اسانالى اشىموۆ: «بەكەجان-اسانالى قارتايسا, تولەگەندەردى كىم شيرىقتىرادى?»

            جانقاداي «تالانتتار» سۋ بەتىندە قالىقتاپ ومىر سۋرىپ جۋرگەن كەزدە, كيەلى ونەر-ومىردىڭ تەكتى بولمىسىن قايتارۋ ۋشىن, قايتا اتقا قونعىسى كەلەتىن ۋركەردەي توپتىڭ باسىندا اسانالى اعا بارىن بۇرىننان سەزەتىنبىز. اڭگىمە بارىسىندا كينوداعى تاريحتى وزىنەن باستاعىسى كەلەتىندەر «شاكەن كىم? قوجىقوۆ كىم?» دەگەن سوڭ, ارمانداپ, جانىن جاۋراتپاي جۋرگەن كەيىپكەرلەرى ونەردىڭ تۇنىعىن لايلاپ جاتقان دۋلەي ديىرمەنگە تۋسىپ, وزىن اداستىرىپ كەتكەنىنە جانى جابىرقايتىنىن جاسىرا المادى. «كينوداعى سۇلۋلىق پەن تازالىق مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تالقىلاناتىن ماسەلە ەكەنىن, эكراننىڭ قوقىسقا تولىپ كەتكەنىن, جالعاسا بەرسە قارىننىڭ عانا قامىن ويلاپ, تاباق پەن ىشتى بوساتۋمەن شەكتەلىپ قالاتىن دالدۋرىش ۇرپاقتى قالىپتاستىراتىنىمىزدى» سارى مايدان قىل سۋىرعانداي تىگىسىن جاتقىزىپ وتىرىپ جەتكىزىپ بەردى...


گۋلبارشىن ايتجانبايقىزى











– اعا, ادامنىڭ عۇمىرى جاسىمەن ولشەنبەيدى. سىزدى بەكەجان مەن قا­سىم­حاننىڭ شەكپەنىنەن شىعارعىسى كەلمەي­تىن جاستار كوپ.

– ونى تۋسىنەمىن. بەكەجان-اسانالى قارتايسا, تولەگەندەردى كىم شيرىق­تىرادى? بۇل ومىردىڭ زاڭى عوي. قارا تۋس بولماسا, اقتىڭ قاسيەتىن بىلە مە ادام. ولىم بولماسا, ومىردىڭ قادىرىن كىم تۋسىنەدى. بەكەجان بولماسا, تولەگەن تولە­گەن بولار ما ەدى? قىز جىبەك – تولەگەن – بەكەجان اراسىنداعى دراما بولماسا, كينو كينو ەمەس, تەك تاتتى كام­پيت بولىپ شىعار ەدى.

تولەگەن سىمباتتى, قىز جىبەك تە ومىر­دە سونشالىقتى سۇلۋ بولماعان شىعار. بىراق تاريحتىڭ جۋرەگىندە قالىپ, سۇلۋلىق پەن ماحابباتتىڭ شىڭىنا كوتەرىلدى. حالىق كەم-كەتىكتەرىن ىقى­لاسىمەن تو­لىق­تىرىپ, قيяلىنداعى سۇلۋ­لىقتىڭ ولشەمىنە اينالدىرىپ جىبەردى.

– سىزبەن بۇعان دەيىنگى اڭگىمەدە قاسىم­حان شاديяروۆتى ەلگە الىپ كەلگىڭىز كەلەتىنىن, ونسىز انا دۋنيەگە تىنىش كەتە المايتىنىڭىزدى ايتقان ەدىڭىز. رە­جيس­سەر حۋات احمەتوۆتىڭ «ارۋاق» فيلь­مىندە سىز باستى رولدە سومداعان فيلو­سوف اعاتايدىڭ جۇم­باقتىعى مەن مى­نەزىن قاسىمحانعا ۇقسا­تامىز. بۇل جو­لى قاسىمحان ەلگە اعاتاي بولىپ كەل­دى مە?

– ەسىڭدە بولسا, «سىز كىمسىز كا مىرزا?» فيلьمىندە قاسىمحان كەڭىستىكتى بەتكە الىپ, كەتىپ بارا جاتۋىمەن اяقتا­لاتىن ەدى عوي. «ارۋاقتاعى» اعاتاي سول كەڭىستىكتەن ەلگە ورالادى. ونىڭ ەسىمىنىڭ وزى دە – سيمۆوليكالىق ەسىم. ۇزاق جىلدار شەتەلدە بولعان, جاپوندىق, قىتايلىق دوستارىمەن حات-حابار الماسىپ تۇرادى. سۋيگەن جارى بوسانىپ جاتىپ قايتىس بولعان. اعايىن-تۋىسقاندارى دا قال­ماعان. فيلьمگە وز ورتاسىنان بەزىپ, توماعا-تۇيىق, دالاعا بارىپ تۇرۋدى كوزدەگەن قارت كىسىنىڭ ومىرى ارقاۋ بولعان.

– نەگىزى بىز وتكەن اڭگىمەمىزدە قاسىم­­حاننىڭ ەلگە ورالۋىن باسقاشا ەلەس­تەتكەن ەدىك. «ونى اۋەجايدان قار­سى الامىز, سىي-سىяپاتقا بولەيمىز. ەل جۇر­تىنىڭ الاقانىندا, اقتىق ساپارىنا دا سول قۇرمەتپەن شىعارىپ سالامىز».

– تۋسىنگەنىم قاسىمحاندى ەشكىم جالعىزدىققا قيمايتىن سيяقتى. الايدا, بۇل ومىر عوي. ورىستار «Чەلوۆەك پرەدپولاگاەت, ا بوگ راسپولاگاەت» دەمەۋشى مە ەدى. «جانىم كەۋدەمدە قوناقتاپ تۇرعاندا سۋيەگىمدى اتامەكەنگە تابىستايىن» دەپ ەلگە ورالعان داناگوي, پالساپاشىنىڭ جو­لىندا بالالار ۋيىنەن قاشىپ شىققان كىشكەنتاي, ەلگەزەك بالا كەزىگىپ, ونىڭ باستاپقى جوسپارىن بۇزىپ كەتەدى. ۋمىتىن ۋكىلەپ, ومىرىن ۇلىنا باعىشتايدى. كەيىن, شىعارماشىلىق توپ, ويلانا كەلە 80 جاستاعى قاسىمحان شاديяروۆتىڭ ەلدەگى تۇرمىسىن تالقىلاپ, قازىرگى قا­لىپ­قا سىيدىرا المادى دا, جۇمباق بولىپ قالسىن دەپ شەشتى. اۋەجايدان كۋتىپ الىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قابىل­داۋىنا كىرگىزسەك, كەشەگى شاكەن جاساپ كەتكەن كينونىڭ تابيعاتىن بۋلدىرىپ الامىز.

بىر قىزىعى, بۇل جولى دا اعاتايدىڭ تابيعاتىمەن وزىمنىڭ بولمىسىمداعى ۇق­ساس­تىقتى تاپتىم. «ارۋاق» اعاتاي «ۇزاق ومىر سۋردىم, ۇلىمدى جوعالتتىم, جو­عالتقانىم باسىمداعى شاشىمنان دا كوپ. قايعىرمايمىن. قۇدايدا ول­گەندەر بولمايدى. قۇدايدىڭ الدىندا بارى – تىرى. دەمەك, الداعى ومىردە ۇلىم­مەن قاۋىشامىن», دەپ كەڭىستىكتى بەتكە الىپ, ساعىممەن ارالاسىپ كەتۋىمەن اяقتالادى. مەن دە ساعيىم مەن ماديىم, مايرام قايتىس بولعاندا دا «ومىر مەنى جەڭدى, مەن جەڭىلدىم», دەمەدىم. العا جىلجىدىم. اجالدان كىم قاشىپ قۇتىلا العان? كينوداعى اعاتاي دا – جالعىز. وتكەنىن ساعىنادى, الدان ۋمىت كۋتەدى. سونداي ساعىنىش مەندە دە بار. ادام جاراتىلعاننان كەيىن, پەندەگە تان قۋانىشى, رەنىشى, قايعىسى بولادى. سوڭعى جىلدارى كوڭىلىم كىشكەنە قۇلازىڭقىراپ, كينوداعى كەيىپكەرىمنەن, كۋندەلىگىمنەن داۋا ىزدەيتىن بولدىم. مايرامنان, قوس قۇلىنىمنان ايىرىلعان قارالى كۋندەرىمدە دوستارىم قايعىمدى جەڭىلدەتتى. قازىر ولاردىڭ قاتارى سيرەدى. بالا-شاعالارى, باسقالارى كوكەلەپ, اتالاپ جۋگىرىپ جۋرەدى. بىراق بۇرىنعى يت كوي­لەكتى بىر كيگەن, اش كەزدە دە, توق كەزدە دە قاسىڭنان تابىلعان دوستىڭ ورنىن ەشكىم باسا المايدى. «تاعدىر مەنى دوستارىمنىڭ ارتىندا قالعانداردىڭ شىراقشىسى بولىپ جۋرسىن دەگەن شىعار» دەپ وزىمدى جۇباتتىم. بىراق بۇل دا كوڭىلىمدى تىنىشتاندىرا المادى. ومىر وتىپ بارادى. پارتنەر جوق دەسەم, باسقالار وكپەلەۋى مۋمكىن. بىراق شىندىعىندا سولاي. بىر-اق سپەكتاكلىم بار, سونى وينايمىن. بالالارمەن سپەكتاكلь قوяمىن. اكادەميяدا اكتەرلىك كۋرسىم, تاربيەلەپ, بولاشاعىنان ۋمىت كۋتىپ وتىرعان شاكىرتتەرىم بار. ۋيدە بالاممەن, نەمەرەلەرىممەن جۇمىس ىستەيمىن. گۋل وسىرەمىن. اعاش ەگەمىن. سولاردى سۋا­را­مىن. جۇمىس جەتەدى جانە بۇل ومىر بىزبەن بىتپەيدى. ەڭ باستىسى, تۇلعالارعا دەگەن قۇرمەت ورتايماۋى قاجەت. بىردە انۋاردىڭ مەن كورمەگەن سۋرەتىن تاۋىپ العاندا بىرگە جۋرگەن كۋندەر ەسكە تۋسىپ, قاتتى تولقىدىم. انۋار, ەسبولعان, رايىم­بەك, قايسىبىرىن ايتايىن, شەتىنەن باعىلان, شەتىنەن بيىك ەدى عوي. ەندى ومىر سولاي, باسقا امال جوق.

– اعا, ادامنىڭ ومىرىن ولشەپ-پى­شىپ, پەشەنەگە مورلەپ قويعان قۇدى­رەت بار. بىز اسىقپاساق تا...      

– ويىڭدى تۋسىنىپ وتىرمىن. رەسەيدە كسرو كەزىنەن بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان كونчالوۆسكيي-ميحالكوۆتار بار. الايدا ساۋاتتى سسەنارييستەر بىزدە دە, رە­سەيدە دە ساۋساقپەن سانارلىق قوي. ەر­مەك تۇرسىنوۆ, رۋستەم ابدىراشەۆ, اقان ساتاەۆ­تاردان ۋمىت كۋتەمىن. كي­نو دەگەن فۋگۋ بالىعى تارىزدى. بابى كەلىسۋ كەرەك. بىر مىس­قالى كەم بولسا, كە­يىپ­كەردىڭ جانىن جارالاپ الامىز. كەيىپكەردىڭ كومەيىنە كەسەك-كەسەك سوز سالىپ, كورەرمەندى تۇشىندىرىپ وتىر­ماسا, كينو كينو بولا ما? بۇل جاعى دا قولدى بايلاپ تۇر. ۋكىمەتتىڭ كينوعا بولگەن قارجىسى جىل سايىن ازايىپ كەلەدى. ەندى ەكى-ۋش جىلعا دەيىن جاعدايدىڭ جاقسارا قويماسىن سەزەمىز. بىراق كينو دەگەن بەكزات ونەر تابالدىرىقتا قالماسىنا دا سەنەمىز. ونەردىڭ تۇنىعىنان اۋىزدانىپ ۋيرەنگەن قايران كوڭىل تازالىقتان اتتاپ كەتۋگە داتى بارمايدى.

– جارتى عاسىردان بەرى قاسىم­حان­نىڭ ەلەسىمەن ومىر سۋرىپ كەلە جات­قا­نىڭىزدى بىلەمىن. ەل ىشىندە قاسىم­حان مەن دىنمۇحامەد قوناەۆ جاقسى تانىس بولعان, ديمەكەڭنىڭ تاپسىرىسىمەن دايىن­دالعان دۋنيە دەگەن پىكىر بار. وسى­عان كەلىسەسىز بە?

– «اتاماننىڭ اقىرى» دا, «ترانسسىبىر эكسپرەسى» دە ديمەكەڭنىڭ يدەяسىمەن تۋسى­رىلگەنى راس. «يزۆەستيя» گازەتىنەن قاسىم­حان شاديяروۆ تۋرالى تىلدەي حاباردى وقىپ قالىپ, شاكەن ايمانوۆقا وسىنى قولعا الساڭىز دەپ كەڭەس بەرگەن. سودان باس­تالدى. «ترانسسىبىر эكس­پرەسىن» تۋسىرۋگە دايىندىق كەزىندە قا­سىمحان جايلى دەرەكتەر ىزدەپ, ارحيۆ اقتارعانىم بار. الايدا قولىما بىردە-بىر دەرەك تۋسپەدى. قاشىپ كەتكەنىن دە, اتىلىپ كەتكەنىن دە ايعاقتايتىن جازبا جوق. تىپتى قايدا كەتكەنىن تۋىستارى دا بىلمەيدى. ونەردەگى قاسىمحاننىڭ تۇلعاسى رەجيسسەردىڭ ەركىندەگى قيяلىمەن بىرگە داميتىن قۇبىلىسقا اينالىپ كەتتى.

– اعا, كينو بەكزات ونەر, سۇلۋلىق. «قىز جىبەكتىڭ» ورنىن الماستىرا الاتىن كينو كەلگەن جوق. كينو فەنو­مەنىنىڭ وزى دە تازالىق پەن سۇلۋ­لىقتان باستاۋ الىپ تۇر. سول سۇلۋلىق قازىر كينودان الىستاپ كەتكەن جوق پا?

– كەزىندە «قىز جىبەكتى» سىناۋشىلار دا كوپ بولدى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە وسەك, كورە الماۋشىلىق دەگەن شوپ-شالام قۋراپ كەتتى دە سۇلۋلىق قالدى. زامان وزگەردى, كوزقاراس وزگەردى, قۇن­دىلىقتار وزگەردى. بىراق «قىز جى­بەككە» دەگەن كوزقاراس وزگەرگەن جوق. با­رى مولدىرەپ, كينو دەگەن ساف ونەردىڭ اي­بىنىن اسقاقتاتىپ تۇر. كەنەنباي – سىرلىباي قانداي, شەگە – انۋار قانداي, جىبەك – مەرۋەرت قانداي. تىپتى بەكەجاننىڭ وزىنەن بەكزاتتىقتىڭ لەبى ەسىپ تۇر. ەرمەك تۇرسىنوۆ تۋسىرگەن «كەلىن» «قازاقتاردىڭ نامىسىنا» تيگەنى ەسىڭدە بولار. مەن دە مازمۇنى جاعىنان قابىلداي الماعانمىن. بىراق ماعان كينو رەتىندە ۇنايدى. سۇلۋلىق «مەن سۇلۋمىن» دەپ ايعايلاماي-اق эكراندى بيلەپ-توستەپ تۇر. «كەلىن» فيلьمى اقش-تاعى «وسكار» بايقاۋىنىڭ جارتىلاي فينالىنا شىقتى. الەمدىك وركەنيەت ايەل دەنەسىنىڭ سۇلۋلىعىنا جانە تۇمسا تابي­عاتتىڭ سۇلۋلىعىنا نازار اۋداردى. سودان كەيىن تۋسىرگەن كينولارىندا دا قان لىپىپ سوعىپ تۇر. قازىر كينوگەر مەن كورەرمەننىڭ تالعامى اراسىندا گارمونيя جوق, كۋرەس جۋرىپ جاتىر. سوڭعى نۋكتەنى كورەرمەن قوяدى. بۇل پروسەستىڭ قانشاعا دەيىن سوزىلاتىنىن مەن بىلمەيمىن.

– 1970-1980 جىلداردا قازاق­ستان­نىڭ حالىق ارتىسى اتاعىن, كسرو-نىڭ حا­لىق ارتىسى اتاعىن, ەكى سىي­لىق­تى – رەس­پۋبلي­كانىڭ مەملەكەتتىك سىي­لى­­عىن, كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك سىي­لىعىن الدىڭىز. قالاي كوتەردىڭىز? اتاق-داڭقتىڭ بىر ۇرتى قان بولسا, بىر ۇرتى ماي بولادى دەۋشى ەدى عوي?..

