«اقتاستاعى احيكونىڭ» كوركەمدىك الەمى

"اقتاستاعى احيكو" قويىلىمى وتكەنىنە كوپ ۋاقىت وتپەسە دە ول جايلى بىرنەشە پىكىرلەر مەن تالداۋلار جازىلىپ تا, ايتىلىپ تا جاتىر. بەلگىلى جۋرناليستەر, ادەبيەتشىلەر قويىلىمنىڭ ارتىق-كەم تۇستارىنا توقتالىپ, باسپاسوز بەتتەرىنە جىلى لەبىزدەرىن بىلدىردى. سولاردىڭ ىزىن سۋىتپاي جاس ادەبيەتشى كۋلتەگىن اسپانۇلى جان جاقتى عىلىمي تالداۋ جاساپتى. قويىلىمنىڭ كوركەمدىك الەمىنە جاسالعان شولۋدى وقي وتىرىڭىزدار!

«الى-اق تۋار ادىلەتتىڭ اق تاڭى» 
كەيۋانا 

تاريح داڭعىلىنان وتكەن قالىڭ كوش ىشىنەن سان-سالتاناتى جاراسىپ, جىبەك-زۋبارجات جامىلعان اشەكەيلى اربا-كۋيمەلەر مەن جانتۋرشىگەرلىك ازاپتىڭ ايقايى, وڭىپ-توزعان پورترەتتەر سىعالاپ تۇرادى. تاريحي سانانى قايتا تۋزەۋ ىسى كەز كەلگەن بەلىم بەكەم بولسىن دەگەن ەلدىڭ نەگىزگى ۋازيپاسى. دۋر داۋىردىڭ عازيز عاسىرعا وز بۇيىرىعى مەن سىباعاسىن ۋلەستىرىلگەنى لاۋقۇل ماقپۇزدان مالىم ىس-تى. كوپ جۇرتقا شۋلەن تاراتقان تاڭىرى جازعانى بۇلجىماس كەپيەت زاڭى. سول كوپ جۇراعاتتىڭ ىشىندە كوكتۋركىدەن كوگەرىپ-ونگەن قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنىڭ كوبى الى كۋنگى اشىلماعان جۇمباق كۋيىندە. بايتاق تاۋاريحتا يگەرىلمەگەن تاقىرىپ, كوبەسى سوگىلىپ ىزدەۋشىسىن تاپپاعان دۋنيە تاعى «كوپ». قاسىرەت نە مامىرستان شاق, بارىبىر, ۇلت وتكەنىن الالاماي تۋرالىقپەن, زور ىقىلاسپەن, ماحابباتپەن تانۋى تيىس. بۇل ونىڭ تابيعي قۇقى. ۇلت پەن ۇلىستار باسىنان وتكەرگەن ۋاقيعا وقشاۋ بولۋى مۋمكىن ەمەس, بار ارەكەت ادامزاتتىڭ ورتاق مۇحيتىنا بارىپ قۇяدى. تابيعات – كومپونەنتتەردىڭ ماكسيمۋمدىق ۋيلەسىم كارتيناسى, كومپونەنت دەگەنىمىز بارلىق سوز تاپتارىن قامتيدى. 

ماعجاننىڭ قاپاستاعى حالىن تانىپ, كورسەتكىم كەلەدى دەگەن بىر اعامنىڭ تىلەگى كەلەدى ويعا. يا. وتكەنىن تانىماي بولاشاققا الشاڭداپ بارۋ قاتەرلى. تاعدىردىڭ سالعانىنان تۇقىمى سەڭ سوققانداي كۋيرەپ, قارا جەرگە سۋداي سىڭىپ كەتە جازداعان ۋمىتشىل ۇلتتىڭ باعىن باپتاپ, كوشىن تۋزەگەن اقيقاتتىڭ اقتىعىنا كۋمان جوق. اق قۇدايعا جاق. 

ازىپ-تولعان ون ەكىنىڭ بىرى اقىراپتىڭ اينالاسى قازاق قايتقانىمەن قايتا قاۋىشقانداي, قايمىعىپ-قۋانىپ «قورىققانى مەن قۋانىشى بىردەي» ەرەكشە كۋي كەشتى. بۇدان وزگە رەاكسيя كۋتۋ بەكەر. قازاقفيلьم «اناعا اپارار جولدىڭ» قاسيەتىن ۇقتىرىپ, اكەمتەاتر «اقتاستاعى احيكونىڭ» قازاقپەن-ادامزاتپەن جاپسارلاس تاعدىرىن تانىتتى. ۋلكەن شارۋا. توقمەيىلسۋگە بولماس, وسى قىزۋمەن قاۋزاۋ-ىزدەنىس جالعانۋى تيىس. بۋگىنگى سوز «اقتاستاعى احيكونىڭ» اقجارما جان الەمىنە ارناۋلى اڭگىمە. جان ازىعى تىرەك قازىعىنا اينالعان, ويكوزى سەزگىش كورۋشىنى كۋيىنىشكە بوكتىرىپ, كوڭىلىن كوبىكتەتكەن قويىلىمدى پەسسيميزمگە بالاپ, ەڭسەنى ەزگىش دەۋ قاتا تۇجىرىم. جوعارىدا ايتقانداي, كورگەن قۇقاي-قورلىعى مول, قاسكوي ۋلبى ۋرىپ تومپايتقان داۋىر دورباسىن ارقالاعان ارقالى حالىقتىڭ تراگەديяسىن باسقى ساپقا تۋزۋ زاڭدى. 

تاريحي سانا تايقازانىن قايتا قالىپتاپ, قاقپاعىن قۇۋ – مادەنيەتتىڭ ەنشىسى. جالاڭ اقپاراتتاندىرۋ جان-دىلمەن سەزىنۋ سىزىعىنا جەتكىزبەسى انىق – تىم شابان. كىسى جالقى الەمىمەن وتكەن-الدىڭعىسى, ىشى-سىرتىن, استى-ۋستى مەن سىرت-اينالاسىن ۇعىنۋىندا ونەردىڭ جاردەمى ولشەۋسىز. ادەبيەت, تەاتر, بەينەلەۋ, ان-كۋي مەن بي... بارى-بارى «بىر اتانىڭ بالالارى». جاندى اعزانىڭ قاي بولىگى دەرتتى بولسا, بار بولشەگى بىرگە بولىسىپ, كۋرەسەدى, مەدەتى سارقىسا قوسىلا سىرقىراي اۋىرادى, بىر بولىسەدى. مادەنيەتتىڭ دە مانەرى سول اۋەز. 

