درامالىق эپوس جانرىنداعى «سۋيىنباي» قويىلىمى ساحنالاندى

ماۋسىم ايىنىڭ 1-2 كۋندەرى تەاترىمىزدا يران-عايىپتىڭ «سۋيىنباي» درامالىق эپوس جانرىنداعى قويىلىمنىڭ پرەمьەراسى بولىپ وتتى.

تاريحي درامانىڭ باس كەيىپكەرى - قازاق ايتىس ونەرىنىڭ اتاسى, اتاقتى جىراۋ, ۋلكەن تاريحي تۇلعا سۋيىنباي ارونۇلى. وقيعالارى نەگىزىنەن حىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قىرعىزدىڭ ايگىلى اقىنى قاتاعانمەن ايتىسى توڭىرەگىندە وربيتىن قويىلىمدا جىراۋ ناعىز تولىسقان, ۋلكەن قايراتكەر دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن كەزىندە كورىنەدى.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميяلىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى اسحات ماەميروۆ ماكسيمۇلى تەاترىمىزداعى درامالىق эپوس جانرىنداعى جاڭا قويىلىمعا بىلايشا وز ويىن بىلدىردى.

- تاۋەلسىز مەملەكەت اتانعاننان بەرگى جيىرما جەتى جىلدىڭ شيرەگىندە قوعامنىڭ رۋحاني كەلبەتى مەن مادەني كەڭىستىگىمىز وزگەرىستەر مەن دامۋ جولىندا ەكەندىگى انىق. ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «مەملەكەت پەن ۇلت قۇرىشتان قۇيىلىپ, قاتىپ قالعان دۋنيە ەمەس, ۋنەمى دامىپ وتىراتىن تىرى اعزا ىسپەتتى. مەن بارشا قازاقستاندىقتار, اسىرەسە, جاس ۇرپاق جاڭعىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردىڭ ماڭىزىن تەرەڭ تۋسىنەدى» دەپ بيىك سەنىم جۋكتەي وتىرىپ رۋحاني قۇندىلىقتار – ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى» ەكەندىگىن ناقتى اتاپ وتتى.

جالپى قوعامنىڭ دامۋىنا, جاسامپازدىق يدەяسىمەن قارۋلانعان ۇلاعاتتى ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋدا, تۇلعالاردىڭ اتقاراتىن رولى ەرەكشە. تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدەگى رۋحاني الەمىمىزدەگى ۇلى تۇلعالاردىڭ وز حالقىمەن قاۋىشۋىمەن بىرگە, قازاق تەاتر ونەرىنىڭ وتكەن تاريحقا دەگەن بەتبۇرىسى ايقىندالىپ, كۋردەلى اسپەكتىلەرگە ۇلاستى. اسىرەسە, حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ۇلى تۇلعالارىمىز تۋرالى جازىلعان درامالىق شىعارمالاردى ساحناعا  شىعارۋعا ەرەكشە مان بەرىلدى. سەبەبى حالقىمىزدىڭ شەجىرە-دەرەكتەرىنىڭ پاتشالىق رەسەيدىڭ يمپەريяلىق ساяساتىنىڭ ىقپالىمەن, كەيiن كوممۋنيستiك يدەولوگيяنىڭ قاعيدالارىنىڭ ۇستانىمدارىمەن, مۋلدە جازىلىپ, تەرiس باعالانعاندىقتان بىرنەشە بۋىن ۇرپاق تاريحي شىندىقتان اجىراپ قالدى.

سوندىقتان, اقتاڭداق جىلداردى شاڭ باسقان ارحيۆتەردەن جارىققا شىعارىپ, تاريحي دەرەكتەردى دراماتۋرگيя تىلىنە اينالدىرىپ, كوركەم تۋىندى جاساۋ ۋردىسى تۋدى. بەلگىلى دراماتۋرگ يران-عايىپتىڭ دا «سۋيىنباي» درامالىق эپوسىن تاڭداعان ساتتە دە, قازاقتىڭ رۋحاني الەمىندەگى ۇلى تۇلعا سۋيىنباي بابامىزدىڭ وتتى جىرلارىمەن, ونىڭ بىرتۋار بەينەسىمەن, اسىرەسە جاس ۇرپاقتى تىلدەستىرگىمىز كەلدى. سەبەبى, سۋيىنباي ارونۇلى - حالقىمىزدىڭ رۋحاني كەڭىستىگىندەگى ۇلى تۇلعالاردىڭ بىرى, اقيىق اقىن, قايراتكەر, دالا كەمەڭگەرى. سۋيىنباي بابامىزدىڭ جىرلارىندا بىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ بولمىس بىتىمى جاتىر. ومىرشەڭ ولەڭدەرىندە ۇلتىمىزدىڭ «رۋحاني كودى» جاتىر. سوندىقتان سۋيىنباي بىرتۋار بولمىسىمەن بۋگىنگى ۇرپاققا نە بەرەدى دەسەڭىز, ارينە ەڭ بىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق رۋحتىڭ بيىكتىگىن كورسەتەدى. نامىستىڭ جارقىلداعان ناركەسكەنى ىسپەتتەس جامپوز جىرلارىمەن جاس ۇرپاقتى ەلدىك پەن بىرلىكتى تۋ ەتۋگە باستايدى.

