋعان جەر مەن ەلدىڭ تۇتاستىعى, حالقىنىڭ ەركىندىگى كىمنىڭ بولسا دا پاتريوتتىق سەزىمىن وяتىپ, ۇلتتىق نامىسىن جانيتىن قۇدىرەتتى كۋش. ساقتىڭ ۇلى پاديشاسى توميريستىڭ تۇلعاسىن ساحناعا شىعارۋ سول پاتريوتتىق سەزىم مەن تەاتردىڭ سۋرەتكەرلىك ۇستانىمىن ايقىنداي تۋسكەن. ەلى مەن جەرىن جاتتان قورعاعان ساقتار اتتان تۋسپەي, جورىق ۋستىندە كۋن كەشكەن. بۋگىنگى كورەرمەن قاۋىم مۇنىڭ استارىن تەرەڭ بارلاپ قابىلداپ وتىر.

وسى بىر كوركەمدىك ويدى جۋزەگە اسىرۋدا شىعارماشىلىق ۇجىم قويىلىمنىڭ رەجيسسەرى تۇڭعىشباي ال-تارازي ۇزاق دايىندالىپ, كەڭىنەن تولعانىپتى. قويىلىم سۋرەتشىلەرى قۇربان اقباەۆ,  ەرىك ادىسبەكپەن ورتاق تىل تاۋىپتى. ساحنا تراگەديяنىڭ تۇتاس ارەكەت الاڭىنا اينالىپ, شەكسىز ساق دالاسىنىڭ كورىنىسى بەينەلى دە اسەرلى эپيكالىق شەشىم تاۋىپتى. الىستان مۇنارتىپ كورىنەتىن جوتا-ادىرلار, شاڭ مەن قانعا بوككەن جۋساندى دالا, مۇنارادا ساداق تارتقان ساقشى جاساۋىلدار, ساحناعا اسىعىپ-اپتىعىپ, جۋگىرىپ كىرىپ, جۋگىرىپ شىعاتىن  مۇزداي قارۋلى, تۋستەرى سۋىق ساق كوسەمدەرى – بارى-بارى دە الاپات ايقاستىن تراگەديяلىق اتموسفەراسىن اشۋعا ورىندى ويلاستىرىلعان بەينەلەۋ تاسىلدەرى.

قويىلىمدى جاساۋشىلار بەينەلەۋ ونەرى تاريحىنداعى قىرعىن سوعىستاردى كەسكىندەيتىن ايگىلى پونورامالارمەن  كەڭەسشىسى موردتىڭ قوقان-لوققى سوزىنەن وزگەرىپ سالا بەرەدى. توميريس – د.جۋسىپتىڭ تۋسى سۋىپ, سوزى وكتەم, ەل-جۇرتىنىڭ اماندىعىن, جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ويلاعاندا ماحاببات تا, بارى دە جايىنا قالىپ, جورىققا دايىندالادى. پاتشايىمنىڭ شىنايى ماحاببات, اسىل سەزىمىن وز ەلىنىڭ بوستاندىعى جولىنداعى كۋرەسكە قۇربان ەتۋى – اكتريسا ويىنىنىڭ تۋپ قازىعى. جيناقتاپ ايتقاندا توميريس اكتريسانىڭ شىعارمالىق جەڭىسى. دەسەك تە, د.جۋسىپتىڭ الى دە ىزدەنەتىن, رولьدى شيراتا تۋسەتىن تۇستارى بار. ولاردىڭ باستىسى – كەيىپكەرىنىڭ ايتار سوزىن تولىق مەڭگەرۋ, ساحناداعى قيمىل-قاراكەتتىڭ سوزدەن تۋىندايتىنىنا ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋ ماسەلەسى. دەمەك, ورىنداۋشىنىڭ ەندىگى ىزدەنىستەرى مونولوگ, ديالوگتاردىڭ ىرعاق-ۋنىن تابۋ, كوركەم تەكستىڭ استارىن اشۋ باعىتىندا بولسا يگى. وقيعانىڭ دامۋ بارىسىندا كەيىپكەردىڭ بىر كۋيدەن ەكىنشى كۋيگە قيسىندى دا تابيعي اۋىسۋىن قاراستىرۋدىڭ دا ارتىقتىعى جوق. بۇل, ارينە, جالعىز داريяعا ەمەس, باسقالارعا دا قاتىستى. ساحنالىق سوزدىڭ جۋدەۋ شىعۋى – تەاتردىڭ بۋگىنگى ويلاناتىن ماسەلەسى.

