مادينا وماروۆا: «احيكودان» تاريحتى ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق

قاراعاندى وبلىسى اقتاس اۋىلىندا تۇراتىن احيكو تەسۋرونىڭ ومىرى كوركەم دۋنيەگە ارقاۋ بولدى. قازىر احيكو اقساقالدىڭ كوزى تىرى. سەكسەننىڭ بەسەۋىنە كەلدى. ول وزىنىڭ وتكەن ومىرى جايلى سويلەگىسى كەلمەيدى.

تىڭدارمان قىزىعىپ تىڭداعىسى كەلگەنىمەن, ونىڭ وزىنە اۋىر. ول تۇتقىنعا الىنعاندا 18 جاستاعى كۋرسانت ەكەن. ون جىلعا سوتتالىپ, ازاپ لاگەرىن باستان وتكەردى. اشتىق پەن قاتىگەزدىكتەن 1954 جىلى عانا قۇتىلدى. احيكونىڭ توزاققا بەرگىسىز ومىرى تۋرالى ەستەلىكتەرى «اقتاستاعى احيكو» سپەكتاكلىنە نەگىز بولدى. سپەكتاكلь مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميяلىق دراما تەاتردىڭ ساحناسىندا قويىلدى. الايدا رەجيسسەرلىك شەشىم مەن اۆتورلىق كوزقاراسقا قاتىستى كورەرمەندى تولعاندىرعان ساۋال كوپ. وسىعان وراي جازۋشى, پьەسا اۆتورى مادينا وماروۆانىڭ ويىن بىلگىمىز كەلدى. 

 

– مادينا, كوزى تىرى ادامدى كوركەم شى­عار­مانىڭ كەيىپكەرىنە اينالدىرۋ قيىن بولعان جوق پا?
– كوزى تىرى ادامدى جازۋ نەمەسە دەرەكتى شىعارماعا اينالدىرۋ, كەرىسىنشە جەڭىل بولۋى مۋمكىن. ويتكەنى دەرەكتى دۋنيەنى وي­دان قۇراستىرىپ, قيяلعا كوپ ەرىك بەرە ال­مايسىڭ. ونىڭ قيىندىعى سوندا: ونىڭ شەك­تەۋلى بيوگرافيяسىنىڭ شەكاراسىنان شىعا المايسىز. راس, احيكو اقساقالدى كو­زى­ممەن كورىپ, اڭگىمەلەسىپ قايتتىم. ۋيىندە بول­دىم, سويلەستىم. ول كىسىنى كورگەن سوڭ, قات­تى اسەرلەندىم. وتە قاراپايىم جان ەكەن. مەكتەپتەن بىلىم الماعان. ون جەتى جا­سىندا كارلاگ تۋرمەسىنە تۋسكەن. تىل بىل­مەيدى. ون جىل تۋرمەدە وتىرىپ شىق­قان­نان كەيىن, ەڭبەككە ارالاسادى. تىرشىلىك ەت­پەسكە تاعى بولمايدى. ىدىس جۋعان, شاح­تادا جۇمىس ىستەگەن. قۇرىلىسشى بو­لىپ تا ناپاقاسىن تاپقان. ومىر بويى قارا جۇ­مىس اتقارعان ەڭبەك ادامى. تۇپ-تۋرا ساح­نا­دا­عى­داي تولعاۋ-تولعاۋ سوز سويلەپ, وزى­نىڭ مۇ­ڭىن ايتىپ وتىراتىنداي ۋاقىتى دا بول­عان جوق. قاراپايىم ادامنىڭ تىرلىگى قان­­داي بولسا دا, ول دا سونداي قوڭىرتوبەل تىر­لىك كەشكەن ادام. 

– سپەكتاكلьگە دەيىن احيكونىڭ وبرازى ەش­بىر كوركەم شىعارماعا ارقاۋ بولماعان با?