– «قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقى­­رىنان» كەيىن اقىل-ەسىمنەن قالاي ايىرىلماعانىما, قالاي ىشىپ كەت­پە­گەنىمە, وتباسىن قالاي ساقتاي العانىما وزىم تاڭعالامىن دەپ بۇرىن دا بىر ايت­قانمىن. كوشەدە كەلە جاتقانىمدا كو­رەرمەندەرىمنىڭ توپ-توبىمەن سو­ڭىم­نان ەرىپ جۋرەتىن كۋندەرى دە بولدى. تاك­سيگە وتىرعاندا ەشقانداي جۋرگىزۋشى مەنەن اقشا المايتىن. قازىر سول كەزدەرى بىر قۇدىرەتتىڭ پاناسىنا الىپ ساقتاعانىن ەندى سەزىپ جۋرمىن.

– ايتپاقشى, «قىز جىبەككە» بيىل – جارتى عاسىر. شىعارماشىلىق توپتان مەرۋەرت وتەكەشوۆا مەن سىز قال­دىڭىز...

– مەرەيتويعا دايىندىق قالاي دە­مەكسىز عوي. ونى سىزدەر ويلاماساڭىزدار, جىبەك – مەرۋەرت ەكەۋمىزدىڭ قولىمىزدان نە كەلەدى? ەل بار, جۇرت بار, مەملەكەت بار, ەسكەرۋسىز قالماس دەپ ويلايمىن.

– اعا, بىزدىڭ تاڭدايىمىزدا كەشەگى شاكەن ايمانوۆ, سۇلتان قوجىقوۆ, ابدوللا قارساقباەۆ جاساپ كەتكەن كەرەمەت كينونىڭ تاتتى دامى قالدى. سىز­دەر جاساعان كينونىڭ تابيعاتى سۇلۋ­لىقپەن ۋندەسىپ جاتاتىن. قازىر شە?

– كينوداعى سۇلۋلىق پەن تازالىق مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تالقىلاناتىن ماسەلە. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, ۋا­قىت بارىنە تورەشى. شوپ-شالام قۋ­راي­دى. سۇلۋ­لىق پەن ادالدىق قانا – ماڭگىلىك تاقىرىپ. قازىر эكشن جانرى­نىڭ وركەندەگەن, كينو­نىڭ ازعان-توزعان ۋاقىتىندا تۇرمىز. امە­ريكا ودان باя­عىدا وتىپ كەتتى. فرانسيя, ان­گليя, يتاليя وزىنىڭ داستۋرىن تاستاماي, بۇزباي كينونىڭ كلاسسيكالىق ۋلگىسىن كور­سەتىپ وتىر. بۇلاردا بىزدەگىدەي جەڭىل-جەلپى ونىمدەر جوق دەسە دە بولادى. كادر-ما­مانداردىڭ تاريحقا ۋڭىلۋىندە كەم­شىلىك باسىم. كينو­داعى تاريحتان وزگە تا­قىرىپ­تىڭ بارى گولليۆۋدتان ارتىلعان جوق.

بىردە امەريكادان كينوگەرلەر كەلدى. ولار تاڭعالىپ, «سىزدەردە كينو جانرىن­داعى ماتەريالدارىڭىز مول ەكەن, بىز قىزعانىشپەن قارايمىز, بىزدە ماتەريالدار بىتتى, تاۋسىلدى», دەيدى. مىنە, كوردىڭىز بە? بارلىق ەلدىڭ شىڭعىس حان تۋرالى كينو­عا جابىسا بەرەتىنى – سول. ويت­كەنى ول ماتەريال باي جانە تىڭ. سون­دىقتان بىز تول تۋىندىلارىمىزعا كەلۋىمىز كەرەك. بىزدە ەلىكتەپ, سولىق­تاۋ­شىلىق كوپ. تەلەارنالاردىڭ بار­لىعى ماسكەۋدىڭ تەلەارنالارىنىڭ كو­شىرمەسى عانا ەكەنىن جاسىرماۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ كينوسى وزىنىڭ ساяساتىنان, эكونوميكاسىنان, حالىقتىق مادەنيەتىنەن اسىپ كەتە المايدى. ارزان كۋلكىگە قۇمار حالىقتىڭ مادەنيەتى وسكەن كەزدە عانا كينودا دامۋ باستالادى. بىزدىڭ جاستاردىڭ بۋ­گىنگى تالعامى دا وسى بولىپ تۇر. ولار­دى كينوتەاترعا الىپ بارىپ «قىز جى­بەكتى» كورسەتشى, بىرازدان سوڭ زالدان شىعىپ كەتەدى. ال باسى جوق, اяعى جوق فيلьم­دەردى كورسەتسەك وتىرا بەرەدى. ار­زان كينو بوتەلكەگە قۇيىپ قويعان, تەك سولقىلداتىپ سورا بەرەتىن سۋت سيяقتى. بوتەلكەدەن سۋت ىشكەن بالا اناسىنىڭ ومىراۋىنان تەز باس تارتاتىن ەدى عوي. ال تامىرىڭمەن قيۋلاسىپ جاتقان شەدەۆر – انانىڭ اق سۋتى. ونى ەمۋ ۋشىن بالا بۇلشىق ەتىن قارشىلداتىپ تۇرىپ كۋش جۇمسايدى. كينو دا سول سيяقتى تە­رەڭگە بوي­لاتادى, جاۋاپ ىزدەتەدى. ادام دا, قو­عام دا تاريحتان دەم الىپ, العا جىل­جيدى.