توميريستىڭ قورعانىشى ھام اقىلشىسى ارى ونىڭ قورشاعان ورتانى تانۋدا ەلەس بەينەسىنىڭ وزىندىك ورنى بار. بۇل بەينەدەن پاتشايىمنىڭ ومىرىنە بايلانىستى وتەتىن قۇبىلىستاردى الدىن الا بولجايتىن ساۋەگەي دە, ەل تىنىشتىعىن ويلاعان داناگوي دە انا بولمىسىنان اڭعارىلادى.

سپەكتاكلьدەگى قىم-قيعاش وقيعالار مەن شىم-شىتىرىق تارتىستىڭ شيراتىلىپ دامۋى پارسىلاردىڭ پاتشاسى كيردىڭ ارەكەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. الەمدى تىتىركەنتكەن كير «پاتشالاردىڭ پاتشاسى» دەپ دارىپتەلەدى. سوعان قاراعاندا ونىڭ باسقالاردان اسا بىر ەرەكشەلىگى بولۋى شارت. مۇنداي سيپات قويىلىمدا ايقىن كورىنبەيدى. بۇل رولьدەگى ساяت مەرەكەۇلىنىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگىنە شاك كەلتىرمەيمىز. ول پاتشانىڭ پسيحولوگيяلىق تولعانىستارىن اشۋعا بارعان. قولىنداعى قىلىشىن جالاڭداتىپ, سارايدا جارالى ارىستانداي وزىمەن وزى ارپالىسىپ جۋرگەن كەيىپكەردەن قارسىلاسىن جويماي تىنبايتىن بيلىك يەسىنىڭ مىنەز شتريحتارىن كورۋگە بولادى. دەگەنمەن, پاتشا بەينەسىنىڭ تيىستى كوركەمدىك دەڭگەيگە جەتە قويماعانى كورىنىپ تۇر. اكتەر مەن رەجيسسەر كيردىڭ بولمىس-پىشىنىنە, پلاستيكالىق قيمىل-قوزعالىسىنا باسقا بىر تۇرعىدان كەلىپ, ونى ىرىلەندىرۋدىڭ جولىن قاراستىرسا – قويىلىمنىڭ ۇتاتىنى اقيقات. توميريستىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن قىسقا مونولوگتا «...جىگىتتىڭ كوركەمى كير پاتشاداي-اق بولسىن. كوڭىلىمە ۇяلاپ قالعانى سونشالىق, جۋرەگىم كۋن قارىعان كوك مۇزداي ەلجىرەپ بارادى» دەۋىنەن اتاقتى پاتشايىم تامسانىپ, قۇلاپ تۋسەتىندەي كورىكتى دە العىر, جاستىقتىڭ وتى جالىنداعان كيردىڭ سۇلۋ تۇلعاسىنا بىز دە تامسانساق عانيبەت بولار ەدى.

بۇعان قاراعاندا كيردىڭ كەڭەسشىسى مارد, اسىرەسە, بولات ابدىلمانوۆتىڭ ورىنداۋىندا الدەقايدا تەرەڭ دە, العىر, كورەر كوزگە كورىكتى, ورىستى شىققان. اكتەردىڭ كەيبىر قيمىل-قوزعالىسى, وتكىر دە ويلى جانارى, سوزدى ۋستەمەلەپ, ەكپىندەتىپ ايقىن ايتۋى – بارى دە پاتشاسىنا ابدەن بەرىلگەن اككى كەسكىندەيتىن ايگىلى پانورامالارمەن وي جالعاستىرىپ, ۇرىس كورىنىستەرىن ەكىنشى پلاندا رەاليستىك ۋلگىدە قاراستىرۋدان كوپ ۇتقان. جانە جۇمساق ماتەريالمەن كوركەمدەپ, وعان وڭتايلى جارىق تۋسىرۋمەن قويىلىمنىڭ سىرت-ۋلگى پىشىنىن دە تراگەديя مازمۇنىنا ۋيلەسىمدى كەلتىرۋگە ۇمتىلىپتى.

