كوڭىلدىڭ كىرىن كەتىرگەن قويىلىم

«مۋزيكل – اركىمنىڭ تىسى باتا بەرمەيتىن, ارتيستەردىڭ كاسىبيلىگىن, رەجيسسەردىڭ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىنىڭ مىقتىلىعىن كورسەتەتىن جانر» دەگەن تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ.

 ازىربايجاندىق دراماتۋرگ ۋزەيىر عادجىبەكوۆتىڭ الەمدىك كلاسسيكاعا اينالعان «ارشىن مال الان» اتتى شىعارماسىن ساحنالادى.

ماۋسىم ايىنىڭ 12 جۇلدىزىندا قالا حالقى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميяلىق تەاترىنا اعىلدى. وعان سەبەپ – تەاتر ساحناسىندا جوعارىدا اتالعان «ارشىن مال الان» مۋزيكلىنىڭ قويىلۋى ەدى. ونىڭ الدىندا 3 جانە 5 مامىر كۋندەرى ساحنالانعان بۇل دۋنيە ۋشىنشى رەت قويىلسا دا, زال كورەرمەنگە تولى بولدى.

«ارشىن مال الان» − ۋزەيىر عادجىبەكوۆتىڭ سوڭعى ارى تانىمال تۋىندىسى. 1913 جىلى سانكت-پەتەربوردا جازىلعان بۇل دۋنيە العاشقى رەت 1918 جىلى باكۋدەگى زەينەللابدين تاگيەۆ تەاترىندا قويىلدى. الەمنىڭ 75-تەن استام تىلىنە اۋدارىلىپ (مۇنىڭ ىشىندە قازاق تىلى دە بار), اقش, فرانسيя, قىتاي, رەسەي تەاترلارىندا ساحنالاندى.

شۋشە قالاسىندا وتكەن قويىلىم باستان-اяق اسەم اۋەنگە, كۋتپەگەن شەشىمگە, كۋلمەستىڭ ەزۋىنە كۋلكى ۋيىرەتىن ازىلگە قۇرىلعان. «ارشىن مال الاننىڭ» شىعۋ تاريحى جونىندە وسى وپەرەتتا جەلىسىمەن تۋسىرىلگەن كوركەم فيلьمدە اسكەردى ويناعان راشيد بەيبىتوۆتىڭ قىزى راشيدا بەيبىتوۆا «ارگۋمەنتى ي فاكتى» گازەتىنە سۇحباتىندا: «مەنىڭ اتام مادجيد-بەي بەيبىتالى بۇرىنعى كەزدە بەيبىتوۆتەر اۋلەتى دەپ اتالعان. ەرەكشە داۋىسقا يە, حالىق اندەرىن وتە تاماشا ورىنداعان اتام 30 جاسىندا كاسىبي انشى اتانعان. وعان دەيىن وز اكەسىنە كومەكتەسۋ ۋشىن جىبەك كىلەمدەردى قولارباعا قاتارلاستىرا ىلىپ الىپ, شۋشەنىڭ كوشەلەرىن جاяۋلاتا ارالاپ جۋرىپ, قالانىڭ سانقوي قىز-كەلىنشەكتەرىن وزىنە ساۋدا جاساۋعا شاقىرۋ ۋشىن «ارشىن مال الان, ارشىن مال الان...» دەپ اندەتەدى ەكەن. مىنە, وسى كەزدەمە ساۋداشى مالشىنىڭ جارقىن بەينەسى بولاشاق كومپوزيتور ۋزەيىر عادجىبەكوۆتىڭ بالالىق جادىندا ساقتالىپ قالعانى سونشالىق, كەيىن كەلە ول مۇنى «ارشىن مال الانعا» نەگىز ەتىپ الدى», − دەيدى. مىنە, بۇل وپەرەتتانىڭ شىعۋ تاريحى وسى.

ق.مۇحامەدجانوۆ اۋدارماسى ارقىلى وسى كەزگە دەيىن قازاق تەاترلارىندا قويىلىپ كەلگەن دۋنيە العاشقى رەت مامىر ايىندا قازاقتىڭ اكەمتەاترىندا ساحنالانعان-دى. قوۋشى-رەجيسسەرى – تۇڭعىشباي ال-تارازي, قوۋشى-سۋرەتشىسى – ەسەنگەلدى تۇяقوۆ, مۋزىكامەن ارلەگەن – ارمان دۋيسەنوۆ.

پرەمьەرانىڭ اتى – پرەمьەرا. قويىلىمدى كورمەككە كوپشىلىكپەن بىرگە تەاترعا بەت الدىق.

