احيكو تەسۋرو: «وز وتانىمدى سۋيمەگەندىكتەن ەمەس, سەنىڭ الدىڭدا بورىشتار بولعاندىقتان قايتىپ ورالدىم»

بىردەن كەلىسىپ الايىق. بۇل قويىلىمنان حرونولوگيяلىق دالدىك ىزدەۋدىڭ كەرەگى جوق. بۇل – تاريحي شىندىققا قۇرىلعان كوركەم تۋىندى. مۇندا باستى كەيىپكەر جاپون بالاسى بولسا دا, ناقتى بىر ۇلتتىڭ سيپاتى جوق. قارلاگ قاسىرەتىن بارلىق ۇلتتىڭ وكىلدەرى تارتتى. پьەسادا ادام جانە ادام تاعدىرى عانا بار.

جاپون مەن قازاق ەجەلدەن بەرى بىر-بىرىنە ۇقسايتىن ۇلت. بىزدى شەكارا بايلانىستىرىپ جاتقان جوق. بىزدى تاريح بايلانىستىردى. قالاي دەيسىز عوي? كەشەگى الاش ارىستارىنىڭ ومىر جولىن الىپ قاراڭىز. اليحان بوكەيحان باستاعان قازاق زيяلىلارى ەل باسىنا قيىن-قىستاۋ زامان ورناعان شاقتا «مэيدزي توڭكەرىسىن» نەگىزگە الا وتىرىپ, جاپون ۋلگىسىندەگى ۇلتتىق مەملەكەت ورناتۋعا تىرىستى. سەبەبى حح عاسىردا كوشپەلى ومىر سالتىن ساقتاپ, ارلىق ەزگى سالدارىنان الەمدىك كوشتەن قالىپ قويعان قازاق حالقى ۋشىن بولمىسىن جوعالتپاي, وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ ەل بولۋدىڭ جالعىس جولى وسى ەدى. بىراق الاش ارداقتىلاردىڭ ويلاعانى بولمادى. قىزىل يمپەريяنىڭ تەگەۋرىندى قارسىلىعىنا تاپ كەلىپ, سوڭىندا وزدەرى وققا ۇشتى. ستاليندىك رەپرەسسيяعا ۇشاراعاندارعا «جاپون تىڭشىسى» دەگەن جالا جابىلدى. كەيبىر ازاماتتار ازاپتاۋلاردان كەيىن مويىنداۋ پاراعىنا قول قويسا دا, جاپون دەگەننىڭ كىم ەكەنىن بىلمەي كەتتى.
دراما اۆتورلارى (اۆتورى: مادينا وماروۆا, يدەя اۆتورى: نۇرلان ورىنباسارۇلى دۋلاتبەكوۆ) قارشاداي عانا جاپون بالاسىنىڭ ومىرى ارقىلى حح عاسىرداعى قازاق قاسىرەتىن كورسەتۋە بىلدى. كورەرمەن قاۋىم احيكو تەسۋرونىڭ تاعدىرى ارقىلى قارلاگ لاگەرىندەگى قاسىرەتتى, قازاق زيяلىلارىنىڭ ومىرىندەگى قيلى كەزەڭدەردى كوردى. كوزدەرىنە جاس الدى. ولاردىڭ اراسىنداعى باستى كورەرمەن — كوزى تىرى احيكو تەسۋرونىڭ وزى ەدى.


