اقتاسىن ساعىنعان احيكو


قازاق توپىراعىنا  وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ   تابانى تيىپ,   تۋرلى سەبەپتەرمەن قازاقستانعا قونىس تەۋىپ, تۇراقتاپ قالعانىنا از ۋاقىت بولعان جوق. سودان بەرى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سايىن دالانى تۋعان جەرىم دەپ سانايتىن بىرنەشە ۇرپاعى وسىپ جەتىلگەنىنە تاريح پاراقتارى كۋا.قازاقتىڭ م. اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميяلىق دراما تەاترى جاپون ازاماتى احيكو تەسۋرونىڭ تاعدىرىن  ارقاۋ ەتىپ, «اقتاستاعى احيكو» اتتى پەساسىمەن وسى تاريحقا تاعى بىر قوزعاۋ سالدى. قازاق ادەبيەتىندە وزگە ۇلتتاردىڭ قازاقستانعا كەلۋ تاقىرىبىندا  ەكىنىشى جۋنيەجۋزىلىك سوعىستان زارداپ شەككەن جەتىم بالالار جونىندە جازىلعان م. ماعاۋيننىڭ «بىر اتانىڭ بالالارى» پوۆەسى قالىڭ وقىرمانعا جاقسى تانىس.  س. مۇراتبەكوۆتىڭ سسەنارييى بويىنشا 1976 جىلى تۋسىرىلگەن  «تەل وسكەن ۇل» كوركەم فيلьمى دە قازاق اناسىنا تان مەيىرىم مەن كەڭدىكتىڭ سيمۆولىنداي كورەرمەن جۋرەگىنەن جول تاپقان. حالىقتار دوستىعى تاقىرىبىنا قالامى تيگەن قازاق جازۋشىلارىشىعارمالارىنىڭ  ويىمىزعا ورالعانى  وسى ەكەۋى. ال وقىرماننىڭ بۇل تىزىمدى كوبەيتە الاتىنىنا سەنىمىمىز كامىل...

ايىبى جوقتىعىن ايتىپ اقتالۋدان گورى, ايىپتىمىن دەپ تىرى قالۋدى ويلاعان احيكو قارلاگتىڭ تار قاپاسىنا بار بولعانى 15 جاسىندا تۋسىپ ون جىلدان سوڭ تۋرمەدەن شىققاندا 24 كگ عانا بولعان ەكەن. كورەر جارىعى  بار ول بۋگىندە 86 جاستا, قازىر قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتاستى اۋىلىندا ومىر سۋرىپ جاتىر ەكەن. بوزدالادا بوزداعىنان ايرىلعان اقتاماق ەسىمدى قازاق اناسىنىڭ قامقورلىعىمەن  ەس جيىپ, ەتەك جەڭىن تۋزەگەن سوڭ جاپونيяداعى اكەسى مەن باۋىرلارىن تاۋىپ, ەلىنە كوشىپ تە كەتكەن. سارى دالا بويىنا سىڭىرگەن قاسيەت ونى جاپون ەلىندە قالدىرماپتى. بىراز جىلدان سوڭ قايتىپ قازاقستانعا, وزىن ەسەيتكەن اقتاسىنا قايتىپ ورالىپتى.