– تىپتى وزى تۋرالى كوركەم دۋنيە جا­زى­لادى دەپ ويلاماعان ادام. ۋيىنە بارعا­نىم­دا, قاتتى تولقىپ, قالبالاقتاپ, دەگبىرى شى­عىپ كەتتى. ول كىسىنى كورگەنىمدە كوز ال­دىما الىپ بايتەرەك ەلەستەدى. بايتەرەك تە مىل­قاۋ. الىپ اعاش عاسىرلار بويى ومىر سۋر­گەنىمەن, ەشكىمگە سىرىن ايتىپ, اقتارا ال­مايدى. بىراق ونىڭ قاسىندا تۇرعانىڭدا قۋا­تىن ىشتەي سەزىنەسىڭ. سول سيяقتى, احي­كو­نىڭ بولمىسى دا ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. جاي قاسىندا ۋنسىز وتىرعاننىڭ وزى كوڭىلگە باس­قاشا سەزىم ۇяلاتادى. احيكو اقساقالدان كار­لاگ تۋرالى سۇراعانىم دا جوق. ەكەۋ­مىز­دىڭ اڭگىمەمىز كۋندەلىكتى تۇرمىس-تىر­شى­لىك­تەن اسپادى. الماتىنىڭ جايىن ايتتىق. ونىڭ ازاپتى ومىر تاريحىن سۇراۋعا تىلىم بات­پادى. ويتكەنى وتكەنىن سوز ەتسە, كوزى جاس­قا تولادى. ونىڭ ۋستىنە, سوڭعى كەزدەرى جۋ­رەگى دە سىر بەرىپ جۋر ەكەن. سوندىقتان ايە­لى دە تورعاي سيяقتى شىرىلداپ, ول تا­قى­رىپتى سويلەتكىسى كەلمەيدى ەكەن. سول سەبەپتى دە, كەيىپكەرىممەن تۇرمىستىق ماسەلەدەن ارىعا بارا المادىم. 
– اقساقالدىڭ قازاقشا تىلى جاتىق پا?
– قازاقشا سويلەمەيدى. ورىسشانىڭ وزىن دۇرىس مەڭگەرمەگەن. شالا-شارپى بى­لە­دى. ويىن دۇرىس جەتكىزە المايدى. جا­پون­شا حات تانيدى ەكەن. اۋدارماشى بو­­لىپ جۋرگەن جاپون قىزى ونىڭ جاپون تى­­لىن ازداپ ۇمىتا باستاعانىن اي­تا­دى. جاپونشا سويلەپ وتىرعاندا, ورىس­شا­نى كوبىرەك قوسىپ جىبەرەدى.
– احيكونىڭ تاعدىرىنا نەگە قىزىق­تى­ڭىز?
– بۇل تاقىرىپتى جازامىن دەپ مۋلدەم ويلاعان جوقپىن. ادەبيەتتەگى باعىتىمنىڭ بو­لەك ەكەنىن وزىڭىز دە بىلەسىز. مەنى ميس­تي­كا, پسيحولوگيяلىق دۋنيەلەر, ادامنىڭ ىش­كى الەمى كوبىرەك قىزىقتىرادى. ماعان مۇن­داي ناقتى, تاريحي دۋنيەلەردىڭ اۋىلى الىس كورىنەتىن. قازاقتىڭ تاريحىنان, جال­­­پى تاريحتان قاراپايىم وقىرمان رە­تىن­دە حاباردار بولعانىم بولماسا, تۋبىنە ۋڭى­لىپ كورگەن ەمەسپىن. «جازۋشى جان-جاق­تى بولۋى كەرەك. تاريحتى بۋگە-شۋگەسىنە دە­­يىن بىلۋى كەرەك» دەگەن سارىندا پىكىرلەر اي­تىلىپ جاتادى. ول دا دۇرىس شىعار. بى­راق تاريح تاقىرىبى وزىمدى قىزىق­تىر­ما­عان­دىقتان, وعان كوپ بويلاي بەرمەيدى ەكەن­­­­مىن. تاريحتى مەكتەپتە وقىدىق, ۋني­ۆەر­­­سيتەتتە دە ارنايى بىلىم الدىق. احمەت باي­تۇرسىنوۆ, جۋسىپبەك ايماۋىتوۆ, ماع­جان جۇماباەۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە وزگە دە الاش ارىستارىنىڭ ادەبي تۋىن­دى­لارىن وقىپ وستىك. ولاردىڭ ادەبيەتتەگى ور­نىن جاقسى بىلەمىز. بىراق ولاردىڭ جەكە تاع­دىرى ماعان ساعىم سيяقتى بۇلىڭعىر كورىنەتىن. وتكەن جىلى عالىم, دەپۋتات نۇر­لان دۋلاتبەكوۆ بىزدىڭ تەاترىمىزعا كە­لىپ, جيىن وتكىزدى. سول جيىندا وزىنىڭ كار­لاگتى كوپ زەرتتەگەنىن, سونداعى تۋرلى تاع­دىر يەلەرىنىڭ ازاپتى ومىرىنەن كوركەم پьە­سا جازىلسا قالاي