سۇلتانبەك كوپەستىڭ جالعىزى, كوركەم تابيعاتتىڭ جارشىسىنداي بولعان گۋلчاحرا سۇلۋعا «كوشەنىڭ كەزدەمە ساتۋشىسى» اسكەر بىر كورگەننەن عاشىق بولادى. قىزدىڭ دا كوڭىلى باردى سەزەدى. ەكى جاق تا بىر-بىرىن قالاپ تۇر, بىراق ورتادا بىر عانا كەدەرگى بار. ول «باي قىزىن بەرە مە كەدەيگە, ەگەر ەسسىز بولماسا» دەگەنگە سايىپ كەلەتىن بەلگىلى ۇعىم. بىراق, اسكەر كەدەي جىگىت ەمەس. كەدەيلىكتىڭ كەيىپىنە عانا ەنىپ, قىزبەن تانىسۋدى مۇرات ەتكەن جىگىت. قىز اكەسىنە وزى بارۋدى جون كورمەگەن جىگىت اپكەسى جيحاندى جەڭگە ەتىپ سۇلتانبەككە جىبەرەدى. مىنە, وسى ساتتەن كورەرمەندى قىران-توپان كۋلكىگە قارق ەتكەن ساتتەر باستالدى. ايەلىنەن ايىرىلعان كوپەس جەسىر قالعان «جىگىت جەڭگەسىنە» قۇلاپ تۋسەدى دە وزىنە جار ەتپەككە ۇمتىلادى. بىراق ونىڭ كەلگەن ماقساتىن ەستىگەندە بۇلقان-تالقان اشۋلانىپ, جەڭگەسىنىڭ ارتىنان كەلگەن اسكەردى ۋيدەن قۋىپ شىعادى. تاۋى شاعىلعان اسكەر «بايدىڭ تىلى بايلىقتا» دەپ ۇعىپ, مالدى كۋيلى ادامعا اينالىپ قايتا كەلگەندە قىزىن قارسىلىقسىز بەرەتىن سۇلتانبەككە كەزىگەدى. گۋلчاحارعا قولى جەتىپ, قۋانا-قۋانا انگە باسادى.

قويىلىمدا كورەرمەننىڭ نازارىن اۋدارتقان اسكەر دە, گۋلчاحار دا ەمەس. سولاردىڭ اينالاسىندا جۋرگەن اسيя مەن تەللي بولدى. ولاردىڭ دا باقىتتى, قىزىقتى ومىر سۋرۋگە دامەسى بار. سول كۋنگى كەشتە كورەرمەنگە جەڭىل ازىل مەن ريяسىز كۋلكى سىيلاعان, باستان-اяق مۋزيكلدىڭ ارىن دە, سانىن دە كەلتىرگەن سۇلتانبەك بەينەسى ەدى. باي دا بولسا بالا مىنەز, ساراڭ دە بولسا سايقىمازاقتىعى بار سۇلتانبەك مۋزيكلدىڭ كەيبىر سىن ايتار تۇستارىن «جاسىرىپ», ەلەنبەي قالۋىنا كومەك ەتتى. سوزىمەن دە, قيمىلىمەن دە...

«بىر تۋيىر قان, ۋش سوم اقشا, تاۋىر مولدا بولسا بولدى, نەكە سۋىن ىشكىزىپ, مولداعا ۋش سوم قىستىرىپ» دەپ اندەتەتىڭ, «سەن جەسىرلىگىڭدى توقتات, مەن بويداقتىعىمدى توقتاتايىن» دەپ جيحانعا استارلى سوز ايتاتىن سۇلتانبەكتى ارالبەك تولەۋباي, «قازىر قۇداي بىلسىن, ونىڭ نە كاسىپ ەتىپ جۋرگەنىن» دەپ و دۋنيەلىك كۋيەۋىنىڭ كاسىبىن اللاھتان بىلمەك بولعان جيحان رولىن عازيزا ابدىنابيەۆا, «قىز ۇنادى ما, جوق پا, الدىمەن سونى بىلۋ كەرەك قوي. الدىمەن قىزدىڭ وزىنەن سۋراساڭشى» دەپ نازداناتىن, باي قىزىمىن دەپ پاڭدانبايتىن, كوكىرەك كەرىپ¸ كەزدەسكەندى كەمسىتپەيتىن گۋلчاحاندى داريя جۋسىپ, «كوزىم كوردى, جۋرەگىم سەزدى» دەپ جولىققانعا جۋرەگىن الىپ جۋگىرمەيتىن, تاڭداپ, تالعاپ سوز ايتاتىن انشى جىگىت اسكەردى ەرلان بىلالوۆ, «سەن بەكتىڭ قىزىسىڭ, بەكتىڭ. تەڭىڭ ەمەس ول سەنىڭ» دەپ ار سوزىن قاداپ ايتاتىن, قاداپ ايتسا دا قالاپ ايتاتىن اسيяنى داناگۋل تەمىرسۇلتانوۆا, «ەي, اللا-اي, بىر ادام تابىلىپ, مەنى الىپ, انا قاقپاس شالدىڭ ازابىنان قۇتقارار ما ەدى» دەيتىن تەلليدى شىنار اسقاروۆا كەلىستىرە سومدادى.

ودان باسقا دا ۆەليدى – جالعاس تولعانباەۆ, سۋلەيماندى – جانداربەك سادىرباەۆ ويناپ, مۋزيكلدىڭ مان-ماڭىزىن اشا تۋستى. قويىلىمنىڭ سوڭى كەيىپكەرلەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا قامكوڭىل قالماي, قول ۇستاسىپ, اندەتە, بيلەتە, تەاتر ساحناسىنان الىستاۋىمەن بىتتى.

كورەرمەن قاۋىم ريزا. شىمىلدىق جابىلار ساتتە بارى دە ورىندارىنان ورە تۋرەگەلىپ, ريزا كوڭىلمەن قول سوقتى. بايقاپ قاراعان ادامعا دۋ شاپالاقتى سوقتىرعان دا, جۇرتتى ورىندارىنان تۇرعىزعان  دا سۇلتانبەككە دەگەن ريزاشىلىق سەزىم ەدى. سونداي-اق كورەرمەندەردىڭ بۇل ىقىلاسىنان ساحنادان بىر-بىرىن تاۋىپ قوسىلعان جۇپقا دەگەن شىنايى تىلەكتەستىك نيەتى دە اڭعارىلار ەدى.

 

جانىبەك نۇرىش

ا.Яسساۋي اتىنداعى

 حالقارالىق قازاق-تۋرىك 

ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى