اق پەن قارانىڭ ايقاسى...

اق پەن قارانىڭ ايقاسى...

م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميяلىق دراما تەاترىندا «اقتاستاعى احيكو» سپەكتاكلىنىڭ پرەمьەراسى وتتى.

رەجيسسەرى – اسحات ماەميروۆ. دراماتۋرگ مادينا وماروۆانىڭ پьەساسىندا كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ستاليندىك قۋعىن-سۋرگىن كەزەڭىندە قىزىل جۋيەنىڭ قاتىگەز جەندەتتەرىنىڭ قولىنا تۋسىپ, كارلاگ لاگەرىندە جاستىعىن ازاپتى ومىرمەن وتكىزىپ, بوساپ شىققان سوڭ ەلىمىزدە تۇراقتاپ قالعان جاپون ازاماتى – احيكونىڭ تاعدىرى باяندالادى, يدەяسى – ادام تاعدىرى, ونىڭ قايسار رۋحى. 

تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا تارتۋ ەتىلگەن تۇساۋكەسەرگە قويىلىمنىڭ ساحنا­لانۋىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتكەن بار­شا قايراتكەرلەر مەن زيяلى تۇلعالار جيىلدى. مادەنيەت جانە سپورت ۆيسە-مينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا شى­نايى ونەردىڭ شىرايىن كەلتىرۋگە اتسا­لىسقان بارشا ازاماتتارعا العىسىن بىل­دىرە وتى­رىپ, ارىستانبەك مۇحامە­ديۇلىنىڭ حاتىن وقىپ بەردى. «قانداي دا بىر مەملە­كەتتىڭ رۋحاني دامۋ دەڭگەيى سول ەلدىڭ رۋ­حا­ني قۇندىلىقتارى جانە وتكەن تاريحى­مەن ول­شەنەدى. حح عاسىرداعى ەلىمىزدىڭ تا­ريحى – قيلى تاعدىر تابىستىرعان كوپ­تەگەن ۇلتتاردىڭ تاريحى, جۋرىپ وتكەن جولى. تەاتر ۇجىمىنا ورتاق حالقىمىزدىڭ قا­سيەتتى دە قاسىرەتتى تاريحىنىڭ بىر پاراعىن ۇلى ساحناعا شىعارىپ, ەل تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا زور رۋحاني قۋانىش سىي­لاعاندارىڭىز ۋشىن العىس ايتامىن» دە­لىنگەن قۇتتىقتاۋ حاتىندا. 
قازىردە قويىلىمنىڭ جاپون ەلىندە كەڭىرەك ناسيحاتتالۋىنا, سپەكتاكلьدىڭ ال­داعى ۋاقىتتا سول ەلدىڭ تەاترلارىندا ساح­نا­لانۋىنا ەلىمىزدەگى جاپونيя ەلشىلىگى زور قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. پرەمьەرانى تا­ما­شالاۋعا استانادان ەلشى يتيرو كاۆا­باتا ارنايى كەلىپ قاتىستى. 
كسرو حالىق ارتيسى, قويىلىمنىڭ كور­كەمدىك جەتەكشىسى اسانالى اشىموۆ «بۇل – تاريحي ارى ساяسي مانى بار وقيعا. تەاتر ونەرى – ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناسقا دانەكەر بوپ وتىرعان سات. ال­داعى ۋاقىتتا جاپونيяعا بارۋىمىز, яكي ولاردىڭ ەلگە كەلۋى بەك مۋمكىن. ونەر اۋقى­مى­نىڭ كەڭدىگىن وسىنداي تاريحي جايتتار­دان بايقاۋعا بولادى» دەپ اتاپ وتتى. 