سپەكتاكلьدىڭ ورتالىق كەيىپكەرى توميريس وزىنىڭ پاتشايىمعا لايىق بولمىس-بىتىمىمەن, وزىندىك قايشىلىقتارىمەن بەينەلەۋ تاۋىپتى. بۇل رولьدەگى جاس اكتريسا داريя جۋسىپ كەيىپكەردى جان-جاقتى سۋرەتتەۋدى كوزدەپتى. العاشقى كورىنىس – جار قۇشىپ, بالا سۋيگەن انانىڭ ۇلى سپارگيسپەن ساحناسىندا الاپات سەزىم, كوڭىل-كۋي ارپالىسى سەزىلەدى. جالعىزىنا دەگەن ەلجىرەگەن ىقىلاسىن ەلدىڭ تىڭىشتىعى مەن تايپالار, яعني اعايىن اراسىنداعى تاتۋلىققا قۇربان  ەتكەن پاتشايىمنىڭ پسيحولوگيяلىق  تولعانىسىن اكتريسا وزىنشە جەتكىزگەن. ال سوعىستان قاشىپ شىققان بالاسىنىڭ قارۋ-جاراعىن سىپىرىپ الىپ, ولىم جازاسىنا كەسەتىن كورىنىستە توميريس – د.جۋسىپ كوسەمدەر قالپىندا وزىن بايسالدى ۇستاپ, بالاسىنان تۋڭىلۋىن سەزدىرمەۋگە تىرىسادى. ۇلدىەدىمگە بايلاعان پاتشايىمنىڭ وزىمەن وزى ىشتەي ارپالىسىپ كەلىپ, بىر سات بويىن تىكتەپ, وقىس بۇرىلىپ كەتۋى – كەيىپكەر تولقىنىسىنان تۋعان بەينەلى قيمىل-ارەكەت.  سوسىن اشۋ-ىزاسىن باسىپ, سپارگيسكە – «جوعال! تەگىندى تاپ!» دەپ, قىسقا قايىرىلعان سوز پاتشايىمنىڭ اۋزىنان اتىلعان وقتاي ەستىلىپ, ونىڭ بويىنان انالىق سەزىمدى مۋلدە سىزىپ تاستاۋ قانداي اۋىر قاسىرەت. توميريس باسىنان كەشكەن ماحاببات قاسىرەتى دە د.جۋسىپ ويىنىندا شىنايى اشىلعان. كير پاتشامەن وتەتىن ساحنادا ول پاتشايىمنىڭ اقىل-پاراساتتىلىعىمەن, اسقان اجارىمەن, ايەلدىك نازىك-ماحابباتىمەن دە ەرەكشە جارالعان جان دۋنيەسىن نانىمدى سۋرەتتەگەن. اۋباستا وزىن تاكاپپار ۇستاعان پاتشايىم جان الۋ باسىندە پاتشانىڭ باسىن شىر اينالدىرىپ, الاقانىنا قوندىرىپ العانداي قۋانىشى مەن سەزىم يىرىمدەرىن ەركىن دە سۇلۋ قيمىل-قوزعالىستارىمەن, وتتى جانارىمەن ماحاببات لاززاتىنا بولەنگەن ارۋدىڭ كوزتارتار قىلىقتارىمەن تەرەڭدەتە تۋسكەن. وزىن دە, كيردى دە عاشىقتىق دەرتىمەن ۋلاندىرعان پاتشايىمنىڭ پاتشالاردىڭ پاتشاسىنىڭ سارايىنا ۇمتىلۋى, جولىنا كەدەرگى بولعان قورعانىشى. ەلەستى شاپالاقتاۋى, سوسىن ساحنانىڭ تورىنەن تومەن قاراي دومالاۋى ماحابباتىڭ قۇدىرەتىن تانىتقانداي اسەرلى. وسىلاي ماحاببات قىزىعىنا تۋسكەن پاتشايىم كيردىڭ سالەمىن اكەلگەن تىنىشتىعىن ويلاعان داناگوي دە, انا بولمىسى دا اڭعارىلادى. ەلەستە ت.تاسىبەكوۆا مەن ع.ابدىنابيەۆا كەزەكتەسىپ ويناپ, وزدەرىنىڭ اكتەرلىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ارقايسىسى بىرىنە بىرى ۇقسامايتىن بەينە جاساپتى. ولاردىڭ سۋرەتتەۋىندە ول جاي عانا سيقىرشى, جادىگوي ەمەس, پاتشايىمنىڭ سىرلاس تا سەنىمدى مۇڭداسى رەتىندە قاراستىرىلۋى ەكى ورىنداۋشىعا دا ورتاق. ەسكەرتپە – سوز جۋيەسىنە مان-ماعىناسى مەن استارىنا كوڭىل بولۋ قاجەت-اق.