احيكونىڭ تۇتقىنعا الىنۋى

احيكو تەسۋرو 1930 جىلى حونتو پورتىندا دۋنيەگە كەلدى. اكەسى جەرگىلىكتى بالىق زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى. ون تورت جاسىندا حونتوداعى يمپەراتورلىق اسكەري ۋчيليشەگە وقۋعا تۋسەدى. بىراق ساباق الىپ ۋلگەرمەيدى. جەر جۋزىنە ۋستەمدىك ورناتۋدى كوزدەگەن اشكوزدەردىڭ ىقپالىمەن جاھاندىق سوعىس وتى تۇتاندى. يمپەراتورلىق اسكەري ۋчيليشە جابىلىپ, كۋرسانتتارى تاراتىلدى. كەڭەس ۋكىمەتىنىڭ شەشىمى بويىنشا ساحالين ارالدارى كسرو مەنشىگى بولىپ جاريяلاندى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار جەدەل تۋردە جاپونيяعا كوشىرىلەدى. تۋعان جەردەن, بەيبىت ومىردەن كوز جازىپ قالعان قالعان قارا حالىق ۇلارداي شۋلاپ, جەندەتتەردىڭ ايعايى, اتىلعان وق ەستى الادى. وسى بىر الاساپىران ۋاقىتتا 15 جاستاعى احيكو تەسۋرو تۋىس-تۋعاندارىنان كوز جازىپ قالدى. تۇرعىنداردى جاپون جەرىنە جونەلتكەن سوڭعى كەمەدەن قالىپ قويىپ, كەڭەس اسكەرىنىڭ قولىنا تۋسەدى.


«ساحاليندە كۋن سۋىق. اسكەريلەردەن قالعان كۋرتەشەنى تاۋىپ كيىپ, جاعالاۋدا تەنتىرەپ جۋرگەنىمدە سوۆەت اسكەرلەرى ۇستاپ الىپ, اباقتىعا قامادى. بىردەن «جاپون تىڭشىسىسىسىڭ» دەدى. مەن ولاي ەمەس ەكەنىن تۋسىندىرۋگە تىرىستىم. بىراق كوپ ۇزاماي شىندىقتى ايتقاننان گورى جاپون تىڭشىسى بولعاننىڭ اناعۇرلىم قاۋىپسىز ەكەنىن ۇقتىم. وسىلاي تەرگەۋشىلەرگە قارسىلاسقاندى توقتاتتىم. مويىندادىم. ولار ماعان قالىڭ پاپكا اشىپ, بۋما-بۋما قاعاز ارنادى. مەن بارىمەن كەلىستىم… كارلاگقا تۋسكەندە ون بەس جاستا ەدىم. تاجال ماشينا جاڭا تۋعان سابيدەن باستاپ, ەڭكەيگەن, مۋگەدەك كەمپىر-شالعا دەيىن شىمىرىكپەي جۇتاتىن. قارلاگتىڭ قاپاسىندا 22 مىڭ جاپون وتىردى, ەڭبەك ەتتى, ومىر ۋشىن كۋرەستى. سولاردىڭ بىرى مەن ەدىم» — دەيدى احيكو تەسۋرو.

تەرگەۋشىلەر احيكونى «جاپون تىڭشىسى» ەكەنىن مويىندايتىن قاعازعا قول قويدىرۋ ۋشىن ازاپتايدى. دال وسى كەزەڭدە ساحنانىڭ ەكىنشى بەتىندە جەندەتتەردىڭ قازاق بالاسىن ازاپتاۋى كورسەتىلەدى. ولار اقىن احمەتتى قىلبۇراۋمەن قيناپ, تىرناعىنىڭ استىنا ينە جۋگىرتىپ, «جاپون تىڭشىسى» ەكەنىن مويىنداۋدى تالاپ ەتەدى. جاپونيя ۋلگىسىندەگى مەملەكەت قۇرۋدى ويلاعان اليحاننىڭ اسىراندى كۋشىگىنە بالايدى. الايدا قايسارلىقتىڭ ۋلگىسىن كورسەتكەن اقىن ايبىندى ولەڭىن وقىپ, ولەرمەندەنە قارسى شىعادى. قازاق ۇلتىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جارقىن تۇلعا اليحاننىڭ كۋشىگى بولىپ ولسە ارمانى جوعىن ايتادى. بۇل جەردەگى اقىن احمەت ناقتى تاريحي تۇلعا ەمەس. ول الاش ارىستارىنىڭ جيىنتىق وبرازى. اۆتورلار وسى ارقىلى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ باسىنداعى قاسىرەتتى كورسەتكىلەرى كەلگەن. تاعى بىر كورىنىستە وزىنە تاعىلعان ايىپتى مويىنداپ, اتىلىپ كەتكەن انشى جىگىت كورسەتىلەدى.
جەندەت: ايىبىڭدى مويىندايسىڭ با? جاپوننىڭ تىڭشىسى ەكەنىڭ راس پا?
انشى: يا, مويىندايمىن. قول دەگەندەرىڭنىڭ بارىن قولىمدى قوяمىن. تەك ايتىڭدارشى «جاپون دەگەندەرىڭ كىم? قانداي ۇلت? قايدا تۇرادى?».
مىنە, وسى كورىنىستە «جاپون تىڭشىسى» دەگەن ايىپپەن اتىلعانداردىڭ كەيبىرى تىپتى ول ۇلت تۋرالى مۋلدەم ەستىپ-بىلمەگەنىن اڭعارۋعا بولادى. بىراق وعان باس قاتىرعان جان بولماعان.

قارلاگ قاسىرەتى

«قارلاگ — اجال مەكەنى. قانىشەرلەر مەن اقىل-ەسىنەن اداسقاندار ۋشىن جۇماق. ولار وسىندا سالتانات قۇردى. ال جانارلارى جالت-جۇلت ەتكەن, جاندارى شىعار-شىقپاس, ىلبىگەن ادامدار بولسا, ەشنارسەگە قاراماستان قۇداي اماناتى – رۋحتارىن دىن امان ساقتاپ قالا الدى. وسىلايشا كوزگە كورىنبەيتىن مايدان جۋرىپ جاتتى. اق پەنەن قارانىڭ, قاراڭعىلىق پەنەن جارىقتىڭ اراسىنداعى مايدان. بىراق بۇل بولەك اڭگىمە… ازىرشە مايىتتەر تاۋ بولىپ ۋيىلەدى, ولاردى يەن دالاعا اپارىپ, تاяزداۋ قازىلعان شۇڭعىرلارعا تاستاپ جاتادى, دەنەلەرىن دە شالا-شارپى جاسىرادى. تۋز تاعىلارىنىڭ نەسىبەسى.»



قارلاگ. سۇر كامەرا. ورتادا دۋڭكۋيىپ وتىرعان سۋرەتشى ستەپان. اينالاسىندا اش-ارىق تۇتقىندار. ستەپان ەسى اۋىسقان سۋرەتشى. ول كۋندىزگى اۋىر جۇمىستان شارشاپ كەلگەن تۇتقىندارعا ويىنا كەلگەندى جاسايدى. كەي ۋاقىتتا وزىنە ۇناماعاندارىن ولتىرىپ, قاندارىمەن سۋرەت سالادى. مايىتتەرىن بولشەكتەپ تۋرلى مۋسىن جاسايدى. ونىڭ تۋىندىسىن بۇزۋعا ەشكىمنىڭ دە قۇقى جوق. سەبەبى ستەپاننىڭ ونەرىنە تۋرمە باسشىسىنىڭ وزى تانتى بولعان. ونى بارى قۇرمەت تۇتىپ, ايتقانىن ورىنداۋعا مىندەتتى.

بۇل эپيزودتا ساحنادا ساكەن مەن جانايداردىڭ اكەلەرى سادۋاقاس پەن سەيفوللانىڭ بەينەسى كورىنىس تابادى. ۇلت ۋشىن تۋعان ەرلەر ايىپتى بولعان شاقتا ولاردىڭ اكەلەرى دە اباقتىعا قامالعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, 17 مىڭ باس جىلقى بىتكەن, زامانىندا بولىس بولىپ ەل بيلەگەن, ورىس – قازاق مەكتەبىن اشقان, الاش قايراتكەرلەرى قارجىلاي قولداۋ كورسەتىپ, ۇلت ازاتتىعى ۋشىن قىزمەت ەتكەن اقايدىڭ حاسەنى دە كورسەتىلەدى.
ابىز اقساقال وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلى اتىلىپ كەتكەن بولاتىن. ال قويىلىمدا كورسەتىلەتىن ۋاقىت كەڭىستىگى سوعىستان كەيىنگى كەزەڭ. پьەسا اۆتورلارى ۋاقىت ايىرماسىنا قاراماي, ونى داراماعا ەنگىزگەن. مۇنى اقساقال مەن ساكەننىڭ اكەسى سەيفوللانىڭ مىنا بىر ديالوگى ارقىلى كورسەتەدى:
سەيفوللا: Яپىرىم-اي. الدىنا 17 مىڭ جىلقى بىتكەن, قازاق-ورىس مەكتەبىن اشىپ, بولىس بولعان اقايدىڭ قاسەنى مە? ول كىسىنى وتىزىنشى جىلدارى-اق قىزىلدار اتىپ تاستادى دەگەنى قايدا? جاڭساق سوز بولعانى ما?
اقايدىڭ حاسەنى: ەەە, بالالارىم-اي. مىنا تۋرا بىز وتىرعان جەردە 4 مىڭ كيىز ۋي تۇردى, جالپاق جۇرت جاتتى. سەكسەن مىڭ ادام مەكەن ەتكەن شالعىنى شۇرايلى, بەرەكەلى ەل ەدى. حالىقتى قىناداي قىرىپ, تىرى قالعانىن اتامەكەنىنەن تۋرە قۋعاندا كوردە جاتا الماي تۇرىپ كەلەتىن ەدىم. ۇلارداي شۋلاعان ەلىمدى كورگەندە بۇعىپ قالا المادىم, قاراقتارىم.