بولاتىنىن ايتىپ, ما­سەلە كوتەرگەن ەدى. باسشىلىق نۇرلان اعا­نىڭ پىكىرىنە قارسى بولعان جوق. بىراق بۇل تاقىرىپتى ساحنادا كورسەتە الامىز با? باسشىلىقتى دا تولعاندىرعان دۋنيە وسى بولاتىن. كارلاگتى قالاي سۋرەتتەيمىز? راس, وندا قانشاما تاعدىر ازاپ شەكتى. ون­دا قانشاما ادامنىڭ ميىنا سىيماي­تىن جاۋىزدىقتار ىستەلىندى. ونى قالاي ساحنا­لاي­مىز? قۇر سوزبەن, قۇر اقپارمەن كورەر­مەن­دى الداي المايتىنىمىز تاعى بەلگىلى. جيىننان سوڭ باسشىلىق «مادينا, سەن وسى­نى جازىپ كورسەڭ قايتەدى?» دەپ, ماعان تاپ­سىردى. تەاتردا قىزمەت ەتكەننەن كەيىن, قارسى بولا المايسىڭ. «جارايدى, كورە­يىن» دەدىم. ول كەزدە نە جازاتىنىمدى ۇق­قان جوقپىن. قولىمدا دايىن تاقىرىپ تۇر. ارى قاراي نە ىستەۋىم كەرەك? سول كۋن­نەن باستاپ, وسى تاقىرىپتى قاۋزاپ, زەرت­تەي باستادىم. تۋرمە ومىرىن باяندايتىن تۋر­لى دەرەكتى فيلьمدەردى, كوركەم دۋ­نيە­لەر­دى شولىپ شىقتىم. تۋرمەدەگى ادامنىڭ پسي­حولوگيяسىن جازعان پسيحولوگتاردىڭ ەڭ­بەك­تەرىمەن تانىسا باستادىم. كوپ ىز­دەن­دىم. كارلاگتىڭ مۋزەيىن ارالادىم. احيكو اق­ساقالمەن تىلدەستىم. كارلاگتى كورگەن كەز­دە جانىم تۋرشىكتى. مۇنداي بولۋى مۋم­كىن ەمەس دەگەن وي كەلدى. بايقاساڭىز, سپەك­تاكلьدە احيكونىڭ: «بۇلاي بولۋى مۋم­كىن ەمەس قوي, ادامدار!» دەيتىن سوزى بار. بۇل – مەنىڭ ىشكى ويىم, جان-ايقايىم. سپەك­تاكلь ساحنالانعان ساتتەن باستاپ, تۋر­لى وي-پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. تەا­تر­دىڭ ىشىندە دە تالاي پىكىرتالاستار بولدى. تىپتى ۋلكەن اكتريسالاردىڭ بىرى: «جەندەت­تەر­دى زۇلىم ەتىپ كورسەتىپسىڭدەر. كەڭەس ومى­رىن كوزىمىز كوردى. كەڭەس اسكەرىن دە كوزبەن كوردىك. كوممۋنيستىك يدەяعا يمان­داي سەنگەن ادامدار دا بولدى. بىراق ولار­دىڭ بارى بىردەي قاتىگەز ەمەس ەدى عوي» دە­گەن­­دەي پىكىر ايتتى. دۇرىس تا شىعار. الاي­­­­­دا كارلاگتاعى ادامداردىڭ تاعدىرىن كوز­گە ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. ونداعى ادام­دار­­دىڭ ومىرى تۋرالى جازىلعان دۋنيەلەردى وقى­ساڭىز, جان تۋرشىگەدى. سپەكتاكلьدە ونى جەڭىلدەتىپ عانا كورسەتىپ وتىرمىز. كار­لاگ مۋزەيىن كوردىڭىز بە? كوز الدىڭىزعا سۇم­دىق سۋرەتتەر ەلەستەمەي مە? ازاپ لا­گە­رىنە تۋسكەندەردىڭ كوبى وسال جاندار بولعان جوق. نەبىر عالامات عالىمدار, زيяلىلار ازاپ شەكتى. قازاقتىڭ عانا ەمەس, بۋكىل ادام­­­زاتتىڭ بەتكە ۇستار قايماقتارىن تۋر­م­ە­گە توعىتىپ, ابدەن قورلاعان. قورلىقتىڭ نە­بىر سۇمدىق تۋرلەرىن پايدالانىپتى. تۋر­مەدە بوسانعان ايەلدەردىڭ بالالارىن تۋا سالىسىمەن ۋلكەن بوشكەگە سالاتىن بو­لىپ­تى. بوشكە تولعان كەزدە دالاعا اپارىپ, تو­گىپ تاستاپ وتىرعان. مۇنىڭ بارى تاريحي شىن­دىق. ول شىندىقتان قاشا المايمىز. ماسەلەن, سپەكتاكلьدەگى ستەپان – جيىن­تىق وبراز. سول ارقىلى ايۋاندىقتى كور­سەت­­­كىمىز كەلدى.
