شىڭ باسىندا ايتىلعان شىندىق

«جاۋجۋرەكتىڭ» باستالعانىنا دا كوپ بولعان جوق. ارى انشى,ارى باتىر, ارى بالۋان, ارى سەرى  بالۋان  شولاقتىڭ ومىرى قازاققا جات ەمەس. بالۋان شولاق بەينەسىن ەسكە العان كەز كەلگەن وقىرمان ونىڭ اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەرى  مەن اندەرىن اۋەلى اۋىزعا الاتىنى بەلگىلى. بالۋان شولاق بەينەسىن كورنەكتى جازۋشى سابيت مۇقانوۆ جازىپ كەتتى. ال بەلگىلى جازۋشى, دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆتىڭ جاڭا تۋىندىسى «جاۋجۋرەكتە» بالۋان شولاق  بەينەسى وزگەشە قىرىنان تانىلادى.

ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستى باستاعان قازاقتان شىققان باتىرلار از بولماعان. سولاردىڭ اراسىنان قالامگەردىڭ اقىن ارى مۋزىكانت, كومپوزيتور, سەرى بالۋان شولاقتى تاڭداۋىنىڭ دا وزىندىك سىرى بولار, بالكىم. بالۋان شولاق ارقىلى قازاقتىڭ بولمىسىن, قازاق باتىرىنىڭ بەينەسىن جاساعان جازۋشى «جاۋجۋرەك»  پьەساسىن اۋەلى «شىڭ باسىنداعى شىندىق» دەپ اتاعىسى كەلگەن ەكەن. بىر ايدان بەرى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميяلىق دراما تەاتردىڭ ساحناسىندا قويىلىپ جۋرگەن «جاۋجۋرەك» سپەكتاكلىنىڭ  رەجيسسەرى – ەسمۇحان وباەۆ. «جاۋجۋرەك» تۋرالى كورەرمەندەردە الۋان-الۋان پىكىر كوپ. اۋەلى بۇعان اۆتوردىڭ وزى نە دەيدى ەكەن? بەلگىلى جازۋشى, دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆكە  بىرەر ساۋال تاستاعاندى جون كوردىك.

- اعا, بۇرىن كەز كەلگەن سپەكتاكلь ەكى قۇراممەن دايىندالاتىن ەدى. بۇل جولى «جاۋجۋرەك» 3 قۇراممەن كورسەتىلدى. بۇنىڭ وزىندىك سەبەبى بارما?

-بۋىننىڭ ەشقانداي سەبەبى جوق دەپ ويلايمىن. رەجيسسەر اكتەردىڭ شەبەرلىگىن كورسەتكىسى كەلىپ, وسىلاي ازىرلەگەن بولار.                                                                         

- جالپى سپەكتاكلьدىڭ  نەگىزگى يدەяسى نە? باتىرلىقتى كورسەتۋ مە, الدە سەرىلىكتى مە?

- ارينە, بالۋان شولاقتىڭ باتىرلىعىن كورسەتۋ.

-سپەكتاكلьدە بالۋان شولاقتىڭ سەرىلىگى كوبىرەك كورسەتىلگەن سيяقتى كورىندى بىزگە.

-قانداي ماحابباتتى كورىپ وتىرعاندارىڭدى بىلمەيمىن. مەن ودان ەشقانداي سەرىلىكتى  بايقاپ تۇرعام جوق. سپەكتاكلьدى كورىپ وتىرساڭىزدار, بالۋاننىڭ اتباسار ۋەزىنىڭ باستىعى دولگونوسوۆ  پەن اقمولا ايماعىنىڭ وяزى ترويسكييدىڭ  الدىنا كىرىپ باراتىن جەرى بار. مۇنىڭ وزى ەرلىك ەمەس پە? ەكى وяزدىڭ الدىنا كىم كىرىپ  بارا الادى? بۋگىنگى كۋنى جاي اۋدان اكىمىنىڭ الدىنا بىرەۋ كىرىپ  بارا الا ما?! بالۋاننىڭ تاتьяنانى الىپ قاشۋىنىڭ وزى ماحابباتتان تۋىنداپ وتىرعان جوق. ونى مەن شاراسىزدىقتان باردى دەپ ايتار ەدىم. قولىندا ەشقانداي اۆتوماتى جوق, مىلتىعى مەن پۋشكاسى جوق ادام قارسىلىعىن وسىلاي كورسەتپەگەندە نە ىستەيدى?! ول  سونداي كوزسىز ەرلىككە باردى. ەلىن, جەرىن پەرەسەلەندەردەن وسىلاي قۇتقارعىسى كەلدى.