وسى تۇستا الاش قايراتكەرى س.سادۋاقاسوۆتىڭ «تەاتر – جاندى كىتاپ. كىتاپتان تەاتردىڭ ورىسى كەڭ. كىتاپ – جالعىز حات تانۋشىلاردىڭ قارۋى, تەاتر – كوپشىلىكتىڭ قارۋى» دەۋى كوڭىلگە قونىمدى, سيتۋاسيя شىندىعىن اشادى. رۋحاني مازمۇن جاعىنان تولىسۋدى قاجەتسىنەتىن اۋىر دا اجارلى جانر – دراماتۋرگيяنى «ادەبيەتتىڭ بەكزاداسى» دەپ بويسۇنعان قالامگەر مادينا وماروۆانىڭ «اقتاستاعى احيكوسى» - جاڭا ولجا. ادالدىڭ ارقانى ۇزىن. احيكونىڭ سەنىمى – ىشكى كۋشى. سەنىمىنە ادالدىعى. اۆتور بىردە «ۇلتتىڭ شارشاۋى эتنيكالىق قۇندىلىقتارىن, رۋحاني بازالارىن جوعالتۋىمەن ايقىندالادى, ومىرگە قۇشتارلىقتىڭ, جاڭارۋعا, وركەندەۋگە ىجداھاتتىلىقتىڭ بولماۋى – بۋكىلۇلتتىق سيپات الاتىن بولسا, ارينە, قورقىنىشتى كارتينا» دەگەنى پьەسانىڭ وتكەن مەن بۋگىنگى مانىن اڭعارتسا كەرەك-تى. 

رەجيسسەر اسحات ماەمەروۆ پەن دراماتۋرگ مادينا وماروۆانىڭ شىعارماسىنا ارقاۋ بولعان جازىقسىز جانداردىڭ جاپا شەككەن جارتىكەش تالماۋىت تاعدىرلارى. كەڭەستىك اۋدانى كەڭ, اۋانى تار تەمىر شارباقتىڭ ىشىندەگى مۋشھىل حالدەر. تاۋاريحتىڭ قان جۇققان, توتىققان سارعىش پاراقتارىندا 1932 جىلى لاگەرьلەر باس باسقارماسى قۇرامىنداعى ەڭبەكپەن تۋزەۋ لاگەرьلەرىنىڭ سانى 11-گە جەتكەنى, ال 1944 جىلدارى 58 لاگەرь جانە 424 ەڭبەكپەن تۋزەۋ كولونيяسى قاتاڭ رەجيمدە جۇمىس جاساعانى ايتىلادى. 1930 جىلى قۇرىلعان كارلاگتىڭ ون جىلدان سوڭعى «باعىندىرعان بيىگى» لاگەرьلەر باس باسقارماسى قۇرامىنداعى «ەڭ ىرى قۇرىلىم» ستاتۋسى. سويتىپ از ۋاقىت ىشىندە كارلاگ ەڭ ۋلكەن جانە ايگىلى لاگەرьلەردىڭ قاتارىنان سانالعان. 1939 جىلى ىىحك-نىڭ 42 لاگەرى اراسىندا كارلاگ تۇتقىندار سانى جاعىنان 9-شى ورىنعا يە بولدى, яعني – 35 مىڭ 72 ولىمشى جۋرەك يەلەرى. ال بۇل كەزدە لاگەرь كونتينگەنتى سانى 1 ملن 668 مىڭ 200 ادامعا جەتكەن ەدى. ارينە, بۇل بىر عانا جيىرماجىلدىقتىڭ ستاتيستيكاسى. 

بۇل قاساپ قامىتىن جالعىز قازاق ەمەس, جات اتا ۇرپاقتارى دا كيىپ كورگەن. الەمدى وزىندىك وتكەنىنە ۋڭىلتىپ, مۇڭىن بولىسكەن ساتتى تۋىندىلاردىڭ باتىس جۇرتىندا داستۋرلى مەكتەبى قالىپتاسقان. ۇلتتىق مىنەز تالعاماي كوپتىڭ كوڭىلىن اقتارعان «وبلاۆا» («Le rafle», 2010), «مالьчيك ۆ پولوساتوي پيجامە» («The boy in the stryped pyjamas», 2008), «سپيسوك شيندلەرا» («Schindler's List», 1993), «پيانيست» («The Pianist», 2002), «پوبەگ يز زامكا كولديس» («Colditz», 2005), «سۋد ناد بوگوم» («God on Trial», 2008), «جيزنь پرەكراسنا» («La Vita e bella», 1997) فيلьم-سپەكتاكلьدەرىنىڭ جەتىستىكتەرىن  كادەگە جاراتۋ – دۇرىس بايلام. بىر قىزىعى بارلىعىنا ورتاق بەلگى, تەڭدەي فينيش – ومىرگە ورالۋ كونسەپسيяسى. 

«جاڭا تۋعان سابيدەن باستاپ ەڭكەيگەن ەگدە كەمپىر-شالعا دەيىن شەمىرىكپەستەن جۇتاتىن» كارلاگتى «اجال ماشيناسى» دەپ اقيقات تاراپىنان ايىپتايتىن احيكو تەسۋرو رولى وز ويىنشىسىن تاپقان. تۇتقىندار ىشىنەن احيكو بەينەسى – د. اقمولدانىڭ ويىنى قويىلىمنىڭ قايتالانباس اكتەرلىك جەمىس-كوركى. ونىڭ ويناۋىندا وتكىزگىشتىك كوэفيسەنتى جوعارىلاي تۋسەدى. سەزىم-كۋيدى كورۋشىسىنە تەز ام نانىمدى سىڭىرەدى. ىشكى ديالەكتيكالىق قايشىلىقتاردى دال اشۋ – ونىڭ ادەتى. زىمىستان بوراندى شاقتىڭ شيىر-شيىر سۋرەتتەرى سانا ساۋلەسىن تاۋسىپ تاستاماق. الىستاعى ارمان مەن تاяۋ تۇرعان تاجالدىڭ قايسى جارىلقايدى?! 

