تىلەكتەس ەسپولوۆ: «اقتاستاعى احيكو» قويىلىمى كوزىمىزگە جاس ۋيىردى

رۋحاني مادەنيەت قازىناسىنا جاتاتىن اسىل مۇرانىڭ بىرى تەاتر ەكەنى مالىم. ادەبيەت پەن ونەردى ۇشتاستىرعان تەاتردىڭ اتقاراتىن эستەتيكالىق, эتيكالىق وراسان زور قىزمەتىمەن ەشتەڭە دە تەڭەسە المايدى. تاربيەلىك, تالىمدىك ۇلاعاتى مول وسى بىر بەكزادا ونەردىڭ ۇلت تاريحىن جانداندىرىپ, حالىقتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى جولىندا اتقاراتىن قىزمەتى وتە زور. 

وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىق بىلىم مەن عىلى­مىنىڭ قارا شاڭىراعى, 90 جىلدىق تەرەڭ تاريحى بار قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەردى عىلىم مەن بىلىممەن سۋسىنداتا وتىرىپ, ونەرمەن, ادەبيەتپەن تاربيەلەۋ جاقسى جولعا قويىلعان. 

بىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتەردىڭ 90 پروسەنتتەن استامى – اۋىل جاستارى. بىزدىڭ مىندەتىمىز – اۋىل-اۋىلداردان كەلگەن ستۋدەنتتەرىمىزگە زاماناۋي بىلىم بەرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ەل مەن جەردىڭ قاسيەتىن باعالايتىن, ۇلت بولاشاعىنا سەنىممەن قارايتىن, ۇلى دالامىزدىڭ ۇلاعاتىن بويىنا سىڭىرگەن, رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت بۇرعان زيяلى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ.

تۋعان تامىرىنان نار العان وسى جاستاردىڭ لەگىنە بىز دۇرىس باعىتتاعى بىلىم مەن تاربيە بەرە الساق, ولار كەلەشەكتە بىزدىڭ ۇلتتىق الەۋەتىمىزدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى بولاتىنى داۋسىز. سوندىقتان اۋىلدا تۋىپ, اتا-بابا سالتىنان اجىراماي, داستۋرىمىزدى دارىپتەپ, قۇندىلىقتارىمىزدى بويىنا سىڭىرىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ ەلدىك ماقسات بولىپ قالا بەرمەك.

سىرت كوزگە قاراعاندا, مۇنداعى جاس­تار ونەر مەن ادەبيەتتەن الىستا جۋرگەندەي كورى­­نۋى مۋمكىن. بىراق بىزدە دە دارىندى جاس­تار بارشىلىق. ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى «رۋ­حاني جاڭعىرۋ» ورتالىعى اяسىندا قىزمەت اتقا­راتىن و.سۋلەيمەنوۆ اتىنداعى الەۋمەتتىك-گۋ­مانيتارلىق بىلىم بەرۋ جانە تاربيە ينستيتۋتىن­دا قۇرىلعان بيكەن ريموۆا اتىنداعى «ادەپ» كلۋبى, «دوستىق» ستۋدەنتتىك اسسامبلەяسى, ستۋدەنت­تىك تەاتر, «گۋلبانۋ» بي انسامبلى, تاعى دا باسقا ونەرگە تاربيەلەيتىن شىعارماشىلىق ورتا­لىقتار بارشىلىق. 

ۇلتىمىزدىڭ اگرارلىق سالا ماماندارىنىڭ ۇستاحاناسى سانالاتىن ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ وقى­تۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى تەاتر قويى­لىمدارىن تاماشالاۋدى يگى داستۋرگە اينالدىرعان. وسى وراي­دا ستۋدەنتتەرمەن بىرگە تاماشالاعان مۇح­تار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكا­دەميяلىق دراما تەاترىندا ساحنالانعان «اق­تاستاعى احيكو» قويىلىمى جايلى از-كەم وي-پىكىر بىلدىرە كەتكەندى جون كوردىم. 

جاس دراماتۋرگ مادينا وماروۆا سسەنارييىن جازعان, تالانتتى رەجيسسەر ارى اتالعان تەاتردىڭ باسشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اسحات ماەميروۆ ساحنالاعان «اقتاستاعى احيكو» قويىلىمى كوڭىل تولقىتىپ, كوزىمىزگە جاس ۋيىردى. بۇل سپەكتاكلьدە كەشەگى وتكەن زۇلمات تاريحىمىز سانامىزدا قايىرا جاڭعىرىپ, قىسىلتاяڭ شاقتاردا تالاي ۇلت وكىلدەرىن باۋىرىنا باسقان قازاقتىڭ توزىمدىلىگى مەن كەڭپەيىلدىگى ايرىقشا كورىنىس تاپقان. شىمىلدىق اشىلعان سوڭ قويىلىمنىڭ باس كەيىپكەرى احيكومەن بىرگە بىز دە كارلاگ-قا تاپ بولدىق. 