- اۆتور رەتىندە رەجيسسەردىڭ قويىلىمى ويىڭىزدان شىقتى ما?

-ەسمۇحان وباەۆتىڭ رەجيسسەرلىك شەشىمى ماعان قاتتى ۇنادى. سوڭعى قويىپ جۋرگەن سپەكتاكلьدەرىنىڭ الدى بولدى. بىراق ماتىندە كىشكەنە قالىپ قويعان تۇستارى بار. اسىرەسە ەكى نارسەنى قايتا قوستىرعىم كەلەدى. پьەسادا مىناداي  سوزدەر  بار. بالۋان تاتьяناعا: قازاقتا 900 جىل بۇرىن موڭكە دەگەن اقىن. (450 بۇرىن عوي. بىراق مەن ونى ادەيى سولاي  دەپ الدىم.) سول موڭكەنىڭ: «اقىر زامان  بولعاندا, ايەل بيلەيدى» دەگەن سوزى بار. قازاق حالقىنىڭ وسىنداي جاۋجۋرەك, تالانتتى سەرى ۇلدارىنىڭ بار ەكەندىگىنە, قازاقتىڭ مادەنيەتىنىڭ  مىقتىلىعىنا تانتى بولادى. تاۋداعى ۋش كۋندە سونى بىلەدى, سودان حاباردار بولادى. ساۋىسحانعا سىر  شەرتەتىن تۋىسى  بار  عوي. سونى رەجيسسەرگە جالىنىپ جۋرىپ, ادەيى قوستىردىم.

 - بالۋان شولاقتى تاڭداۋىڭىزدىڭ بەلگىلى بىر سىرى بار ما? بالۋان شولاق تۋرالى سابيت مۇقانوۆتىڭ دا جازعانىن بىلەمىز. سىزدىڭ بالۋان شولاعىڭىزدىڭ  مۇحانوۆتىڭ بالۋان شولاعىنان ايىرماسى نەدە?

     -راس بالۋان شولاق تۋرالى سابيت مۇحانوۆ تا جازدى. سابيت  مۇحانوۆتىڭ شىعارماسىندا بالحاش تا, تاتьяنا دا بار. بىراق مۇحانوۆ تا بالۋان شولاقتىڭ تاتьяنانى الىپ قاشاتىن سسەناريي جوق. مەن سونى الدىڭعى قاتارعا شىعاردىم دا, باستان اяق  سسەنانى وزىمشە جازىپ شىقتىم. مۇحانوۆتىڭ شىعارماسىندا دولگونوسوۆتىڭ, ترويسكييدىڭ اتتارى اتالعانىمەن, بالۋان شولاق ومىردە ولارمەن كەزدەسپەيدى. مەن ولاردى ادەيى جولىقتىردىم. ولاردى جولىقتىرۋ  ارقىلى قازاقتىڭ  «جابايى» ەمەس ەكەنىن, مادەنيەتتى ەرجۋرەك  حالىق ەكەندىگىن كورسەتكىم كەلدى. سودان كەيىن تاتьяنانىڭ جىگىتى بولىپ كەلەتىن  ميحايلدى  دا ويدان قوستىم. قازاق دەيتىن  حالىقتان  شوقان ۋاليحانوۆ سيяقتى دارىندى عالىم شىققاندىعىن  ميحايل اۋىزىمەن ايتقىزدىم. وزدەرىڭ دە بايقاعان شىعارسىڭدار, ميحايل تاتьяنانى اڭدىپ, ارتىنان كەلگەندە بالۋانعا وسى سوزدى ايتادى. سوندا تاتьяنا «شوقان دەگەن?» دەپ  تاڭداناتىن تۇسى بار. سوندا ميحايلدىڭ تاتьяناعا: «ەكەۋىڭ قۇشاقتاسىپ  تۇرعاندا ەكەۋىڭدى دە جايراتىپ سالعىم كەلدى. بىراق شوقان ۋاليحانوۆ شىققان ۇلى حالىقتىڭ ۇرپاعى نايساپتىققا بارمايتىن شىعار دەپ ويلادىم. سول ۋمىتىم اقتالدى»,- دەيدى.