كونفليكت – وزدىگىنشە تۋمايدى, ومىردىڭ ار دەڭگەيلى, دۇرىسى ارتۋرلى كەيىپكەرلەردىڭ كۋرەس ۋستىندە كورىنەتىن, كوپقىرلى حاراكتەرلەردى اشاتىن كۋش. ول – درامالىق ارەكەتتىڭ سۋجەتتىك سەرىپپەسى, جانى, تامىرسوقتىرار ساف تىنىسى. حاراكتەرلەر قاقتىعىسى قوعام-ۋاقىت قۇبىلىسىن تانىتۋى تيىس. بۇل رەتتە احيكو مەن احمەت – مۇراتتاس, رۋحتاس جاندار, جەندەتتەردىڭ جانجەمىرگىش زور تابەتى; الاپيعىل ستەپاننىڭ «эگويكۋسستۆوسى»; جازىقسىز ۇلدارىنا جاۋاپتى اكەلەر (سادۋاقاس, سەيفوللا); ۋنەمى «ساۋاتسىز», «سورلى» دەپ سوگىس ەستيتىن انشى-اقىن, ونەرپاز قازاق جىگىتتەرى; توقساننىڭ ۋشىندە «لاگەرь ديرەكتورىنا كارىن توككەن» ابىز-اقساقال مەن «وشكەنى قايتا جانعان» قارت كەيۋانا... بارى-بارى كولليزيяنىڭ (يدەяلار قايشىلىعى) قانات جاۋىنا جاعداي تۋعىزادى. كونفليكتىنىڭ ومىرلىك نە جاساندى بولۋى, نە ونىڭ قوعامدىق مانى, تيپتىلىگى, – بارلىعى يدەяلىق-كوركەمدىك جاعىنان تالداۋعا كىرەدى. ومىر شىندىعىنىڭ قاي دارەجەدە سۋرەتتەلگەندىگىن بەلگىلەۋگە كوبىرەك كوڭىل بولگەن جون. سوقتىعىستار اركەز جاڭا تيپتىڭ, ايقىن كۋيلەردىڭ ارالىق جاڭا حالىن تۋدىرماۋشى ما ەدى?! دال سول ىزبەن ايتىلعان وبرازدار ورتا جولدا تۇرالاپ قالماي ارەكەتتە الدەنەشە رەت بوяۋىن قانىقتىرا تۋسەدى. بۇل پьەسا كوركەمدىگىنە قاتىستى. ونىڭ تىرىلىپ, اяق-قولىن باۋىرىنا امان-ەسەن جيۋى بولەك اڭگىمە. شاماسى, «كوكجيەكتەن قىلتيىپ شەتى كورىنگەن تاعى بىر وبرازعا جان بىتىرگىسى كەلەتىن» ىزدەنگىش, اڭعارىمپاز اۆتور كەيىپكەردى اكتەرگە ارناپ جازعان بولۋ كەرەك. قاي كەيىپكەر كىمنىڭ ەنشىسىنە بۇيىراتىنىن بىلگەندەي-اق. 

پەرسوناجدار جۋيەسى بارىنشا جيناقى, شاشاۋى جوق. قارت دالانىڭ جاس وركەنىن قىناداي قىرىپ, ورتالاعانى مەن قاريяسىنىڭ كوڭىلىن قۇسادان كەپتىرگەن قانقاساپ قىزىل جاعالىلار – زۇلىمدىق سيمۆولى. قوندىرما يدەяنى سۋيرەتىپ جازۋدىڭ شارتتىلىعى دەپ بىلەتىن جاعىمدى-جاعىمسىز جىكتەلىمى تاريحي تاقىرىپ بولعاندىقتان وز جانىن جوعالتپاعان. بۇل – زاڭدى دا. قۇدىق قۇلقىنى ۋشىن ادامتوزگىسىز ازاپتى قولدان تۋعىزۋ – اقتاۋعا كەلمەيتىن, لاجسىز قالىپقا سالۋعا تۋرا كەلەتىن قىلمىس. بىردىڭ ەمەس – مىڭنىڭ تاعدىرى. ەلدىك مۇرات, جۇرت وبالى تۋراسىندا اڭگىمە قوزعالا قالسا, ايىپتى تاراپتىڭ ايقىندالۋى شارت. ادەبيەت – تۋپنۇسقا. تۋيەنى قازانعا, باتىردى قابىرگە تۋسىرگەن قىزىل كوزدىڭ قانقۇشتار ىسىن كىم سۋيسىن, كىم اقتاسىن?! 

«امالى جەتسە اقىلى جەتپەي, اقىلى جەتكەنگە امالى جەتپەي اينالا تولى اقىلدى دۇشپاندارمەن الىسىپ, تالاي بايتەرەكتىڭ تامىرىن قيىپ, توبەسىن كۋيدىرگەندەر» (قاسەن قاريяنىڭ سوزى) مونولوگى مەڭزەۋ ارقىلى كۋللى زۇلىمدىق كۋشى ومىر فيلوسوفيяسى كونتەكسىندە «ەسىڭىزدە بولسىن بىز مىندەتتى تۋردە قايتىپ كەلەمىز, قايتىپ كەلەمىز!», «بىز تىرى جۋرمەسەك تە بىز سيяقتىلاردىڭ ىزى مەن كولەڭكەسى جەر بەتىندە قالادى» دەپ قاراستىرىلادى. 
جۋرەكتەرىندە ەكىجۋزدىلىك وسكىنى قىلاڭداعان جەندەتتەردىڭ دوقتان ەتىپ سەس سەزدىرۋى كورۋشىسىن اشىندىرماي قويمايدى. اتتەگەن-ايى تەرگەۋشىلەردىڭ داۋىس قوۋ, ميميكالارى بىر-بىرىن جيى قايتالاپ, وزىندىك دارالىق بەلگىسىن تاپپاۋى. 
(انشى جىگىت شاقىرىلادى) 
– ەي, سورلى, جاپون شپيون ەكەنىڭدى مويىندايسىڭ با? 
– (ارەڭ) يا, جاپون شپيون ەكەنىمدى مويىندايمىن, بىراق جاپون دەگەن كىم? ...تىم بولماسا بىلىپ ولەيىن. 
– مىناۋ كونتررەۆولۋسيونەرشىلەر جاعىندا وسىنداي قايتپاس قايسار جىگىتتەردىڭ بار ەكەندىگىن بىز مويىندايمىز! (باسىنان تارس ەتە قالادى) 
بىراق ونىڭ قايتپاس قايسارلىعىنان نە پايدا? ولدى دە قالدى سورلى! (شولمەكتەن اراق ىشەدى جەندەتتەر) 