«اقتاستاعى احيكو» – دەرەكتى دراما. باس كەيىپكەر احيكو(دۋلىعا اقمولدا) – تاريح. وزىنىڭ مونولوگىندا ايتقانداي «اق  پەن قارانىڭ, قاراڭعىلىقپەن جارىقتىڭ اراسىنداعى مايداننان» امان جەتكەن تاريح ىسپەتتى.  سپەكتاكلьدى كورگەندەر اڭگىمە بارىسىنداعى احيكونىڭاۋزىنان شىققان اربىر سوزدىڭ دراماتۋرگ (مادينا وماروۆا) ۋشىن قانشالىقتى  قۇندى بولعانىن ىشتەي سەزەدى.  «قاننان جۋرەگى اينىيتىن» ستەپاننىڭ (قۋاندىق قىستىقباەۆ) دا «قان قۇمارلىعى» سول زامانداعى زۇلماتتىڭ كەسىرىن كورسەتىپ تۇر. ستەپان سەكىلدى ەسسىزبەن بىر كامەرادا كۋن كەشىپ, ودان امان شىققان احيكونىڭ عۇمىرى قۋعىن-كورگەن تۋرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ عانا ەمەس, نەبىر سىننان وتكەن قازاقتىڭ تاريحىنىڭ نىشانى بارداي. مۇنى رەجيسسەر (اسحات ماەميروۆ) تەرگەۋ ساحناسىنداعى  پارالەلل كورىنىستەر ارقىلى ۇتىمدى جەتكىزە بىلدى. قاي ەل بولسا دا, قاي مەملەكەت بولسا دا وز تاريحىنىڭ اقتاڭداقتارىن كورسەتۋ ارقىلى جاس ۇرپاققا دۇرىس جول كورسەتۋدى ماقسات تۇتادى. احيكونىڭ تاعدىرى مۇقالماس رۋح پەن جىگەردىڭ ۋلگىسى ىسپەتتى. احيكوعا مەكەن بولعان قازاق ەلى, ونىڭ وسى ەلگە باۋىر باسۋىنا سەپ بولعان  قازاق حالقىنىڭ كەڭدىگى اباي ايتقان «ادامزاتتىڭ بارىن سۋي باۋىرىم دەپ», دەگەن راكۋرسقا تولىق سىيىپ تۇر. مەيىرىم مەن تاعدىر ۇلت تاڭدامايدى. وسى سپەكتاكلьدىڭ تۇساۋكەسەرىنە جاپون مەن قازاق ەلىنىڭ زيяلىلارى جاپپاي قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, وقيعا بولعاننان كەيىن بىرنەشە جىل وتسە دە وسى قويىلىمنان سوڭ قازاق جاپون قارىم-قاتىناسى بۇدان ارى دامي تۋسەدى دەگەن سەنىمگە احيكو مەن اقتاماقتىڭ اسەرى بولمادى دەپ قالاي ايتا الامىز.

قويىلىمدا سونشا وزبىر, قاتىگەز ستەپاننىڭ قاسەن (بەكجان تۇرىس) قاريяدان ىعىپ قالاتىنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. مۇنى بىز قاي قيىندىقتىڭ دا, قاي تىعىرىقتىڭ دا ادام بويىنداعى سابىر دەگەن جاقسى قاسيەتتەن ىققانى دەپ تۋسىندىك. «بۇل حالىق وزى تۋماي جاتىپ, تالاي زوبالاڭ كورىپ, تالاي ازاپتان تارىعىپ تا, تورىعىپ تا وسكەن. بىراق بىرجولا ۋمىتسىزدىككە بەرىلمەي, ىشتەي رۋحاني مەدەت ىزدەگەن ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز. اقىلىمىز جەتسە, امالىمىز جەتپەي, امالىمىز جەتسە, اقىلىمىز جەتپەي اينالا تولى دۇشپاندارمەن الىسىپ, تالاي بايتەرەكتىڭ ماۋەسىن كۋيدىرىپ, تامىرىن قىرقىپ, تاڭ ماحشاردا جولىعار تاجال وتىنا تالاي جەردە تىرىدەي ۋيىتىلگەنبىز. شىعارعا جانى, تامىردا قانى سارقىلا جازداعان ازابى اسقان حالقىمنىڭ جاراتقان يەم جابىققانىن كورىپ جەبەر, تارىققانىن كورىپ دەمەر. قۇداي ىنساپ پەن ىجداھات بەرسە باسقالار جەتكەن مۇراتقا بىز دە جەتەرمىز. ەگىلە بەرمەي ەڭسەلەرىڭدى تىكتەڭدەر. بوركەمىك مىنەزدەرىڭدى كورسەتپەڭدەر», – قاسەن قاريяنىڭ كامەراداعى جازىقسىز جاندارعا ايتقان وسى سوزى مەن وسى پەيىلى قازاق ەلىن, احيكونى, احيكو سيяقتى قۋعىن كورگەن كوپ ادامدى  تالاي تاۋقىمەتتەن الىپ شىققانى سوزسىز.

باس كەيىپكەردىڭ قازاقستانعا قايتىپ كەلگەندە «وز وتانىمدى سۋيمەگەندىكتەن ەمەس, سەنىڭ الدىڭدا بورىشتار بولعاندىقتان كەلدىم. ىنتىماقتىڭ ۇяسى جەرۇيىق مەكەن – قازاقستان ەندى مەنىڭ دە وتانىم», – دەيتىن تۇسى بار. جۋرەكتەن شىققان سوز بولسا, جۋرەككە نەگە جەتپەسىن... احيكو مىرزانىڭ  عانا ەمەس ەلىمىزدەگى وزگە دياسپورا وكىلدەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ەلىمىزگە باۋىر باسىپ, قازاقستاندى وز وتانىم دەپ ساناۋىندا ار قازاقتىڭ جۋرەگىندەگى كەڭدىك پەن ادامگەرشىلىكتىڭ ۋلەسى بار دەپ بىلەمىز.ونى احيكو پروتوتيپ بولعان ار تۇرعىننىڭ تۋسىنەتىنىنە دە سەنىمىمىز مول.


جاپونيяنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى يتيرو كاۆاباتا:


بۋگىنگى پرەمьەاراعا شاقىرعاندارىڭىزعا ۋلكەن راحمەت. سىزدەردى«اقتاستاعى احيكو» اتتى جاڭا سپەكتاكلدىڭ تۇساۋكەسەرىمەن قۇتتىقتايمىن. بۋگىنگى قويىلىم تۋرالى الى جاقسى بىلمەيمىن, دەگەنمەن بۇل احيكو دەگەن جاپوننىڭ عانا ومىرىن كورسەتپەيدى, جالپى قازاق دراماتۋرگىنىڭ قالامىنان شىققان ادامگەرشىلىك رۋحتى كورسەتەدى دەپ ويلايمىن. مەن قازاق تىلىن بىلمەيىن,  دەگەنمەن تەك بۋگىن عانا ەمەس, بىرنەشە رەت تەاترعا كەلىپ كورگەن سوڭ, سپەكتاكلьدىڭ ماعىناسىن تۋسىنىپ الامىن دەگەن ويدامىن. ارى قاراي جاپونيя مەن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا ۋلەس قوسامىن.قازاقستانعا كەلگەنىمە جارتى جىل بولدى, وسى ۋاقىت ارالىعىندا الماتى, قاراعاندى, وسكەمەن سيяقتى قالالاردى ارالاپ ونداعى جاپون اسكەرلەرى جەرلەنگەن جەرلەرگە قازاقتاردىڭ مۇقيяت قاراپ جۋرگەندەرىنە تاڭ قالدىم جانە ريزا بولدىم. سول جەردەگى قازاقتاردىڭ جاقسى نيەتى جاپون-قازاق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ نىعاۋىنا ۋلەس قوسىپ كەلەدى.

 

نۇرلان دۋلاتبەكوۆ, يدەя اۆتورى, قارلاگتى زەرتتەۋشى,قر پارلامەنتى ماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:


احيكوقازاقستانعاقايتىپ كەلگەندە وزى تۇرعان  اقتاس اۋىلىن, ماڭايداعى كورشى-قولاڭدى ساعىنعانىن, ول ۋشىن اقتاستان ارتىق جەر جوق ەكەنىن ايتقان ەدى. مۇندا ۋلكەن مان بار سيяقتى. تاعدىردىڭ ايداۋىمەن بىزدىڭ دارحان دالاعا قانشاما ۇلتتار كەلدى, قازاق دالاسى ولاردىڭ بارلىعىنا قۇشاق جايدى.وز حالقىمىزدىڭ  50پايىزىنان  ايرىلىپ قالساق تا, تىلىمىزدى جوعالتا باستاساق تا, دارحاندىعىمىزدى جوعالتقان جوقپىز. رەپرەسسيяعا ۇشىراعان 3 ميلليون حالىقتىڭ اتىنان جاپوننىڭ بىر قاريяسى بۋگىنگى قويىلىمعا كەيىپكەر بوپ وتىر. بۇل قازاق ەلىنىڭ ۋلكەن جۋرەگى مەن تولەرانتتىعىن كورسەتەدى.