وز تايپاسىنىڭ جەرىن قورعاپ, بيلىككە تالاساتىن تاعى بىر پەريزات سارماتتاردىڭ پاتشايىمى اماگا سپەكتاكلьدە توميريسكە قاراما-قارسى باقتالاس, كۋندەس رەتىندە الىنعان كەيىپكەر. اكتريسا داناگۋل تەمىرسۇلتانوۆانىڭ كەيىپكەرىنە شيراق قيمىل-قوزعالىس, تاكاپپار دا وكتەم سوز, تالاي قاندى شايقاستاردا باتىلدىعىمەن تانىلعان جاۋگەرشىلىك سيپات بەرۋى – شىعارما تابيعاتىنان تۋىنداعان.

وسىدان ون التى جىل بۇرىن سپارگيس پاتشا قىزىنىڭ كامەلەتكە تولعان تويىنداعى سايىستا بارىن جەڭگەن بالقاشتان ساسكەدەن كۋن ۇяسىنان باتقانشا ايقاستان جەڭىلىس تاپقان توميريس اقىرىندا وعان جار بولىپ قوسىلىپتى. قويىلىمنان پاتشايىم مەن بالقاشتىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى بىزدىڭ اڭعارعانىمىز وسى. ونىڭ توميريستەن كەتىپ, كيرگە قىزمەت ەتۋى, وننان قايتىپ ورالۋى, سوعىسۋى – درامماتۋرگيяلىق تۇرعىدان اقتالماعان. كەيىپكەردىڭ قيمىل-ارەكەتتەرى وقيعا مەن تارتىستىڭ دامۋىنان, яعني جۋيەلى دە قيسىندى تۋىنداماي, ان توردىڭ «جەتەلەۋىمەن» وتەدى. بۇل رولьدى ورىنداۋشىلار...اسىرەسە, اكتەر ورازحان كەنەباەۆ كەيىپكەر بەينەسىن وزىنشە قاراستىرىپ, ىرگەلى ىزدەنىسكە بارىپتى. ونىڭ ويىنى كەلەلى ويعا, تولعامدى تولعانىسقا قۇرىلىپتى. بالاسى سپارگيستىڭ سوعىس دالاسىنان قاشىپ كەتۋى اكە ۋشىن قانشاما اۋىر بولسا دا اكتەر بالقاشتى سابىر-سالماقتىلىقتان ايىرمايدى. وزىن الەمگە قيعان بالاسىن قۇشاقتاپ, ەڭسەسى تۋسىپ كەتكەن اكە ەسىن تەز جيناپ, ونى جەرلەۋدىڭ جولىن ساربازدارعا تۋسىندىرۋ سات – شىنايى پسيحولوگيяلىق تولعانىسقا قۇرىلعان. بالقاش – كەنەباەۆتىڭ سوڭعى ساحنادا وزى ولتىرگەن كيردىڭ دەنەسىن سۋيرەتىپ كەلىپ قۇلاۋى ەل الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن ساردارلىق مىندەتىن مۋلتىكسىز ورىنداۋىنداي تانىلادى.

سپارگيس - دۋلىعا اقمولدانىڭ سۋرەتتەۋىندە ومىرگە قۇشتار, بار بولمىسى مەن ماقساتىنا جەتۋگە اسىققان جان. ونىڭ وز كىناسىن تۋسىنىپ, جالىنداعان جاستىقتارىنا كىر تۋسىرمەي وزىن ەرلەرشە اجالعا بايلاۋىن اكتەر شىنايى اشقان كەڭەسشىنىڭ پسيحولوگيяسىنا ساي كەلىپ.