كورىنىستىڭ ەڭ جوعارى نۋكتەسى – تاپانشا داۋىسى ەكىنشى كۋنى قويىلۋىندا تەحنيكالىق نە سامارقاۋلىقتان تۋعان ولقىلىقتىڭ ورنىن ۋش رەت شۋرىپپەنى باسىپ, «اجالى جوق ەكەن» دەپ كۋلۋمەن تولتىرۋعا تىرىسقانى, ارينە, يمپروۆيزاتورلىق. بىراق, ارەكەتتەنۋ تۋبى ساتسىز اяقتالدى. كىدىرىس ۇزاپ, ۋاقىتتى قارۋىن تۋزەۋمەن ىسىراپ ەتىپ الدى. وسى سۋرەتتەردەن كەيىن احيكونىڭ «مويىندايمىن, مويىندايمىن, مەن - شپيونمىن! قول قويىپ بەرەمىن. مەن - شپيونمىن, مەن - شپيونمىن» دەۋى تاپانشانىڭ سۋىق تارسىلىنان كەيىن عانا ماندىرەك, جاندى بولۋشى ەدى. كەمشىلىك قايتالانبايدى دەگەن ويدامىز. بىرىنشى كۋنگى ۋرەي ۋدەتكەن جالبارىنىش پەن جەندەتتىڭ شوقمەيىل كۋلكىسى قاتار قابىسىپ زور ەكپىن تۋدىرعان ەتىن. تاسىرى زور ۋرەي عايىپتان ەمەس, ويلاماعان اۋىر سوققىدان تۋۋى تيىس. 

دارىندى «قولىڭا قۇدايدىڭ الماس قىلىش بەرگەنىمەن بىردەي, تەك يگىلىككە پايدالانۋىڭ كەرەك» دەپ بىلەتىن جازۋشى گۋماندىق يدەяسىن كورەرمەنگە مۋلدەم جوعالتقىزىپ, بىردە قايتا جاقتىرىپ, كۋدەرىن ۋزىپ-جالعاتىپ وتىرادى. بۇل شەبەرلىك – كورۋشىگە الدا نە بولارىن بىلدىرمەۋ, بىلگەن كۋندە بارار جولدىڭ حالىن سەزدىرمەي, قۇپيя قالدىرۋ. ساحناعا ۋڭىلۋشىنىڭ كوڭىلىن بىر ساتكە مۋلگۋگە مۇرسات بەرمەس جەتەكشى كۋش – سپەكتاكلьدىڭ باستى كاپيتالى. 

ورتتى سەلىن كوكتەن توككەن بۇ قىسمەتتىڭ قايىرىنان ۋمىت ەتىپ, كەلەر كۋننىڭ جارىعىن جۋرەگىنە توقىعان اقساقال اقايدىڭ قاسەنى ويىنىن بەكجان تۇرىس وز بيىگىنە قينالماي جەتكەردى. كوز كورگەننەن وي تۋيگەن, يمان تۇنعان كوكىرەك, ابىز تىلى وزىنە جاراستى, كەستەلى. داۋىرىنە ساي شۇرايلى. اكتەردىڭ تابيعاتىنا تۋرالاي دىلمار, سوزۋار, بەينەلى شىققان. يمانى بەرىك, سالماقتى, ۇرپاعىنىڭ باقىتىنا سەنىپ, تىلەك ەتەتىن, ەشكىمنەن سەسكەنبەيتىن, تىپتى زالىم ستەپاننىڭ قولىن قايىرىپ جىبەرەتىن اقساقال وبرازىنا سۋيسىنىپ, ىشتەي تىلەۋلەس بولىپ وتىراسىز. قاي بوяۋى كەم دەيتىن شيكى كەيىپكەر ەمەس. ەرلەرى ۋزىلىسسىز ەزگىدەن ەسى شىعىپ, ەڭسەسى تۋسەر شاقتا «جا, بوساماڭدار, بوساما, بالام» دەپ دەمەپ-سۋيەگەن ەلدىكتىڭ جارشىسى ەل ابىزىنا لايىق دارەجەدە «بۇل ەل تۋماي جاتىپ تالاي زوبالاڭ كوردى, تالاي نارسەدەن تارىعىپ تا, تورىعىپ تا وسكەن. بىرجولا ۋنسىزدىككە بەرىلمەي, ىشتەي مەدەت ەتكەن ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز. ...جاراتقان يەم جابىققانىن كورىپ جەبەر, تارىققانىن كورىپ دەمەر» دەپ ەرتەڭگى كۋنگە قول سوزادى. اقىلدى اكتەردىڭ رولى جالپى ادامگەرشىلىك ساپاسىن كورسەتۋ جاعىنا تالاپتاناتىنى بەلگىلى. 

قاقىراتىپ كەتكەن كەسەلدى كەزەڭ قۇيىنى ساحنانى سالقىنداتىپ وتىرادى. كامەرا كورىنىستەرىندە بارى بىردەي مۇڭدى بولعانىمەن (تاۋقىمەت – ورتاق), حاراكتەرلەر كارتاسىندا كۋردەلىلىك ساقتالعان. نومىرلەنگەن جانداردىڭ ساپقا تۋزىلۋ مودەلى, مالىمدەۋلەرى ارقيلى. رەجيسسەردىڭ اباقتى ۇجىمىن كوپۋندى ەتىپ جاساقتاۋى وڭ شەشىم. ارقايسى وز الدىنا حاراكتەر. «بىر حاراكتەرگە كۋش بەرۋ ۋشىن, ەكىنشى حاراكتەردى ناشارلاتۋعا بولمايدى. دراماتۋرگتىڭ مىندەتى – بارىن كۋشەيتۋ» (ديدرو). قاتەلىككە جول بەرمەگەنى قۋانتادى. وڭاشا وي-تولعانىسى مولىراق ىشكى مونولوگ, كورەرمەنگە قاراتا ايتىلعان باяنداۋشى-گەروي سوزى, وزارا ارەكەتتەسكەن ديالوگ تا جەتكىلىكتى ارى وز ورنىمەن. بىرسىدىرعى وداداي كورىنەر, بىراق تورت تۇяعىن تەڭ باسقان پьەسانىڭ باعى بەس ەلى بولسا نە دەرسىز?! 