سوندىقتان, وسىنداي بەينەنىڭ ومىرى مەن شىعارماشىلىق جولىن ارقاۋ ەتكەن تۋىندىنىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن جاسار كەزدە, سول سۋيىنباي بابامىز ومىر سۋرگەن كەزەڭ, ورتا, بىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سول كەزەڭدەگى قيلى تاعدىرى قانداي بولدى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەدىك. اقىننىڭ كۋرەسكەرلىك بولمىسى, حالىقشىل كەلبەتى, وسىنىڭ بارلىعى سۋرەتتەلىپ, كورەرمەندى تاريحي تاعىلىم مەن تانىم, تاربيە مەن ونەگە, رۋحاني эستەتيكالىق اسەر سىيلايدى. بىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بولمىس-بىتىمىن ايتىس ونەرىنسىز ەلەستەتۋ قيىن. قازاق اۋىز ادەبيەتىندەگى شوقتىعى بيىك ايتىستىڭ بىرى- سۋيىنباي بابامىز بەن قاتاعاننىڭ اراسىنداعى جىر سايىسى. عاسىردان عاسىرعا, بابادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان وسى ايتىستىڭ ساحنالىق نۇسقاسى كورەرمەندەرگە كەرەمەت كوركەمدىك эستەتيكالىق اسەر سىيلادى.

يران-عايىپ – قازاقستاننىڭ ساحنا ونەرى كەڭىستىگىندە پوэتيكالىق تەاتردىڭ دامۋىنا زور ۋلەس قوسقان رەفورماتور دراماتۋرگ. يران-عايىپ دراماتۋرگيяسى اق ولەڭگە, بەينەلى ويلاۋ مەن كەرەمەت بىر پوэتيكالىق شيەلەنىستەرگە تولى. پوэتيكالىق زاڭدىلىقتارعا نەگىزدەلىپ جازىلعان دراماتۋرگيя. سوندىقتان, سول دراماتۋرگتىڭ شىعارمالارىنىڭ كىلتىن تاپقان ۋش-تورت رەجيسسەرىمىز بار قازاقستاندا. سولاردىڭ بىرى - قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتيسى, بەلگىلى رەجيسسەر مۇرات احمانوۆ. باستى ايتا كەتەتىن نارسە, دراماتۋرگ پەن رەجيسسەردىڭ ورتاسىندا شىعارماشىلىق تاندەم تۋىنداعان.

ارينە, بابالارىمىزدان بۋگىنگى كۋنگە دەيىن جەتكەن حالىقتىق دانالىعى بار - «قازاق-قىرعىز بىر تۋعان» دەگەن. دراماتۋرگ پەن رەجيسسەر قويىلىم ارقىلى وسى ۇعىمنىڭ استارىپ اشىپ, حالىق دانالىعىن تۋ ەتكەن. ارينە ەڭ بىرىنشى كەزەكتە سول ەكى حالىق اراسىنداعى تامىرى تەرەڭدە جاتقان دوستىق پەن بىرلىكتى دارىپتەۋدى وزدەرىنىڭ باستى ماقساتتارىنا اينالدىرىپ جانە ماقساتتارىنا جەتە بىلگەن. «سۋيىنباي» قويىلىمى ارقىلى بىز كورەرمەندەرگە «ۇلى دالا تەاترىنىڭ» زاڭدىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن, رۋحاني قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن ۇلتتىق قويىلىمدى ۇسىنا الامىز دەگەن سەنىمدەمىن, - دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميяلىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى اسحات ماكسيمۇلى ماەميروۆ.

سپەكتاكلьدى قوۋشى رەجيسسەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن اريسى مۇرات احمانوۆ. ال, قويىلىمداعى باس كەيىپكەر سۋيىنبايدىڭ رولىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بەكجان تۇرىس وينادى.