كيەلى ساحنادا ورىن العان ساяسي قۋعىن-سۋرگىن قۇرباندارىنىڭ تاعدىرى تاريحي شىندىقتىڭ قا­سىرەتتى پاراقتارىن تاعى بىر مارتە اقتارعانداي اسەر قالدىردى. ۇلتى جاپون احيكو تэسۋرو تاع­دىرى ارقىلى كۋللى الاش ارىستارىنىڭ قاسى­رە­تىن, تاريحىمىزداعى اقتاڭداق كەزەڭنىڭ بەي­نەتتى بەتتەرىنە بويلايمىز. كارلاگ تۇت­قىنى­نا اينالعان احيكومەن قاتار احمەت, ماع­جان, ساكەن­دەي ارىستارىمىزدىڭ دا ازاپقا تولى قاسىرەتىن كوردىك, سەزدىك, تۋيسىندىك. 

ارىستارىمىزدىڭ قيىندىق پەن قيناۋعا تولى تاۋقىمەتتى كۋندەرى تەاتر تىلىمەن جاس ۇرپاق­تىڭ كوكىرەگىنە تەكتىلىك رۋحىن قايتا جاق­قانداي اسەر قالدىرادى. رەجيسسەردىڭ الاش رۋ­حىن بۋگىنگى كورەرمەنگە كورسەتۋدەگى يدەяسى جۋزەگە اسقانداي. كەيىپكەرلەر كورگەن ازاپتىڭ اۋىرلىعىن كوزىڭمەن كورىپ قانا قويماي, تۇلا بويىڭمەن سەزىنەسىڭ. اسىرەسە, تۋرمەدەگىلەردىڭ قاسەن اقساقالمەن قاۋىشۋ ساتى جانە احمەتتىڭ ولەڭ كىتابىن احيكوعا اماناتتايتىن ساتى تىم اسەرلى. اسحات ماەميروۆ اكتەرلىك قۇرامعا كىل مىقتىلاردى جيناپتى. احيكونى دۋلىعا اقمولدا جوعارعى دەڭگەيدە سومدادى. اكتەر وتباسى, وتان, جار, انا الدىنداعى ماحابباتتى شىنايى بەينەلەپ ساحنادا سوز عانا ەمەس, ويدى قالاي جەتكىزۋدىڭ ۋلگىسىن كورسەتتى. 

بىزدىڭ حالىقتا جەر انا دەگەن تۋسىنىك بار. تابيعاتقا نار بەرگەن, تىرشىلىكتىڭ باستاۋ كوزى – جەر انا – قازاق ۋشىن قاستەرلى ۇعىم. سول تانىم بويىنشا, كارلاگ-تان شىققان احيكونى جەر انا قارسى الدى. وسى جەر انانىڭ جانە دە كارلاگ-تىڭ كەسىرىنەن جارىنان, ۇلىنان ايى­رىلعان قازاق اناسىنىڭ جيىنتىق وبرازىن جاساعان داناگۋل تەمىرسۇلتانوۆانىڭ شەبەرلىگىنە تانتى بولاسىڭ. بولات ابدىلمانوۆ,  باۋىرجان قاپتاعاي سيяقتى مايتالماندار باستاعان ساحناگەرلەردىڭ اكتەرلىك ويىنى قاشان دا وز بيىگىندە.

ەلىمىزگە بەلگىلى ارتىستەردىڭ الاش ارىس­تارىن بەي­نەلەۋى جاس بۋىن ۋشىن تاريحقا زەر سالۋدىڭ ۋل­كەن مەكتەبى. «اقتاستاعى احيكو» سپەكتاكلى ەلى­مىزدەگى دياسپورا وكىلدەرىنىڭ دە قازاق جەرىندە قا­لاي­شا تۇراقتاپ قالعانىنىڭ تاريحىنا, قازاق حال­قىنىڭ كەڭپەيىلدىلىگىنە كوز جەتكىزە وتىرىپ, زۇلمات جىلداردى كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. ەۋرو­پالىق ۋلگىدەگى قازاق-ورىس مەكتەبىن سالدىرعان اقاي­دىڭ قاسەنىن سومداعان اكتەر بەكجان تۇرىس سپەك­تاكلьدىڭ ون بويىنداعى سول كەزدەگى ساяساتتان زارەزاپ بولعان قازاق حال­قىنىڭ كۋيىن دال كورسەتە بىل­گەن. اۋزىنان اللاسى تۋسپەگەن 93-كە كەلگەن اقسا­­قالدىڭ كوپتى كورگەندىگى مەن دۋالى اۋىزى, تەاتر­عا كەلگەن قالىڭ جۇرتتى تەبىرەنتپەي قويمادى. قاپاستا قامىققان سەيفوللا, سادۋاقاس جانە تاعى باس­قا ارىستارىمىزعا جىگەر بەرگەن اقساقالدىڭ سوز­دەرى قويىلىم تاماشالاۋعا كەلگەن جۇرتقا جى­گەر بەردى.