تەاتردىڭ ارەكەتكە قۇرىلعان تابيعاتىن جەتە سەزىنگەن ارتىستەر قاۋىمى جاۋاپتىلىقپەن قاراعان. سپەكتاكلь سايىن سان الۋان ومىر كەشىپ جۋرگەن دۋلىعانىڭ دۋنيەتانىم دورباسى باي, قورى جەتكىلىكتى. ارتىس شىعارماشىلىعىنىڭ تۋرلەنۋ ونەرى پرينسيپىنە ساي احيكو وينالىمى «مويىندامايمىن» مەن «مويىندايمىننىڭ» اراسىندا تاۋىر رەڭك كورسەتكەن. «تۋسىنبەستىك بولار» دەپ وتىرعان ون بەس جاسار بوزبالا كوز الدىندا وققا ۇشقان انشى قازاق جىگىتىنىڭ كورىنىسىنەن كەيىن شيمايلانعان باعىنىشتى سانانىڭ ابدىراعان, شاتىپ-اپتىققان, قاتتى قىسىمنىڭ قۇرساۋىندا قالىپ قويعان كۋردەلى كۋيىن سەزىنەدى. 
– مەن شپيون ەمەسپىن? 
– ەندى?.. 
– مەن اقىنمىن! 
الاش تۋى استىندا كۋن سونگەنشە سونبەيمىز, 
كەڭ دالاسىن ەشكىمنىڭ قۇرىعىنا بەرمەيمىز. 
قانداي شايتان كەلسە دە الداۋىنا كونبەيمىز, 
جاسايدى الاش, جاساسىن الاش, جاساسىن! 
– اليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ... و-وي, سەن سولاردىڭ يتاяعىن جالاعان يت دەيدى عوي, ا? سولاي ما? 

تيپتىك حاراكتەرلەردى تيپتىك جاعدايدا اشۋدان وزگە جول تابۋ مۋمكىن ەمەستىگىن ايتتىق. قاقتىعىس دامۋىندا ماعىنالىق جيناقتىلىق, جۋزى وتكىر از سوزدىلىك ونىمدى فۋنكسيя رەتىندە بەلگىلەنەدى. تىل – جۋرەكتىڭ شومىشى, ار كەيىپكەر وز مىنەزىنە تان تىلدە سويلەۋى تيىس. «تىل جۋرەكتىڭ ايتقانىنا كونسە, جالعان شىقپايتىنىن» (اباي) سۋرەتكەر جاقسى بىلەدى. «تاعدىردىڭ شەشىمىمەن سول بىر ەلگە بايلاندىم, باتاڭدى بەر, ەركىمە جىبەر» دەگەن ۇلىنىڭ قالاۋىن اكە كوڭىل قيماستىقپەن شاراسىز قابىل قىلدى. اكە سوزىن شىعىنداماي باسىنان سيپاپ باتاسىن ىمداپ, يشارا ەتتى. بۇ دا – اۆتوردىڭ مىنەزىنەن بولسا كەرەك. تۋرا بايلام. كوڭىل اڭعارىپ وتىرعاندى قايتا جاۋ ارتىق. «تەجەۋ سەزىمىنسىز سۋرەتكەردىڭ, اسىرەسە, دراماتۋرگتىڭ بولۋى مۋمكىن ەمەس» (ل.تولستوي). كەيىپكەر قارۋ-قۋاتى, مۇڭ-شۋاعى, كۋيىن قىرىق قۇبىلتاتىن كۋش – سوز. مۇندا جۋك دراماتۋرگكە تۋسەدى. اركىم وزىنە جاراسىپ تۇر, شىعارماشىلىق تەجەگىشى دەر كەزىندە قولدانىلعان. 

«اتادان جالعىز», ەلگەزەك اقىن احمەتتىڭ احيكوعا اماناتىن تابىستار ساتى تالاي اقتاڭگەر ازاماتتاردىڭ بەينەسىن ەلەستەدى. ەرىكسىز باس يەسىڭ. اقساقال قاسەن ۋمىتسىزدىككە توقتاۋ سالىپ, دەمەسىن ايتقاندا العاش بوپ ەڭسە كوتەرىپ, كۋش العان دا اقىن احمەت. ويتكەنى ول اقىن عوي. ا.اسحاتۇلىنا «بىلەسىڭ بە, مەن قورقام. قانمەن جازىلعان جىرلارىمدى كەلەر ۇرپاق وقي الماي ما دەپ قورقام, احيكو!» دەگەن كۋدىك-نازى قۇيىپ قويعانداي جاراسا قالعان. ال مىنەز تانىتار تۇسى جوقتىڭ قاسى. كوزىندە وت جانىپ, قاناتىن كەڭ سەريتىن جىرلاۋ زاماتى سولعىنداۋ. بىزدىڭ эتالونعا اينالعان ور رۋحتى جانداردىڭ ەت پەن سۋيەكتەن جارالعانىن ەسكە سالىپ, سوندا دا تۋرالىعىنان تايماعانى تاڭداندىرىپ-كۋرسىنتەدى.

«يا, مەن - ۇرىمىن. ۋيدە تورت شيتتەي بالا-شاعام اشتىقتان جانۇشىرىپ شىرىلداعاننان بىر ۋىس بيداي ۇرلاعانىم راس» دەيتىن تەرگەۋدەگى تۇتقىن ايەلدى كورىپ, كورۋشىلەردىڭ كوڭىلىنەن «بۇلارى نەسى» دەپ زالىمدارعا قارسى لاعىنەت جاۋدىرتادى. انانىڭ مەيىرىمىنە قارسى قاستاندىققا, كۋڭگىرت كابينەتتەگى تەرگەۋ, باسقاشا ايتقاندا, «مويىنداتۋ» ۋدەرىسىنە ۋركي قاراعان احيكو «بۇلاي بولمايدى, بۇلاي بولمايدى عوي (داۋىس كوتەرىلە بەرەدى). نە ۋشىن, وسىنىڭ بارى نە ۋشىن, كىم ۋشىن, نەگە مەن, نەگە-ە مەن?» دەي بەرگەندە مۋزىكالىق ارلەۋ وز سيقىرىن ىسكە اسىرادى. ەرەكشە كۋي كەشەسىز. بار تامىرىڭىز تۋلاپ, بويدى جۇلىن جيىرىپ الادى. اۋىرلاپ قالاسىز. 

Эتنوحاراكتەر سىلەمدەرى بۇلدىراپ, كوكتەن تومەن تونگەندە قارا جەر بەتىن تۇمان بۋركەپ تۇرعانداي. ارينە, قازاقتىڭ رولىندەگىلەر مىنەزى كوڭىل نانارلىق, تابيعي, وندا تالاس جوق. ايتارىمىز, «اتا-اناسىمەن ويشا سويلەسەتىن» جاپون جەتكىنشەگىنىڭ پسيحوپورترەتى العاشقى كورىنىستەردە ۇلتتىق كولوريتتىك شتيرحتاردى قاجەتسىنىپ تۇر. قاپاس تابالدىرىعىنان كەيىنگى قازاق ىشىندە قازاققا بەيىمدىلىك, эتنواداپتاسيяلانۋ تۋسىنىكتى, ورىندى. 