 دۋلىعا اقمولدا, احيكو رولىن سومداۋشى:


باس كەيىپكەردىڭ  جاپون , ورىس , نەمىس яكي قازاق بولعانى ماڭىزدى ەمەس, اكتەر رەتىندە, مەن ۋشىن باستى ماسەلە ادام تاعدىرى, قيىن جاعدايعا تۋسكەن  ادامنىڭ پسيحولوگيяسى. ماعجان جۇماباەۆ, اليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ سىندى    ارىستارىمىزدىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا تۋرمەدە كورگەن قيىنشىلىقتارىنىڭ احيكونىڭ تارتقان ازابىنان ەش ايىرماسى  جوق.قازاقستانداعى حالىقتار دوستىعى – بىزدىڭ ماقتان تۇتار قاسيەتىمىزدىڭ بىرى.  بىزدىڭ اۋىلدا قازاقستانداعى بارلىق ۇلتتىڭ وكىلدەرى تۇردى دەسەم ارتىق ايتقانىم ەمەس. نەمىس, ازىربايجان, كارىس, تۋرىك, كۋرد – بۋكىل دياسپورانىڭ وكىلدەرى تۇردى. 1990 جىلدارى ەلىنە كوشكەن نەمىستەردىڭ جىلاعانى كوز الدىمدا, قايتىپ كەلگەندەرى دە بار. جاقسى ارالاسقان نەمىس وتباسى  قايتىس بولعان سوڭ اكەسىن قيىپ تاستاپ كەتە الماي: «اكەم وسىندا قالىپ بارا جاتىر, باسىنا بارىپ تۇرىڭىزدارشى»,– دەپ جىلاعانى بار. سوندىقتان مۇنداعى ەڭ باستى ماسەلە ادام تاعدىرى.


داناگۋل تەمىرسۇلتانوۆا, اقتاماق رولىن سومداۋشى:


تەاترعا جيى كەلەتىن كورەرمەن جاقسى بىلەدى, مەنىڭ بۇل رولىم بۇرىنعى رولьدەردەن وزگەشە. اقتاماق انانىڭ رولىن سومداۋ شىن مانىندە ۋلكەن جاۋاپكەرشىلىك.  «انا جەر اناداعى» –تولعاناي, «عاسىردان دا ۇزاق كۋندەگى» – نايمان انا وبرازدارىن كورىپ وستىك. اقتاماقتى سول دەڭگەيگە جەتكىزەبەسەك تە ومىردەن وتىپ كەتكەن  ۋلكەن اپالارىمىز جاساعان بەينەلەردىڭ شاڭىنا ىلەسۋگە جاراپ جاتساق, قۇبا -قۇپ.


باۋىرجان قاپتاعاي, سادۋاقاس جالماقانوۆ رولىن سومداۋشى:


احيكونىڭ ومىرىنە قاراپ وتىرىپ, قازاقتىڭ مىقتىلىعى مەن  قۋعىن-سۋرگىن كورىپ جۋرگەن كەزەڭدەگى حالىقتىڭ بەينەسىن كورەمىن.بىزدىڭ ەلدە ومىر سۋرىپ جاتقان  كوپ ۇلت وكىلىنىڭ بارلىعى كەزىندە قۋعىن-سۋرگىن كورىپ كەلگەن, كۋشتەپ كوشىرىلگەندەردىڭ ۇرپاعى. ولاردىڭ وسى ەلگە ابدەن باۋىر باسقانى قازاق حالقىنىڭ كەڭدىگىن كورسەتەدى. وزدەرى بالا-شاعاسىنبەرەر اس پەن كيەر كيىمگە  جارىتا الماي وتىرىپ, باسىنا قيىندىق تۋسكەن ار ۇلتتىڭ وكىلىنە بىر ۋزىم نانىن بولىپ بەردى. قازاق دالاسىنىڭ شاپاعاتىن سەزىنبەسە, سايىن دالاعا وز بالاسىنداي سىڭىپ كەتپەسە احيكو تەسۋرو قازاقستانعا قايتىپ كەلمەس ەدى.پьەساداعى بىر كەيىپكەرگەقاراپ كوپ حالىقتىڭ تاعدىرىن سەزىنۋگە بولادى. 


نازىم  دۋتباەۆا

"قازاق ادەبيەتى" گازەتى.