1929-1933 جىلدارى قولدان جاسالعان الاپات اشتىقتا حالقىمىزدىڭ 4 ملن-عا جۋىعى قىرىلىپ قالعاندىعى اشى شىندىق. سول كەزەڭ­دەردە اۋىل قازاقتارى تار قاپاستا بىر ۋزىم نان­عا زار بولعان جاندارعا قۇرت بەرىپ, وزەگىن جالعات­قانى قارالى تاريحتىڭ ەنشىسىندە. باس كەيىپكەر احيكو دا قۇرت قادىرىن سەزىنگەندەي كۋي كەشەدى. وسى­نىڭ بارى قازاقتىڭ دارحاندىعى مەن پاراسات­تى ەكەنىن ايقىنداي تۋسەدى.

دراما جەلىسى شىنايى ومىردە بولعان وقيعا­لارعا نەگىزدەلگەن. «اقتاستاعى احيكو» – ستالين­دىك زۇلمات جىلدارىندا قازاقستانعا قونىس اۋدار­عان, ايدالىپ, جازىقسىز سوتتالىپ, لاگەرьلەرگە اكەلىنگەن مىڭداعان ادامداردىڭ, تۋرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ – قازاق پەن ورىستىڭ, ۋكراين, لاتىش, эستون, پولяك, ەۆرەي, نەمىس, جاپون, فرانسۋز بەن ۆەنگرلەردىڭ تاعدىرى. احيكو – حح عاسىرداعى ەڭ اۋىر كەزەڭدە, ازاپ لاگەرьلەرىندە وتىرىپ, وزىنىڭ ادامي بەينەسىن ساقتاپ قالعان جاسامپاز جانداردىڭ جيىنتىق بەينەسى. ستاليندىك قان قاساپ جىلدارى عازيز باسى ازاپقا تۋسكەن ۇلت ۇلىلارىنان باستاپ,  جازىقسىز سان مىڭداعان ادامنىڭ تۇتاس جۋيە سىندىرا الماعان بولاتتاي بەرىك رۋحىن, قانشا قيناۋ, زورلىق-زومبى­لىق كورسە دە سونبەگەن ۋمىتىن, ومىر سۋرۋ­گە قۇشتارلىعىن, جارقىن بولاشاققا سەنى­مىن كور­سەتۋدى كوكسەگەن ونەر ۇجىمى, سوز جوق, ماق­ساتىنا جەتتى. بۇل سپەكتاكلьدىڭ كورەرمەن­دەرگە, اسىرەسە جاستارعا تاربيەلىك مانى زور. پا­تريوتتىق كۋرەسكەرلىك ىس-ارەكەتتەرگە ۇمتىلۋ بۋگىنگى ۇر­پاق­تىڭ ەڭ باستى مۇراتى ارى ەڭ باستى مانى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا قويىلىم­دى ساحنالاۋدا تەاتر ۇجىمى وز ميسسيяسىن ابىرويمەن ورىن­داعان.

تەاترعا جينالعان حالىق بۇل قويىلىمدى كورىپ, سول بىر زۇلمات جىلدارعا ساپار شەككەندەي اسەر الدى. سولاردىڭ قاتارىندا وزىم دە بارمىن. العاشىندا ماقالاعا قالام تەربەيمىن دەگەن وي بولماعانىمەن احمەتتىڭ عانا ەمەس, الاش ارىستارىنىڭ اماناتىن ارقالاعان احيكونى كورگەندە سەزىمگە بولەنبەي تۇرا المادىم.

تىلەكتەس ەسپولوۆ,

قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى


https://www.egemen.kz/article/172933-tilektes-espolov-aqtastaghy-akhiko-qoyylymy-koezimizge-zhas-uyirdi