بايلىعىنا ماقساتىنىڭ, توميريستەن وزىنشە دامەلى ماسساق كوسەمى ارداشيردىڭ ارەكەتى سول باستاعان جەرىندە, яعني قويىلىمنىڭ باسىندا دامىماي قالىپ قويدى. دراماتۋرگيяلىق جۋگى ماردىمسىز, ساحنالىق ماقساتى ايقىندالماعان وسى رولьدى ويناعان اكتەردەن بىردەڭە تالاپ ەتۋدىڭ وزى قيسىنسىز.

سپەكتاكلьدىڭ تابىستى وتۋىندە تىڭ دا اسا قاجەت تاقىرىپقا بارعان (پروزادا ا.الىمجانوۆ پەن ب.جانداربەكوۆ جازعانى بەلگىلى) دراماتۋرگپەن بىرگە, پьەسانىڭ قازاقشالاعان كاليحان ىسقاقتىڭ ەڭبەگى مول. پьەسا تىلى كوركەم دە جاتىق ارى جانر زاڭدىلىعىنا تولىق جاۋاپ بەرەدى. بىر ەسكەرەتىنى مۇڭداعى كەيىپكەرلەردىڭ جىنىسىنا قاراماي «ۇرعاشى» دەگەن سوزدى وندى-سولدى ورىنسىز قولدانىپ, تىپتى, انا مەن بالانىڭ اراسىنا تۋسىپ كەتۋى قيىنسىز-اق.

تاريحي قويىلىمداردا كوپشىلىك ساحنالاردىڭ كوركەمدىك شەشىمى جيناقتىلىق پەن ناقتىلىقتى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى. سپەكتاكلьدە سول پرينسيپ ساقتالعان. رەجيسسەر وقيعاعا تىكەلەي ارالاسپايتىن كەيىپكەرلەردى ەكىنشى پلانعا ورنالاستىرىپ, اۆانسسەناداعى ارەكەت اяقتاعاندار ساحنانىڭ تورىنە قاراي بەت الىپ, سولارمەن ارالاسىپ كەتۋى – وتىپ جاتقان وقيعاعا эپيكالىق اۋقىم, كوركەمدىك تۇتاستىق, شەكسىز كەنىستىك بەرگەن جانە ساتىمەن بەرىلگەن جارىق كومپوزيتور ادىل بەستىباەۆتىڭ شىعارمانىڭ مازمۇنىنا ساي جازىلعان مۋزىكاسى بۇل ماقساتتىڭ ورىندالۋىنا مول سەپتىگىن تيگىزىپتى.

قويىلىمنىڭ وپتيميستىك رۋحتا اяقتالۋى – شىعارمانىڭ كوركەم-يدەяلىق قۋاتىن تەرەڭدەتە تۋسكەن. قاسيەتتى جۋساندى دالانىڭ قانىمەن قورعاعان ەرلەردىڭ كۋيەۋى مەن بالاسىن جەرلەۋگە اتتاندىرىپ جاتقاندا ەلەستىڭ بارىنەن ايىرىلىپ, قاراقان باسى قالعان توميريسكە – «وزىنە نە قالدى?»دەگەن وتتى سۇراعىنا ونىڭ سابىرمەن – «ساق دەگەن ەل قالعان جوق پا?! ساقتىڭ سارى دالاسى قالعان جوق پا?!» سوزى – تۋبى بىر تۋركىلەردىڭ ازاتتىق ۇرانى ىسپەتتەس. ونان ارى پاتشايىمنىڭ «ولدى دەپ ەشكىم ايتپاسىن...ولگەنىمىزدى ەشكىم بىلمەسىن...ساق بىتكەن بىزدى تىرى دەپ تۋسىنسىن...بىز سارى دالاعا الى سان رەت ورالامىز» دەپ ساحنانىڭ تورىنە قاراي جايىمەن جىلجىعاندا سوعىس دالاسىنىڭ ساي-سالالارىنان ساقتاردىڭ بىرىنەن سوڭ بىرى تىرىلىپ پاتشايىمدى قارسى الۋىندا تەرەڭ سيمۆولدىق مان-ماعىنا بار.

بىز ماقالامىزدا سپەكتاكلьدىڭ جاقسى جاقتارىمەن بىرگە ولقىلىقتارىن دا اشىپ ايتۋعا ۇمتىلدىق... قويىلىم, تۇتاس العاندا, سوز جوق, تەاتردىڭ ىزدەنىسى.

قازاق ادەبيەتى گازەتى, 2000 جىل