احيكونىڭ ەلگە ورالۋى

«قارلاگتان شىققاندا جاسىم 25-تە, ال سالماعىم 24 كەلى بولدى. تىرىمىن دەپ تە, ولىمىن دەپ تە ايتا المايتىن بىر ولىارا الەمدە ەدىم. ارعى دۋنيە مەن بەرگى دۋنيە تۇتاسىپ, شەكارا سىزىعىنان اجىرايتىن بىر كۋي بار. قالتامدا – «احيكو تەسۋرو — قاراعاندى ەڭبەكپەن تۋزەۋ لاگەرىندە 58-باپ بويىنشا «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپپەن 10 جىل وتىرىپ شىقتى» دەگەن قاعاز عانا بار. قاي حالىققا جاۋ بولدىم, قالاي جاۋ بولدىم — بەيمالىم كۋيىندە قالدى. ۇستالعاندا وزىم مويىنداعان «جاپون تىڭشىسى» دەگەن جالا شە? ون جىلعا سوزىلعان قاپاستىڭ قاي تۇسىندا سۋسىپ تۋسىپ, قالاي «حالىق جاۋى» دەگەن مۋلدە باسقا باپقا وزگەرىپ شىقتى? بىلمەيمىن»

ون جىل مەرزىمى بىتىپ, ازاتتىققا شىققان احيكو تەسۋرونىڭ بارار جەر, باسار تاۋى جوق ەدى. ول جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلىن, دىلىن بىلمەيدى. تانىستارى دا جوق. وزىمەن بىرگە اباقتىدا وتىرعان تۇتقىندار جاپونيяعا قايتارلىعان. ال احيكو اسكەري ادام بولماعاندىقتان قازاق جەرىندە قالىپ قوяدى. اشتان بۇراتىلىپ, ولگەلى جاتقان جاپون جىگىتىن نەمىس قىزى مەن اق جاۋلىقتى انا قۇتقارىپ قالدى. سولاردىڭ ارقاسىندا ەس جيىپ, ادام قاتارىنا قوسىلادى. 
جالعىز ۇلى ۇستالىپ كەتكەن, ارتىنشا ارقا سۋيەر ازاماتى, ۇلىنىڭ اكەسى دە اباقتىعا قامالعان. يەن دالادا سوقا باسى عانا قالعان انا. ول تۋعان بالاسىنان ايىرىلسا دا انالىق مەيىرىمىن جوعالتپايدى. قارلاگقا جەر اۋىپ كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ جەتىم قالعان بالالارىن باۋىرىنا باسىپ, انالىق مەيىرىمگە بولەيدى. نەمىس قىزى كاتя, البەرتь, برونيسلاۆ. اقتاماق وبرازى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ دارحاندىعى كورسەتىلگەن. قازاق جەرىندە سانتۋرلى ۇلتتىڭ وكىلدەرى ەمىن-ەركىن ومىر سۋرىپ جاتىر. ولاردىڭ بارى بىر كەزدەرى تاعدىردىڭ قيلى سىنىنا ۇشىراپ, جەر اۋىپ كەلگەن بولاتىن. قازاق حالقى جەر اۋىپ كەلگەندەردى سىرتقا تەپپەي, باۋىرىنا باستى. وز قانداسىنداي قامقورلىققا الىپ, امان قالۋىنا جاردەم بەردى. اقتاماق انانىڭ رولى – قازاق دارحاندىعىنىڭ كورىنىسى.