- ميحايلگە  ۋش كۋن بويى اڭدىتىپ قويعان تۇسى  سول نانىمسىزداۋ شىققان سيяقتى. سىز بۇل سسەنانى ادەيى سولاي جازدىڭىز با?

-  نامىسشىلدىق تۋرالى ايتىپ وتىرسىز عوي. بالۋاننىڭ مىقتىلىعىن كورسەتۋ ۋشىن  تاتьяنامەن اڭگىمەلەستىرۋ قاجەت بولدى. تاتьяنا بالۋانعا عاشىق بولىپ  قانا قويمايدى, مىقتىلىعىنا,  جاۋجۋرەكتىگىنە  تانتى بولۋى كەرەك. Яعني تاتьяنا بەتىنەن الىپ, شىعا كەلەدى ەكەن. بۇل دەگەن سوز موڭكە ايتقانداي, اقىر زاماننىڭ كەلگەن كەزى – دەيدى. تاتьяنا  سوندا تاڭدانىپ «بۇل سوزدەردى  سوندا موڭكە اقىن 900 جىل بۇرىن ايتقان با?»,- دەيدى.  سودان كەيىن بالۋان شولاقتىڭ وزىنىڭ جارى بالحاشتى الىپ قاشقاندىعى  تۋرالى ايتاتىن  تۇسى  بار. بالحاشتى الىپ قاشىپ بارا جاتقانىندا ارتىنان توعىز جىگىت قۋالاپ, توعىزىن دا سۇلاتىپ سالىپ تاستاپ كەتە بەرەدى. بىرىنىڭ تىسى, بىرىنىڭ اяعى, بىرىنىڭ  باسى  جارىلىپ سوتقا شاعىم تۋسىرەدى. سوندا تاتьяنا: «ودان كەيىن نە بولدى? توعىزى بىردەي سىزدىڭ ۋستىڭىزدەن شاعىم ايتتى ما?»,- دەپ تاڭ قالادى. «يا. سوڭىندا سەنىڭ اكەڭ اتباسار تۋرمەسىنە ەكى جىلعا جاۋىپ تاستادى»,- دەيدى بالۋان. وسى ەكى سسەنانى ەسمۇحانعا جالىنىپ, قايتا  قوستىرعىم كەلەدى. قيىلىپ كەتكەن ديالوگتى  قايتا قالپىنا كەلتىرىپ ەنگىزسەم دەيمىن. بالۋاننىڭ وسى ەرلىگىن ەستىگەننەن كەيىن, تاتьяنا وعان ودان بەتەر عاشىق بولا تۋسەدى. ارى سپەكتاكلьدىڭ دە دەڭگەيى  ودان ارى  جوعارىلار ەدى.

- ۋش قۇرام بويىنشا بالۋاننىڭ رولьن ۋش اكتەر  سومداعانى بەلگىلى. سىزدىڭ كوڭىلىڭىزدەن شىققان بالۋان شولاق قايسىسى?