- بۋگىن يران-عايىپتىڭ «سۋيىنباي» سپەكتاكلىنە كەلىپ, بىر كەرەمەت وتە جاقسى اسەر الدىق. وسىدان بۇرىن اتىراۋ تەاترىنىڭ «سۋيىنبايدى» كەلىپ قويعانىن كورىپ ەدىم. ول وزىنشە باسقا بولاتىن. ارينە, ولدا جاقسى. بۋگىنگى سپەكتاكلь اۋەزوۆ تەاترىنىڭ اريستەرى قويعان سپەكتاكلь كەرەمەت, عاجاپ بولدى. بىزگە وتە قاتتى ۇنادى. ناعىز سۋيىنبايدى بۋگىن كورگەندەي بولدىق. بۇرىن بىز سۋيىنباي اقىن تۋرالى ەستۋىمز,وقىعانىمىز بار. ال بۋگىن مىنا سپەكتاكلь ارقىلى قازاق حالقى مەنەن قىرعىز حالقىنىڭ اراسىنداعى شيەلەنىستى, سودان كەيىنگى دوستىقتى كورە بىلدىك. سۋيىنبايدىڭ اقىندىعىن رولьدە ويناعان اكتەر جاقسى ويناعان. كەرەمەت جاقسى اسەر الدىق. ارينە, وسىنداي جاقسى سپەكتالьدار قازاق ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا دۋنيەگە كەلىپ جاتقان سپەكتالьدەر كوبەيە بەرسە ەكەن دەيمىز. قويىلىمدا ويناعان ارتيستەرگە بارلىق كورەرمەن اتىنان ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ەڭبەكتەرى جانا بەرسىن, - دەيدى زەينەتكەر رايحان تولەگەنقىزى قازاق راديوسىنىڭ ارداگەر جۋرناليستى.

بۇل قويىلىمدى تاماشالاۋعا ارنايى سۋيىنبايدىڭ شاكىرتى جامبىل بابامىزدىڭ اتىنداعى وبلىستان ارنايى كەلگەن كورەرمەندەر دە كەزدەستى.

- سۋيىنبايدىڭ شاكىرتى جامبىل بابامىزدىڭ اتىنداعى وبلىستان كەلىپ, «سۋيىنباي» پرەمьەراسىنا ارنايى تاماشالاۋعا كەلدىك. ول سۋيىنبايدىڭ پرەمьەارسىندا قىرعىز ەلىمەن, قازاق ەلىنىڭ اراسىنداعى تاتۋلاسۋدى. Яعني بىزدىڭ جامبىل جەرىندەگى تالاس وزەنى بار. سول تالاستى قىرعىز ەلىدە, قازاق ەلىدە ەمەدى. سول ەلدىڭ اراسىنداعى بەيبىتشىلىكتى ورناتقان سۋيىنباي اقىنمەن تەزەك تورەمىزدىڭ بولتىرىك المەنۇلىنىڭ بولاشاق ۇرپاق ۋشىن جاساعان تىرلىكتەرىن تاماشالاپ, قايتىپ بارامىز. وزىم سول تالاس اۋدانىنانمىن, ەندى اۋىلىما بارعاندا, وزىمىزدىڭ كەلەشەك ۇرپاعىمىزعا جاساعان, قازاقپەن قىرعىزدىڭ بولاشاعى ۋشىن جاساعان تىرلىكتەرىن پاش ەتىپ ايتاتىن بولامىن,-دەيدى جامبىل وبلىسى تالاس اۋدانىنان ارنايى كەلگەن زەينەتكەر ادىلبەك المەن الىپبايۇلى.

قويىلىمدا سول كەزەڭدەگى تاريحي وقيعالارمەن استاسىپ, كەنەسارى حاننىڭ ولىمىنەن كەيىن ەكى ەل اراسىندا ورىن العان قىرعي-قاباق ساتتەگى تاتۋلاسۋدىڭ جونى باяندالادى. قىرعىزدىڭ باي-شونجار مانابى ورمانحاننىڭ شەشەسىنە اس بەرىپ, قازاقتىڭ يگى-جاقسىلارىن قوناق رەتىندە شاقىراتىن سات سۋرەتتەلەدى. دال وسى جيىن ۋستىندە قازاق اقىنى سۋيىنباي مەن قىرعىز اقىنى قاتاعاننىڭ كەزدەسىپ, سۋيىنبايدىڭ جەڭىسكە جەتكەنى تاريحتان بەلگىلى.

- جامبىل ايتادى «سۋيىنباي مەنىڭ پىرىم!» دەپ. سوندا سۋيىنباي پىر! جامبىل دۋر! ال, دۋردىڭ اتىندا وبلىس بار. دۋردىڭ اتىندا قالالار بار. دۋردىڭ اتىندا اۋىلدار بار. ال, قازاق حالقىنىڭ پىرى سۋيىنبايدىڭ اتىندا داڭعىلدان باسقا ەشتەڭە بولماي كەلدى. ەندى قۇداي جارىلقايتىن شىعار. ەندى بارى بولاتىن شىعار. حالقىمىزعا دا, وزىمىزگە دە, ساحنامىزعا دا قۇداي ار ۋاقىتتادا جارىلقاسىن سىزدەردى, - دەپ قويىلىم سوڭىنان كەيىن, قىرعىز ەلىمەن قازاق ەلى اراسىنداعى تاتۋلاسۋدى سۋيىنباي حالىق جىراۋى عانا ەمەس, حالىق ەلشىسى دەڭگەيىندە بەينەلەنەلەي بىلگەن پьەسا اۆتورى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى يران-عايىپ تەاتر ۇجىمىنا قويىلىمدا ويناعان ارتيستەرگە العىسىن بىلدىردى.

ادىلعازى باقىتۇلى