«احيكو – جاسامپازدىقتىڭ بەلگىسى. دە­رەكتى دراما دەيتىن جانر بار. كەيىپكەردىڭ كوزى تىرىسىندە دراماتۋرگكە باяنداپ وتىرۋ ارقىلى ساحناعا شىعارۋ ەلىمىزدىڭ تەاتر ونەرىنىڭ تاجىريبەسىندە تۇڭعىش رەت بولىپ وتىر. قويىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا», - دەيدى رەجيسسەر. 1930 جىلى دۋنيەگە كەلگەن احيكو تэسۋرو 14 جاسىندا يمپەراتورلىق اسكەري ۋчيليشەگە تۋسەدى. بىراق سوعىس باس­تالىپ كەتىپ, وقۋىن اяقتاپ ۋلگەرمەي قا­لادى. جاپوندىقتار ارالدان اسىعىس كوشىرىلگەن ساتتە, ۋستىندە كۋرسانتتىڭ كۋر­تەشەسى بار احيكو اكە-شەشەسىنەن اجىراپ قالىپ, جاپوننىڭ تىڭشىسى رەتىندە تۇت­قىندالادى. سوناۋ زوبالاڭ جىلدارى تاع­دىردىڭ تالكەگىمەن قۋعىنعا ۇشىراپ, تۋعان ەلىنەن الىستا جۋرىپ, كارلاگ-تىڭ تاس قا­مالىنا 10 جىلىن ارناپ, باسىنان نەبىر ازاپتى كەشىرگەن جاپون ازاماتى كارلاگ تۋرالى «اجال مەكەنى. قانىشەرلەر مەن ەسى­نەن اداسقاندار ۋشىن جۇماق. ولار وسىندا سالتانات قۇردى. كەۋدەسىندە شىعار-شىق­پاس جانى بار, كوزدەرى جالت-جۇلت ەتكەن پەندەسىن قۇداي امان الىپ قالدى. وسى­لاي­شا, كوزگە كورىنبەيتىن مايدان جۋرىپ جات­-تى. اق پەن قارانىڭ, قاراڭعىلىق پەن جارىق­تىڭ اراسىنداعى مايدان» دەپ سي­پات­تايدى. قويىلىمدا احيكونىڭ كوزىمەن وسى كەزەڭگە كوز جۋرگىرتەمىز. كەيىپكەردىڭ ومىر جولىن جۋرە وتىرىپ, تاريحىمىزدىڭ اق­تاڭ­داق كەزەڭدەرى مەن قايعى-قاسىرەتكە تولى زاماتتارىنان حابار الامىز. وسى تۋ­راسىندا تەاترتانۋشى نازەركە جۇماباي:
– احيكو تэسۋرو تاعدىرى ارقىلى كۋللى الاش ارىستارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى, تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق كەزەڭى, بەينەتتى بەتتەرىن سوز ەتەدى. بىز جالا جابىلىپ, كارلاگ تۇتقىنىنا اينالعان احيكومەن پاراللەلь احمەت, ماعجان, ساكەندەي ارىس­تارىمىزدىڭ دا ازاپقا تولى قاسىرەتىن كور­دىك, سەزدىك, تۋيسىندىك. مىنە, كورەرمەنىن وسى سەزىمگە جەتكىزۋ ۋشىن رەجيسسەردىڭ ساح­نالىق شەشىمدەرمەن جىتى جۇمىس جاسا­عانى بايقالادى. اسىرەسە, سسەنوگرافيяدا...
سپەكتاكلьدىڭ كەلەسى ارتىقشىلىعى رەتىندە سسەنوگرافتىڭ (گ.قۇرمانبەكوۆا) جۇمىسىنا توقتالعىمىز كەلەدى. يا, سپەك­تاكلьدىڭ سسەنوگرافيяسى ەرەكشە. شىمىل­دىق اشىلعاننان-اق ەل نازارىن وزىنە اۋدا­­رادى. اۋ باستا كۋنشىعىس ەلىنىڭ داس­تۋر مەن سالتى, مۋزىكاسى نەگىزىندە كوڭىلدى ور­­بيتىن وقيعا دامي كەلە كۋردەلەنە, كۋڭ­گىرتتەنە تۋسەدى. اسىرەسە, كارلاگ-تى: تەر­گەۋ زالى مەن تۇتقىندار كامەراسىن كور­سەتەر تۇستاعى سسەنوگرافتىڭ سۋرەت­كەرلىك تاپقىرلىقتارىنا تانتى بولدىق. اۋەزوۆ تەاترىنىڭ بۇعان دەيىن دە اينالىپ, كوتە­رى­لىپ جۋرگەن ساحناسى بۇل جولى شىن ما­نىندە وڭتايلى شەشىمىن تاۋىپتى. وقيعا وزەگىنە ساي ساتتى پايدالانىلعان. ارى ول رە­­جيسسەرگە وقيعانى بىرنەشە پلاندا ويناتۋعا, كارلاگ-تاي تار قاپاستىڭ قان مەن قاسىرەت ارالاسقان قارالى اتموسفە­راسىن بەرۋدە جاقسى مۋمكىندىك سىيلاعان.