احيكو نەمىس قىزى كاتяعا عاشىق بولدى. ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا ماحاببات وتى تۇتانىپ, باقىتقا بولەنەدى. سول ساتتە جاپون جەرىنە حات كەلەدى. حات احيكو تەسۋروعا ارنالعان. ونىڭ اكەسى, تۋىس-تۋعاندارى امان ەكەن. تەك اناسى عانا ومىردەن وتىپتى. جات جەردە قالىپ كەتكەن ۇلىنىڭ اماندىعىن بىلە الماي, قايعىدان قۇسا بولعان. احيكونىڭ اكەسى ونى وتانىنا شاقىرادى. ۇزاق جىلدار بويى جات جەردە قالىپ قويعان, تۋرمەنىڭ ازابىن كورىپ, بەيبىت ومىرگە ەندى عانا قادام باسقان احيكونىڭ الدىنا قيىن تاڭداۋ قويىلدى. تۋعان جەرىنە, تۋىستارىنا بارىپ, سولاردىڭ قاسىندا بولۋ, يا بولماسا وزىن باۋىرىنا باسىپ, تۋعان اناسىنداي بولعان اقتاماق انا مەن سۋيگەنى كاتяمەن بىرگە قالۋ. 
… احيكو وتانىنا بارامىن دەپ شەشتى. جاپون حالقى ونى ەرەكشە ىلتيپاتپەن قارسى الادى. جات جەردە قالىپ قويعان سوڭعى سوعىس تۇتقىنى ورالدى دەپ قۇرمەت كورسەتەدى. تۋىستارىمەن قاۋىشىپ, ساعىنىشىن باسادى. بىراق جاپون جەرىندە تۇراقتاپ قالماي, قازاقستانعا قايتىپ ورالادى. مۇنىسىن:
«مەن وزىڭە قايتىپ ورالدىم, قازاقستانىم. وز وتانىمدى سۋيمەگەندىكتەن ەمەس, سەنىڭ الدىڭدا بورىشتار بولعاندىقتان. توسى — شالقاق, تۇعىرى – اسقاق, بولمىسى – پاڭ, بىتىمى – بەكزات قازاق ەلى – ەندى مەنىڭ ەلىم; ىنتىماقتىڭ ۇяسى, جەرۇيىق مەكەن — قازاقستان — ەندى مەنىڭ وتانىم. ەركىندىك نىشانى بوز جۋساننىڭ جۇپارىمەن وسىلايشا قايتادان, بۇل جولى بىرجولاتا قاۋىشتىم» — دەپ تۋسىندىرەدى.

***

ۋش эپيزودتان تۇراتىن سپەكتاكلь كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. جينالعان قاۋىم كوزدەرىنە جاس الدى. ەرەسەكتەرى وز باستارىنان وتكەن, اتا-انالارى كورگەن ازاپتى ەستەرىنە تۋسىرسە, جاس بۋىننىڭ وكىلدەرى قازىرگى بەيبىت ومىردىڭ پارقىن تۋسىنىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن بىلدى. قويىلىم سوڭىندا باس كەيىپكەر احيكو رولىن سومداۋشى دۋلىعا اقمولدا مەن انا رولىندەگى داناگۋل تەمىرسۇلتانوۆا ساحنادان تۋسىپ, زالدا وتىرعان احيكو تەسۋرو مەن جارى ەلەنە تەسۋروعا قۇرمەت كورسەتىپ, گۋل شوعىن تابىستادى. وزدەرىمەن بىرگە ساحنا تورىنە الىپ شىقتى. قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, تەاتر ديرەكتورى ەرلان بىلال قازاقتىڭ ەجەلگى سالتىمەن احيكونىڭ يعىنا وقالى شاۋىپ جاۋىپ, ىزەت كورسەتتى.

نۇرلىحان قالقامانۇلى
«قاسىم» پورتالى