ىشكى داۋىس ۇلتتىق بولمىستى اشۋعا ايقىن قىزمەت ەتەدى. كەيىنگى بولىمدە بۋركەنىپ, بۋرىسىپ جاتقان بالانىڭ ىشكى داۋىسىن تىڭداپ كورىڭىز: «سەن تەمىردەن مىقتى جاپون بالاسىسىڭ, وزگەگە ۋلگى بوپ, جاپون حالقىنىڭ قانداي ەل ەكەنىن كورسەتۋ كەرەك!» دەيدى. داتكە مەدەت بەرگەن سامۋرايتەكتىلىك جاپون حالقىنىڭ эتنوپسيحولوگيяسى.

ركسفر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58 بابى بويىنشا 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ايىپسىز احيكونى اباقتى باسقا قىرىنان تانىتادى. انشى. سالماقتى. ىزەتتى. ع.وسپانوۆ ويناۋىنداعى كارتاشىداي قاق-سوعى جوق, وز جاسىنا تان, تاربيەلى. «عۇمىرىن ونەرگە ارناعان سۋرەتشىنىڭ ار ساتى قيمىلدان تۇرادى. ول توقتاعان ەمەس, بىر كەزدە سۋرەتشى ۇيىقتاپ كەتەدى. تۋسىندە سارعايعان جاپىراقتار, كۋز مەزگىلى جانە كەرەمەت تابيعات...». اۋىر جۇمىستان پانا ىزدەگەن «جاندايشاپ» ەرتەگىشى-تۇتقىننىڭ تىڭداۋشىسى ستەپان تەك قان تۋستى عانا بىلەتىن. سول بوяۋمەن عانا ەلەستەتە الاتىن. وعان كوك, سارى, اق پەن جاسىل دا قانتۋستەس. بەيسانا كالپىندا قان تۋسىمەن ساناسىنداعى سۇمسۋرەتتى اجال اۋىزىنداعى كارتيناسىنا بەينەلەيدى. زورلىق-زومبىلىق اتموسفەراسىن قوۋلاتا تۋسكەن باستى جايت سۋرەتشى ستەپاننىڭ كوپقىرتىستى ىشكى الەمى. ول اۋەلى – ادام, ونەرپاز. بىر كەمدىگى – تۋنەكتى پسيحيكاعا بەيىم. ونەرپازدان زاۋال كۋتۋ دە زاڭدىلىق. قولىنداعى قۇرالى ەسى اۋسا, ەسەپسىز سەرمەپ قوڭسىسىن مەرتىكتىرۋ مۋمكىندىگىن اۆتور سانالى تۋردە اڭعارتقىسى كەلگەن سيяقتى. ق. قىستاقباەۆتىڭ جۋرەگىنەن سۋزىلگەن ستەپاننىڭ وتكىر ساحنالىق بەينەلىلىگى ومىردەن باز كەشكەنىن ويداعىداي بەرە الدى. كۋردەلى وبراز. تامىرىنا تاۋداي تالانت, قۋاتتى قابىلەت دارىسا دا ىزگىلىگى جوعالعاننىڭ تۋبى تاۋانى شاعىلماق. 

اعا اكتەرلەردىڭ ىشىنەن بولات ابدىلمانوۆتىڭ ويىنى ادەتىنشە «اپاما جەزدەم ساي» كەيپىندە. ومىرلىك ساباعى مەن جاس مولشەرى, دايىندىعى وزارا استاسىپ, تىستەرى كىرىككەن ساعاتتىڭ باراباندارىنداي بايىپپەن قادىرلى وبرازدالعان. قازاقتىڭ قاريяسىن كورگەندە قۋانىشپەن قۇشاق جايعان, ابىزىنا اۋىز سالعان قىزىلداردىڭ ىسىنە قابىرعاسى قايىساتىن, پەرزەنتىنە پەيىلى تۋسكەن, حاتىن يىسكەپ وقىپ, انىن جاتقا شىرقايتىن تيپتىك قازاق اكەسى. «تاۋ ىشىندە» انىن سەيفوللالىق رۋحتا مۇڭعا شىلاپ اۋەزدەتەدى. 

وسىلاردان كەيىن «احمەت, بىزدىڭ جاپونيяدا كۋن تۋرا وسىلاي شىعادى» دەپ كۋيدىرىپ كۋلدىرەتىن احيكونىڭ ديالوگى. ارالىق كوڭىل سەرگىتەر نوتا قاجەت تۇسىندا قويىلعان. ەگىلگەن كورۋشىنىڭ قابىلداۋ قاپشىعىن قايتا سىلكۋگە تاپتىرماس امال. 