كارلاگ – كولەمى جاعىنان كسرو-داعى ەڭ ۋلكەن ەڭبەكپەن تۋزەتۋ مەكەمەسى عانا ەمەس, نەبىر ارىس-ابىزدارىمىزدىڭ قيىن­دىق پەن قيناۋعا تولى تاۋقىمەتتى كۋندە­رى­نىڭ دە تىرى كۋاگەرى. سوندىقتان دا ونداعى اۋىر اتموسفەرانى بەرۋ ۋشىن رەجيسسەردەن دە, سسەنوگرافتان دا پسيحولوگيяلىق تۇر­عىدان ۋلكەن دايىندىقتى تالاپ ەتكەنىن جانە سونى سپەكتاكلьگە قاتىسقان شىعار­ماشىلىق توپ بەلگىلى بىر دەڭگەيدە ساتتى سۋرەتتەي العاندىعىن ەركەشە اتاپ وتكىمىز كەلەدى. رەجيسسەردىڭ, اسىرەسە, ساحنا كەڭىس­تىگى مەن ادام جانىنىڭ, دۇرىسى تۇتقىن جانىنىڭ تار قاپاستاعى ارپالىستى كۋيىن ۇتىمدى شەندەستىرۋى ۇنادى. قولدانىسىندا تۇتاستاي ساحنا بولا تۇرا, ونى مەتالل «شى­مىلدىقتىڭ» ارعى جاعىنا قالدىرىپ, رە­جيسسەر تەمىرمەن قۇرساۋلانعان تاس قامال­دى ساحنانىڭ ەرنەۋىن الا كورەرمەن زالىنا يتىندىرە قۇرادى. نەگە? بۇل – ونىڭ اباق­تىداعى تارىلعان ادام جانىنىڭ تۇتقىن كۋيىن عانا ەمەس, جەكە باسقا تابىنۋدىڭ كەسىرىنەن, تۇتاستاي زاماننىڭ تارىلعان­دىعىن كورسەتۋگە ۋندەگەن اللەگوريя­لارى­نىڭ بىرى دەپ قابىلدادىق. سول سەكىلدى, جاپوننىڭ جايقالعان ساكۋراسى مەن ارى­سىنان ايىرىلعان الاشتىڭ اقتىق باي­لانعان الىپ بايتەرەگىن كونتراستا بەي­نە­لەۋ ارقىلى ول زامان مەن بۇل زاماننىڭ اراسىنداعى الماعايىپ كەزەڭدى, تاۋەلسىز­دىگىمىزدىڭ بۋگىنگى شيرەك عاسىرلىق تويىنا جەتۋ جولىنداعى كۋللى قاسىرەتىمىزدى مەتا­فورا تىلىنە سالادى. ساحنا تورىندە بىرنەشە فۋنكسيяنى قاتار اتقارىپ تۇرعان الىپ بايتەرەكتى جاپون داستۋرىن بەينەلەۋشى سيمۆول – سۇلۋ ساكۋرا دەپ سۋيسىنسەڭىز دە, بولماسا, سانداعان ادامنىڭ ولىمىن ەستىر­تۋشى اقتىق بايلانعان قۋ اعاش دەپ ازا تۇتساڭىز دا, تۇتاس بىر ۇلتتىڭ تامىر-تەگى­مەن, تاۋقىمەتتى جولىمەن استاسقان تالاي­لى تاريحى دەپ تۋيسەڭىز دە – ەركىڭىز! سوڭعى سوز – سىز بەن بىزدىڭ وزىمىزدە! – دەپ تالداپ كورسەتكەن.
احيكو مونولوگىنىڭ باسىندا «كارلاگ – اجال ماشيناسى. جاڭا تۋعان سابيدەن باستاپ ەڭكەيگەن مۋگەدەك كەمپىر-شالعا دەيىن شىمىركپەستەن جۇتاتىن» دەيدى. سون­داي سۇم اجال ماشيناسىنان امان قالعان جاپون ازاماتى «جاپونيя – الىس ارى سۋيىكتى وتانىم, ال اقتاس جانىما جىلى وز ۋيىم. مەن باقىتتى اداممىن» دەپ بۋگىندە احي­كو­نىڭ اۋىر تاعدىرىن ساحنالاعان قا­زاق­تارعا باتاسىن بەرىپ, ريزاشىلىعىن بىل­­دى­رۋدە.