– سوندا تاريحي شىندىقتى ستەپاننىڭ وب­را­زىندا كورسەتكىڭىز كەلدى مە? 
– تاريحي شىندىقتى وسىلايشا جيىن­تىق وبراز ارقىلى بەرگىم كەلدى. ستەپان مە­نىڭ سول ۋمىتىمدى اقتادى دەپ ويلايمىن. 
– ستەپان – جيىنتىق وبراز. احيكو – كو­زى تىرى ادام. ال سادۋاقاس پەن سەيفوللا سپەكتاكلьدە قايدان جۋر?
– سادۋاقاس پەن سەيفوللا اقساقال, اقايدىڭ حاسەنى – بۇلاردىڭ بارى تاريحتا بار ادامدار. ال اقىن احمەت – بۇل دا جي­نا­ق­ى وبراز. ول سپەكتاكلьدە بىرەسە, سۇل­تان­­­ماحمۇتتىڭ ولەڭىن وقيدى, بىرەسە, اح­مەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ولەڭىن وقيدى. احمەت – اتى­لىپ كەتكەن, سىبىرگە, ماگادانعا اي­دال­عان, زورلىق-زومبىلىق كورگەن, قۋعىن-سۋر­گىنگە ۇشىراعان الاش ارداقتىلارىنىڭ جيناقى وبرازى. ودان تاريحي استار ىزدەۋ­دىڭ قاجەتى جوق. اقايدىڭ حاسەنى – قازاق­تىڭ مىقتى تۇلعالارىنىڭ بىرى. بىراق ول كىسى­نى دە 30-جىلى اتىپ جىبەرگەن. سەيفول­لا مەن سادۋاقاس اقساقالدىڭ كارلاگقا تۋس­­كەنى راس. ولار سارىارقانىڭ ماڭا­يىن­دا تۇرعان. تۋرمەگە اكەلگەننەن كەيىن ۋش كۋن­نىڭ ىشىندە اتىپ تاستاعان. سپەكتاكلьدەن حرونولوگيяلىق دەرەكتەردى ىزدەسەڭىزدەر, ونى تابا الماۋىڭىز مۋمكىن. ويتكەنى احي­كونىڭ وزىنىڭ جاسىن ون بەستە دەپ ال­دىق. شىن مانىندە, ول كارلاگقا تۋسكەندە 18 جاس­تا بولعان ەكەن. مۇنىڭ بارىن بۇر­مالاۋ دەپ ەسەپتەمەيمىن. ساحنا, ونەر – ول تاريح پا­نىنە قوسالقى وقۋلىق ەمەس. ول – كوركەم دۋ­نيە. سول زاماننىڭ شىندىعىن, سول زا­مان­نىڭ ازاپتى ومىرىن ساحناعا الىپ شىعۋ ۋشىن وسىنداي قوسالقى وبرازداردى پاي­دا­لان­دىق. شىنايى دەرەكتەردى پايدالانار بول­ساق, ولاردىڭ ارقايسىسى بولەك-بولەك كە­يىپكەر, بولەك-بولەك شىعارمانىڭ ار­قا­ۋى بولارى سوزسىز. بىزدىڭ ماقساتىمىز – سول زا­ماننىڭ كەلبەتىن بۋگىنگە الىپ كەلۋ ەدى. جىرت­قىش كەيپىنە تۋسكەن ادامزاتتىڭ اي­ۋان­دىعىن كورسەتۋ قاجەت بولدى. جىرتقىش ەكەش جىرتقىش تا وز ۇяلاسىنا قارسى شاپ­پايتىنىن ايتقىمىز كەلدى. بىز وسى يدەя­نى كورسەتۋ ارقىلى مۇنداي وزبىر, قاتىگەز تاريحتى قايتالاماۋ قاجەتتىگىن كورەرمەنگە ۇعىندىرعىمىز كەلدى. قازىر ححى عاسىر. وزى­­مىز دە زيяلى دەپ ەسەپتەلەمىز. تەحنو­لو­گيя­مىز دامىپ كەتتى دەيمىز. سونىڭ وزىندە ار­بىر ادامنىڭ بويىندا ەلۋ پايىز اللا اما­ناتىنا ادالدىق بولسا, ەلۋ پايىز جىرت­قىشتىق ينستينكت بار ەكەنىن ۇمى­تىپ كەتە بەرەمىز. 