قويىلىمنىڭ تاعى بىر جاڭالىعى – داناگۋل تەمىرسۇلتانوۆانىڭ ارىسى مەن بوتاسىن ىزدەپ بوزداعان, بويىنا سىيماعان انالىق مەيىرىن بوتەندى «بولەك» دەمەي, ناسىل-ۇلتىن ايىرىپ جاتپاي برونيسلاۆ, الьبەرت پەن كاتя, پوشتاگەرلەردى ولىمشى كۋيدەن اяقتاندىرعان, ەل سۋيسىنىپ «اقتاماق» اتانعان كەيۋانانى سومداۋى. «ماڭگىلىك بالا بەينەدەگى» لايلامەن كەرەگەسى كەڭەيەگەن اكتريسادان ەگدە تارتقان انا وبرازىن تابۋ قيىندىق تۋدىرمادى. اجارىن قيمىلى مەن بەت-الپەتىندەگى, ىرعاقتىق وزگەرىستەر ىزاعا بۋىپ, ۋمىتپەن شۋيىلە قاراتىپ, قارالى حابارلاۋدا ازالاپ, بىر بالاسى ەكەۋ بولعاندا ىرزاشىلىقپەن باتاسىن بەرگىزدى. زامانىندا «كارلاگتا جاپا شەگىپ, حالىق جاۋى دەپ جالادان جالا اتىلىپ كەتكەن مىنا ازاماتتاردىڭ قانىن كىمگە جۋكتەيسىڭدەر? ۇلتىمنىڭ التىن دىڭگەكتەرى, الىپ بايتەرەكتەرىن نەگە, نە ۋشىن قۇلاتتىڭدار?» دەگەن انا ازاسىنا قۇلاق تۋرەر ەشكىم تابىلماعانىمەن ۋاقىت وز تىڭداۋشىسىنا جەتكىزدى. 25 جاسىندا 24 كەلىدە شىعار-شىقپاس جانى بار جۋزى جات جىگىتتى ادام ەتكەن جاننىڭ مەيىرىمىندە شەك بار ما?! قازىرگى بايراقتىڭ استىندا جۋرگەندەر جىگىت تۋگىل بەيكۋنا, بالاۋسا سابيدى باۋىرىنا باسۋعا قۇلىقسىز. بالكىم پەيىل-سۋۋى تاردىڭ جۋرەگىنەن سابيدىڭ شاتتىعىنا ورىن تابىلا قويماس. يا, سونىمەن, داناگۋل دارىنى «احمەتىمنىڭ اما-نا-ا-تى عوي» دەي بەرگەندە جارىقتانىپ, يىرىمى ۇيىعىپ بارىپ, جاراتقاننىڭ ۇلىنان بۇيىرتقان جىرتىسىمەن قاۋىشار كەزى ومىردىڭ وزىنەن اۋماي قالعان. پьەسا سوڭىندا اق كيمەشەك كيگەن ەل اناسىنىڭ كوڭىلى جاۋىننان كەيىنگى كەرىلگىش كەمپىرقوساقتاي تۋرلەنىپ, شۋكىرلەپ سالا بەرەدى. ارتىس جاساعان وبراز ۇلتتىق تەرەڭدىگىمەن, كوركەمدىك شىندىعىمەن, ساحنالىق دالدىگىمەن دارا شىققان. 

جىلاۋشى د.انارباي رولى ساحنالىق سۋرەتتەۋدە سوندايلىق شىنايىلىق تاپقان. ونىڭ ەڭىرەۋى ەرەكشە, وكسىك پەن كۋلتۋستەس كۋلكىنىڭ تابى بار. ارەكەتتەرىندەگى سىرتقى سوققىدان رەاكسيяشىلدىعى, وقىس قوزعالىسى, دايىندىقسىز-جاساندىلىقتان تازالىعى ەرىكسىز سەندىرەدى. ەكىنشى پلانداعى كەيىپكەر ەكەندىگىنە قاراماستان نازارىڭدى الادى. بۇنى باعالاعان لازىم. باعى اشىلسىن دەپ تىلەك ەتەمىز. 

شىعارمانىڭ سوڭعى سەكۋندتارى يدەولوگيяلىق جۋكتەمەگە ارنالعان. شابلوندىق ۋكىمەت شارتى بولسا دا, تاريح تورناداسىندا پانا تاپقانداردىڭ ايتارى بار. تىرلىگىنىڭ السىز جارىعى سونەر شاعىندا, نوپىر جۇرتقا قورعان بولىپ, سان مىڭ رۋحتى امانات ەتىپ قابىلداپ, «كوبەسىن بۇزباي, ارالارىن سيرەتپەي, وتان-انالارىنا جىبەرگەن» قازاق حالقىنا ەكىنشى, ۋشىنشى جاق تاراپىنان العىس ايتىلادى. 

«وز وتانىمدى سۋيمەگەندىكتەن ەمەس, سەنىڭ الدىڭدا بورىشتار بولعاندىقتان, ىنتىماقتىڭ ۇяسى, جەرۇيىق مەكەن قازاقستان ەندى مەنىڭ دە وتانىم» دەپ ورالۋى تالاي تۋعان قانداسقا وي سالاتىن ساۋاپتى مويىنداۋ. بىراق بۋگىنگى قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى «ىنتىماقتى ۇяعا» قوناق بولىپ كىرگەندى ەسىرتىپ, قوجايىندىق قۇتتاعىنا قوندىرىپ, ەسىك سىندىرىپ, تابا-اяق سىندىرىپ, سىرتقا بەزە قالۋ جاعىن ەسكەرۋ قاجەت. ورايى كەلگەندە ايتىلعان وي دەرسىز. 

پьەسا پوэتيكاسىنا زور эنەرگيя سىڭىرەتىن, الىنباس قامال ازۋ تىستى سىزداتىپ, جانىڭدى ۇشىرا جازدايتىن نازىك تالشىقتىڭ قۇدىرەتىندەي نە بولۋ مۋمكىن? ول, دوپ دەتالь – شىعارما باعى. بۇلار تەمىر قاسىق-توستاعانداردىڭ جامىراعان سىقىر-سىقىرى; اشقۇرساق بويعا قۋات دارىتار قۇرتتىڭ ۇنتاعىنا دەيىن جەردەن جانتالاسا تەرىپ, بارماعىنداعى تابىن سورىپ تالعاجاۋ ەتكەن ساتى; «تەڭىزدىڭ, بالىقتىڭ يىسى شىققان, اكە جازۋىمەن» جازىلعان حات. مىنا كورىنىستەر شىنايىلىعىمەن ونىڭ تۇتاس كوركەمدىك سيپاتىنا كەپىل بولعان. 

ار وبرازدىڭ ىشكى جان دۋنيەسىن تولىق جارقىراتا بىلۋ – كەيىپكەرى كوپ پьەسساعا اۋىر مىندەت. ساحنالىق رەاليزم ادىسىنە نەگىزدەلگەن تاريحي-دەرەكتى درامانىڭ پوليفونيяلىق پلاتفورماسى كىم-كىمدى دە وزىنە ەرىكسىز ەلىكتىرىپ, اسەم اسەرگە بولەيدى. اقساقال مەمۋارشى احيكو تەسۋرونىڭ جاندى ەستەلىگى – تۋىندىنىڭ شىندىعىن ايقىنداۋدا العىشارتتىق تۇشىمدى ماتەريالدار قورىن قۇرايدى. كوز كورگەنىن كوز ۇشىندا تۇرعان قالپىندا قايتا ايتىپ بەرگەن قاھارماننىڭ امانات جانى امان بولۋى تاريحتىڭ قۇتتى ناسىبى. ەگەر جاندى كۋاگەر جارىق الەمدە بولماعاندا «سينتەزدىك ونەر» ۇجىمى تاۋىر تۋىندى جاساپ, كورۋشى دە سونشالىق شىنايى سەزىنە الار ما ەدى?!