 

دەرەك:
قويىلىمدا اقايدىڭ قاسەنى توقساننان اسقان شاعىندا تۋرمەگە جابىلادى. قارنى اشىپ, وزەگى تالعان احيكو كامەراداعى باسقا تۇتقىندار قارا جۇمىسىن اتقارۋعا شىعىپ كەتكەندە, تەمىر توسەكتەردى سالدىرلاتا بىر ۋزىم نان ىزدەي باستايدى. مۇنى كورگەن قاريя احيكوعا قۇرت بەرەتىن تۇسى بار. اشتىقتىڭ قاسىرەتى ابدەن وتكەن قاراعاندى وبلىسىنا قاراستى اقتاس اۋىلىندا تۇراتىن 86 جاستاعى احيكو تэسۋرو الى كۋنگە دەيىن اسقا وتىر­عاندا الدىمەن بىر تىلىم ناندى سول قولىنا تىعىپ وتىرىپ, تاماق ىشەدى ەكەن. 


 
ەرلان بىلال, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, تەاتر ديرەكتورى:

– «اقتاستاعى احيكو» اتتى پرەمьەرانى ساحناعا شىعارۋ ارقىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا تەاتر ۇجىمى بولىپ اتسالىسىپ جاتقان جايىمىز بار. پارلامەنت ماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرلان دۋلاتبەكوۆپەن قاراعاندى وبلىسى ماسليحاتىنىڭ باسشىسى بولعان تۇسىندا گاسترولьدىك ساپاردا كەزدەسىپ, تانىس بولعانبىز. كارلاگ تۋرمەسىنە قاتىستى ون سەگىزگە جۋىق كىتاپتىڭ اۆتورى بىردە مەنەن سول كارلاگ-قا بارۋىمدى وتىندى. تاريحتىڭ سول تۇسىنداعى اۋىر كەزەڭدەگى ادام تاعدىرى جايىندا, 15 جاسىندا جاپون تىڭشىسى دەپ ۇستالىپ, 10 جىلدان كەيىن بوساپ شىققان سوڭ قازاق دالاسىنان پانا تاپقان احيكونىڭ عۇمىرى حاقىندا سپەكتاكلь قوۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. 
بۇل يدەя ەكى جىل بۇرىن دۋنيەگە كەلىپ, ابدەن زەرتتەلىپ, پىسىپ-جەتىلىپ بۋگىن پرەمьەرا رەتىندە ۇسىنىلىپ جاتىر.


 

نۇرلان دۋلاتبەكوۆ, پارلامەنت ماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:

– پرەمьەرانىڭ الدىندا احيكو اقساقالمەن كەزدەستىم. 86 جاسقا كەلگەن قاريя «قازاقتار مەن تۋرالى قويىلىم ساحنالاۋدا» دەپ قۋانىپ, تۇساۋكەسەرگە جيىلعان بارشا جۇرتقا سالەمىمدى جەتكىز دەگەن بولاتىن. وسىدان تورت جىل بۇرىن جاپونيяعا كوشىپ كەتكەن اقساقال «سارىارقاداعى اقتاسىمدى, قازاقتىڭ قوناقجايلىعىن, دارحاندىعىن ساعىندىم. كۋن سايىن كورشىلەرىممەن امانداسىپ, پىستەمدى شاعىپ وتىراتىن كەزىمە ەشبىر نارسە جەتپەيدى» دەپ ەلگە ورالعان ەدى. بۇل – قازاقتىڭ قيىن-قىستاۋ زاماندا ۇلتقا, ناسىلگە بولمەي ادامزات بالاسىن باۋىرىنا تارتقان باۋىرمالدىعىن, بىر كەسەك ناندى بولە جەگەن ادامدىعىن, وز جۇرتىن جاتسىنىپ ەلگە ورالعان وزگە ۇلتتاردى قۇشاق جاя قارسى العان كەڭدىگىن جانە تاعىسىن تاعى اسىل قاسيەتتەرىن كورسەتسە كەرەك. قازاق ەلىنىڭ تولەنراتتىلىعىن, زور كوڭىلى مەن ۋلكەن جۋرەگىن كورسەتەدى. بۋگىن 3 ميلليوننان استام رەپرەسسيяعا ۇشىراعان قانشاما تاعدىردى احيكونىڭ عۇمىرى ارقىلى كورەمىز. سول زوبالاڭ جىلدارى قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ كوبىن جاپونيяنىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەسە دە, جاپوننىڭ تىڭشىسى دەپ ايىپتاعان بولاتىن. بۋگىندە كەيىپكەرىمىزدىڭ جاپون ازاماتى بولۋىنىڭ سەبەبى دە وسىدان بولار. 
ون جىلدا ەلىمىزدىڭ تاريحىن, رەپرەسسيя تاقىرىبىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە 20-عا جۋىق كىتاپ جارىق كوردى. بۇل قۇندى دۋنيەلەر الەمنىڭ 58 مەملەكەتىنە تارادى. گارۆارد, كەمبريدج, وكسفورد سىندى بىلىم وردالارىنىڭ كىتاپحانالارىنا تاپسىرىلدى. تاريحتىڭ بۇل پاراعىن تەك عىلىمي تۇرعىدا ەمەس, كوركەم ادەبيەتتە, تەاتر ساحناسى مەن كينوتۋىندىلاردا كورسەتۋگە مۋددەلىمىز. قايىرلى بولسىن!