- ەرلان بىلالدىڭ بالۋانى. بىزدىڭ ۇعىمىمىزدا  بالۋان شولاق نار تۇلعالى, ماۋشا جىگىت بولۋى كەرەك. مەن ونىڭ پьەسادا ناعىز جاۋجۋرەك, قايراتتانعان كەزى 26-27 جاسىن الدىم. بىراق رەجيسسەردىڭ وزىنىڭ ويى, وز شەشىمى بولادى. اكتەردىڭ مۋمكىندىگىن رەجيسسەر وزى جاقسى بىلەدى عوي. ماسەلەن قاجىمۇحاننىڭ رولىن ساتىبالدى  نارىمبەتوۆقا ويناتا المايمىز عوي. ونى ساتىبالدىنىڭ وزىنە دە ايتتىم  قالجىڭداپ. تۋيەنى جىققان بالۋان شولاق الىپ دەنەلى پالۋان كىسى بولعان. وسىنى كورەرمەندەردىڭ كەيبىرى ايتىپ جاتىر. وسىنى دا ەسكەرگەنىمىز جون شىعار.

سپەكتاكلьدەن سوڭ كورەرمەندەردىڭ دە  پىكىرىن بىلگىمىز كەلگەن. سپەكتاكلь تۋرالى كورەرمەندەر نە دەيدى?

بەكەن  مۇحانۇلى, كورەرمەن:

- سپەكتاكلь وتە جاقسى قويىلعان. نامىسىڭدى قامشىلاپ, پاتريوتتىق  سەزىمىڭدى  وяتاتىن  جاقسى تۋىندى. اۆتوردىڭ ايتقىسى  كەلگەن رەجيسسەر جاقسى بەرە بىلگەن. ساحنانىڭ  دەكوراسيяسى دا شەبەر ورىلىپتى. اكتەرلەردىڭ  كيىمدەرىندە مىن جوق. بۇرىن ححى عاسىردى, حح عاسىردىڭ العاشقى جىلدارى تۋرالى سپەكتاكلьدەر كورسەتسە, جۇپىنى اۋىل, توز-توزى شىققان كيىز ۋي كورسەتىلەتىن ەدى. بۇل جولى باي دەكوراسيяسىمەن قازاقتىڭ بۋكىل بولمىسىن, مادەنيەتىن كورسەتە بىلدى دەپ ويلايمىن.

ماحاببات ادىلحانقىزى, مۇعالىم:

- سپەكتاكلь  مەنىڭ كوڭىلىمنەن شىقتى. اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگى جوعارى.ۋش قۇرامنىڭدا ويىنىن تاماشالادىم دەپ ايتا المايمىن. مەنىڭ كورگەنىم- العاشقى قۇرامنىڭ ويىنى بولدى. بالحاشتى سومداعان كۋنسۇلۋ تۇرعىنبەكقىزى, ترويسكييدىڭ جارىنىڭ رولىن بەينەلەگەن نازگۋل قارابالينا بەينەسى, دولگونوسوۆتىڭ جارىن سومداعان داريя جۋسىپ ويىنى  كوڭىلىمنەن شىقتى. سالتانات باقاەۆانىڭ دا كەيىپكەرى  ساتتى شىعىپتى.

تۋيىن.«جاۋجۋرەك» - قازاقتىڭ عاسىرداعى مادەنيەتىنەن, كەلە جاتقان تۋىندى. بۇل سپەكتاكلьدىڭ ون بويىندا قازاقتىڭ شىققان باتىر, بالۋان, جاۋجۋرەك ۇلداردىڭ ورتاق بولمىسى بار.

سوندىقتان «جاۋجۋرەكتى» كورۋگە اسىعاتىن اربىر  كورەرمەن تاريحقا اتى ماشھۇر بالۋان, سەرى, كومپوزيتور ۇلدارىنىڭ جيىنتىق وبرازىن تاماشالاي الادى دەگىمىز كەلەدى. ەڭ باستىسى اۆتور  ويىن, رەجيسسەردىڭ كوركەمدىك شەشىمىن اكتەر ويىنى راستاي تۋسسە, اربىر اكتەر وزىنىڭ شەبەرلىگىن الى دە شىڭداي تۋسسە دەگەن وي بار بىزدە.

گۋلزينا بەكتاسوۆا

«تۋركىستان» گازەتى