ماتەريالدىق جابدىقتاۋ باعامىنا قاتىستى دەكوراسيяلىق كوركەمدەۋدى جاساعان سۋرەتشىنىڭ كوركەمدىك ويلاۋ جۋيەسىنە كۋمانىمىز جوق. قويىلىمنىڭ پلاستيكالىق شەشىمى – بارلىق ماعىنادا دا «سۇلۋ». دەكوراسيя سپەكتاكلьدىڭ مازمۇنىن بايىتىپ, ۋن قوسىپ وتىرادى. بىر اينالعانى شىر اينالىپ, زار زامانى زورايىپ تار زامانعا اينالدى. تەمىر «شىمىلدىق» تۋرمە تىنىسىنىڭ تارلىعىن جەتكىزۋدە زور كادەگە جاراعان. وقپىندى قاقپاننىڭ تار ورىسىن كەڭ ساحنادا ۇقساتا بىلگەن. تۇتقىنداردىڭ تۇرعىن-تۇرمىستىق جۇپىنى جاعدايىن كورسەتۋدە توزعان تۋرمە كيىمى مەن السىز جارىق كوپ سەپ ەتكەن. جاپون جەرىندەگى اۋرا ساكۋرا مەن اسا سىپايى حالىق مادەنيەتى ساتىمەن تۋعان. كەڭەستىك كوزدەن قىزارتىپ قان شىعارۋ. قىزىل تۋس ساحنا وڭىن قيۋ-قازانعا ۋندەستىرگەن. «الىستاعى سورلى انامدى ساعىندىم» دەيتىن سەزىمتال جىگىتتىڭ ساعىنىشىنا سارى جارىق قۇۋ تابىلعان اقىل. شەيىت بولعان اقتاڭداقتاردىڭ اقىرعى مەزەتىندەگى ىشكى اقتىعى, جازىقسىزدىعى – اق كيىممەن, قارالى حابار مەن اباقتى جاپقانداعى سىرتتاعى تۋىستىڭ قارالى كۋيى – قارا جامىلعىمەن اسەردى ەسەلەي تۋسكەن. ماۋىتى-پايى, ماقپال كويلەك, قىزىلدى-جاسىل كيىمدەر جارقىن شاقتىڭ بەلگىسى. بايتەرەكتىڭ ميفوپوэتيكاداعى «ومىر اعاشى» ۇعىمىن عاسىرلار اۋدارىپ قايتا جانداندىرۋ, ەسكەرتكىش ەسەبىندەگى قۋارعان قارا تالعا مان ۋستەۋ – كوپميسسيяلى مەتودتىڭ ماۋەسى. بۇلار رەجيسسەر مەن قوۋشى-كيىم سۋرەتشىسىنىڭ ەڭبەگى. «اقىن احمەت اتىلىپ كەتكەن» دەگەن سۋىت حابار وقىلعاندا حور ەرەكشە эففەكت ۋستەيدى. جاپون حالىق مۋزىكاسى, سوت ۋكىمى جاريяلانىمى... تۇتاس قويىلىمعا تۇزدىق بولعان مۋزىكانىڭ الار ورنى ايرىقشا. قاتتى-اقىرىن, ۋدەپ-باяۋلاعان ساز اۋىسىمدارىندا ناقىشىنا ساي اشەكەي تاققانداي قۋانىشتى اسەرگە بولەنەسىز. 

بىردە عابەڭ (عابيت) «ابايدان» العان العاش اسەرىن «سوز بەن كيىم وبرازدىكى, وبراز پьەسانىكى, پوستانوۆكا اسقاردىكى» دەپ جەتكىزىپ ەدى. بۋگىن دە بۋتىندى كوردىك, كوردىك تە بەيىل بەردىك. سوز جازۋشىعا, دەكوراسيя سۋرەتشىگە, وبراز ارتىسكە بۋيرەك تارتقىش دەرتتەن ادا تاۋىر تۋىندى. 

قورىتا تۇجىرساق, ومىر ۋشىن كۋرەس – ادامنىڭ بىز بىلمەگەن مۋمكىنشىلىكتەرىن اشاتىن, تاريحي-قوعامدىق فورماسيяنىڭ, تۇلعا جاعدايىنىڭ وزگەرۋىنە قاراي جاڭارىپ وتىراتىن, تۋر-سيپاتى قۇبىلمالى تاقىرىپ. «تۋپ ماقساتىم, كوزدەگەنىم – ىزگىلىك» دەپ بەكىگەن اۆتورعا جاز ىشىن ارالار اق شاعالالى ۋمىت ارتامىز. 

زەرتتەۋ تۋيىنىنە سايكەس, «اقتاستاعى احيكو» قازاق رۋحىنىڭ رەزونانسىنان تۋعان جالپىادامزاتتىق ورتاق مادەني ونىم. حالىقتىڭ ار-ۇجدانىنا ىقپال جاساي الاتىن, اتا-بابا اماناتى مەن وتكەرگەن ناۋبەتىنىڭ جاۋاپتىلىعىن سەزىندىرىپ, امال جۋكتەيتىن قازاق تەاترىنداعى تىڭ تابىس. جاي تابىس ەمەس, ەل تالابى مەن تالعاۋىن كوتەرگەن, قاتالاعان شولىن باسىپ, كوڭىل جۇباتقان ىرىسى مول تابىس. 

مىڭ قارعاعا بىر كەسەك. وسىلايشا الەم جايلاعان زۇلىمدىققا قارسى الاتاۋدىڭ ەتەگىندە جان تازارتىپ, اۋىردان ايىراتىن اۋەزدى ىزگىلىك گيمنى شىرقالدى. «قار جاۋدى, ىز جوعالدى» ۋكىمى جۋرمەس, تۇراقتى قورجىننان ورىن الار, كەلەشەگىنەن ۋمىتكەر دۋنيە تۋدى. الىپ كۋننىڭ نۇرى كەمگەن كۋرەڭ كۋزدە ماتاۋ كورىپ, «كوزگە كورىنبەيتىن, اق پەن قارانىڭ, قاراڭعىلىق پەن جارىقتىڭ اراسىنداعى مايداندا», «قانىشەرلەر مەن اقىل-ەسىنەن اداسقاندار ۋشىن جۇماق» بولعان جاۋىزدار دۇزاعىنىڭ بۇعاۋىن بۇزىپ شىققان قاھارماندار ۋشىن ەسكەرتكىش ورناتىلدى. 

كۋلتەگىن اسپانۇلى

ماسساگەت