 

يتيرو كاۆاباتا, قازاقستانداعى جاپونيяنىڭ ەلشىسى:

– جالپى, الدىن الا سسەنارييمەن تانىسقان جوقپىن. احيكونىڭ تاعدىرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, بۇل قويىلىم كورەرمەنگە قانداي دا بىر وي تاستايتىن بولۋى كەرەك دەپ بولجاپ كەلگەم. ۋمىتىم الداماپتى. سپەكتاكلьدىڭ مانى وتە زور. قازاق تەاترى تاريحتىڭ بىر بەتىنە بارلاي وتىرىپ, ەلدەر اراسىنداعى تۋرلى تۋسىنىسپەۋشىلىكتەن بولاتىن مۇنداي سوعىستى, قاسىرەتتى جىلداردى قايتا بولدىرماۋعا, وتكەننەن ساباق الۋعا ۋندەيتىن سيяقتى. بۇل – بىر. 
ەكىنشىدەن, ومىردە كەز كەلگەن پەندەنىڭ تۋرلى قيىنشىلىقتارعا توتەپ بەرە الماي, مورت سىناتىن ساتتەرى بولادى. سونداي كەزەڭدە ادامعا رۋح بەرەتىن قايسارلىق, وزگەنىڭ ماحابباتى, كوڭىلى, ادالدىعى, سىيلاستىعى سىندى ىزگى ادامي قاسيەتتەرمەن قۇتقارا الامىز. احيكونىڭ اقتىق دەمى قالعان ساتتە ولىمنەن قازاق جەرىنىڭ قاسيەتى مەن قازاق اناسىنىڭ قامقور­لىعى قۇتقارىپ قالادى. وسى ارقىلى قازاقتىڭ ۋلكەن دالاسىندا وسىنداي اسىل قاسيەتتەردىڭ بار ەكەنىن جانە ادامزات اردايىم جاقسىلىققا قۇشتار بولۋ كەرەكتىگىن ناسيحاتتايدى. قويىلىمنىڭ شىنايىلىعىنا سەندىم. 
قازاق تىلىن تۋسىنبەگەندىكتەن, بۋگىن ورىس تىلىندەگى اۋدارماسىمەن تاماشالاۋعا تۋرا كەلدى. وزگە تىلدە بەلگىلى بىر شىعارمانىڭ مازمۇنىن بىردەن تۋگەل تۋسىنە قوۋ مۋمكىن ەمەس. سول سەبەپتى, قويىلىمعا بىرنەشە رەت كەلىپ, كورىپ, كورەرمەنگە ۇسىنار مان-ماعىناسىن مەيلىنشە تۋسىنىپ, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا ۋلەسىمدى قوسامىن. «اقتاستاعى احيكو» قويىلىمى جاپونيяدا جوبا رەتىندە الى زەرتتەلىپ, دايىندالعان جوق. دەسەك تە, ەلدە بۇل پرەمьەرا جونىندە بىرقاتار باسى­لىم­دار جازىپ جاتىر, جاپونيя بۇل قۋانىشتى جايتتان حاباردار. 
قازاقستانداعى جارتى جىل ىشىندە الماتى, قاراعاندى, وسكەمەن سىندى قالالاردى ارالاپ, وندا جەرلەنگەن جاپون ازاماتتارىنىڭ زيراتتارىنا قازاقتاردىڭ جاساعان كۋتىمىن كورگەندە ەرەكشە تاڭعالدىم جانە ريزا بولدىم. بۇل قازاق ەلىنىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن كوڭىلىنىڭ دارحاندىعىن بىلدىرەدى.


ايدانا نۇرمۇحان

"ايقىن" گازەتى.