– اۆتور وز ويىن ايتادى. رەجيسسەر وز شە­شىمى بويىنشا سپەكتاكلь قوяدى. «اق­تاس­­تاعى احيكو» سپەكتاكلىندە قايسىسىنىڭ مۋد­دەسى باسىمىراق?
– جازۋشىنىڭ مىندەتى – جازۋ. ودان كە­يىن شيكىزاتتى رەجيسسەر وز قولىنا الا­دى. سودان باستاپ, شىعارمانىڭ ەكىنشى كە­زە­ڭى باستالادى. رەجيسسەر پьەسانىڭ قۇر سو­لىن الىپ, وز توپشىلاۋىمەن قويىپ شى­عۋى مۋمكىن. مەنىڭ العاشقى نۇسقام مۋل­دەم وزگەرىپ كەتتى دەسەك تە بولادى. ونىڭ وزگەر­گەنىنە رەنىشىم دە, وكىنىشىم دە بولعان جوق. وزگەرىس بارىسىنا وزىم دە اتسالىستىم. رە­­جيسسەر ويىنا دا, اكتەر شەشىمىنە دە قار­سىلىعىم بولعان جوق. ولاردىڭ ىشكى ويىن دۇرىس قابىلدادىم. سەبەبى, رە­جيس­سەر اۆتور يدەяسىنان كوپ اۋىتقىپ كەت­پەي­دى. تىپتى و باستاعى اقتاماق سپەكتاكلьدە ادام تانىماستاي بولىپ وزگەردى. سەبەبى, مە­نىڭ اقتاماعىم مۋلدەم باسقا ادام بو­لا­تىن. مەنىڭ اقتاماعىمنىڭ پروتوتيپى گۋل­جامال مايلينا ەدى. گۋلجامال اپانىڭ ومى­رى ۋنەمى ويىمنان شىقپايتىن. سونى پьە­­سادا پايدالانعانىممەن, ساحنانىڭ ستان­دارتى باسقا ەكەن. مەنىڭ كەيىپكەرىم ساحناعا جاراماي قالدى. سپەكتاكلьدىڭ رەجيسسەرى اسحات ماەميروۆپەن اقىلداسا وتىرىپ, جاڭا اقتاماقتىڭ وبرازىن جاساپ شىعاردىق. رەجيسسەر وزىنىڭ ۋنىن, وزىنىڭ دۋ­نيە­تانىمىن قوستى. 
– سپەكتاكلьگە قاتىستى الەۋمەتتىك جە­لىدە ايتىلىپ جاتقان سىن-پىكىرلەرگە كوز­قاراسىڭىز قالاي? 
– بۇل سپەكتاكلь تاريحتى جاقسى بى­لە­تىن, ساۋاتتى ادامداردىڭ تۋسىنىسپەۋشىلىگىن تۋ­دىرعان دا شىعار. بىراق بۇعان اقتالىپ جات­قىم كەلمەيدى. احيكو تاعدىرىن, كار­لاگ­تاعى تۇتقىنداردىڭ تاعدىرىن قالاي تۋ­سىندىم, سولاي بەرگىم كەلدى. كوركەم دۋ­نيە قۇر سوزبەن جازىلا سالمايدى. وندا جا­زۋ­­شىنىڭ эموسيяسى, بولمىسى, كەلبەتى سە­زىلىپ تۇرۋى شارت. داۋىردىڭ شىندىعىن قا­لاي قابىلداسام, سولاي بەرگىم كەلدى. ون­دا­عى كەيىپكەرلەر دە مەنىڭ ىشكى ايعا­يىم­دى, جان-دۋنيەمدى كورسەتەدى. ول شىنايى تا­ريحقا جاناسپاي جاتسا, ونى قاتەلىك دەپ ەسەپ­تەمەيمىن. تاعى دا ايتامىن, ول جەردەن تا­ريح ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. سپەكتاكلьدەن رۋح ىزدەڭىزدەر! مورالь ىزدەڭىزدەر! بۇل سۇم­دىق ەشقاشان قايتالانباسىن دەپ تى­لە­ڭىز­دەر. وسىلايشا, بۋگىنگى كورەرمەن وتكەننەن ساباق السا دەيمىن. تاريح ىزدەگىڭىز كەلسە, حرونولوگيя ىزدەسەڭىز, ونى سپەكتاكلьدەن كورە المايسىز. نەگىزى «اقتاستاعى احي­كو­دا» رۋح بار, وي بار. باستىسى, و باستاعى ايت­قىمىز كەلگەن يدەяنى جەتكىزە الدىق. 

اڭگىمەلەسكەن گۋلزينا بەكتاس

"ايقىن" گازەتى.