«جاۋجۋرەك مىڭ بالا» فيلьمى سول эكشننىڭ ازداعان تاريحى بار نۇسقاسى. اي­­تەۋىر, سول بولسا دا, ونىڭ شىققانىنا قۋانىپ جاتىرمىز. ورتادان سال جوعارى فيلьم دەۋگە بولادى, بىراق شەدەۆر ەمەس. ۋل­كەن سالماقتى فيلьمدەرگە كوپ قارا­جات كەرەك.

– قىرعىز بەن قازاق, وزبەك – تۋبىمىز بىر. ەۋروپاداعى تۋرىكتەر دە بىر كەزدە ورتا­لىق ازيяدان كەتتىك دەپ قازاقتى جاقىن تۇتىپ, بىزدەن الىستاعىسى كەل­مەيدى. بىراق كينودا ينتەگراسيяلانا الماي جۋرمىز. مۋمكىن, ازىرگە, تاريحي تاقى­رىپتارعا اعايىن­دارمەن باس قوسساق, بىر نارسە شىعا­راتىن شىعار­مىز?

– و­يىڭىزدى تۋسىندىم. قاسيەتتى ونەر­دى تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىرعىسى كەلەتىندەر كوبەيىپ بارادى. ول مۋمكىن ەمەس قوي. ونەر – قۇدىرەت, ونەر – شەك­سىزدىك. كينونىڭ ورىسى كەڭىگەن سايىن ونىڭ تىنىسى دا اشىلادى. قىرعىزدار ايتماتوۆتىڭ شىعارمالارىنان 12 كينو تۋسىرىپتى. اۋەزوۆتى دە وكپەلەتكەن جوق. كۋنى كەشە عانا دۋنيەدەن وتكەن قىرعىز رەجيسسەرى بولات شامشيەۆ تۋسىرگەن «قاراش-قا­راشتى», «قاسقىردىڭ اپا­نىن» نەمەسە تولەمىش وكەەۆتىڭ تاس­پالاعان «كوكسەرەگىن» الىپ قاراشى. وسىدان كەيىن قازاق پەن قىر­عىزدى بىر-بىرىنەن قالاي بولەسىڭ? 1960 جىلداردى قازاق-قىرعىز كينوسىنىڭ التىن عاسىرى دەپ اتايدى. التىن عاسىردىڭ باستاۋى بولىپ مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆ تۇردى. ونىڭ الدىندا تورەقۇل ايتماتوۆ پەن تۇرار رىس­قۇلوۆ اراسىنداعى سىيلاستىق بار. اۋەزوۆتەن كەيىن دە ايتماتوۆتىڭ قازاق حالقىنا دەگەن ىقىلاسى الا-بوتەن بولدى. ول كەزدە جىل ارالاتىپ بولسا دا كينو فورۋمدار وتەتىن, بۋكىل وداقتىڭ كينوگەرلەرى بىر-بىرىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ جاتاتىن. قازىر ونداي مۋمكىندىك جوق. بىر-بىرىمەن ارالاسپاسا, ونەردەگى دوستىق قالاي قالىپتاسادى? ىشكى ويىم, قازاق ونەرى سيяقتى, قىرعىز, وزبەك ونەرى دە وزىن وزى ىزدەۋ, قالىپتاسۋ كەزەڭىندە جۋرگەن شىعار دەپ دامەلەنەدى. وزىن وزى تانىعان كۋنى وزگەلەردەن وزىنە ۇقساستىق ىزدەپ, ەكى جاعالاۋدا قالسا دا بىر-بىرىنە قول سوزۋعا جاراۋى مۋمكىن. بۇل تابيعاتتىڭ زاڭى...

– قوس ۇلىڭىز ساعي مەن ماديدىڭ قايعىسى جۋرەگىڭىزدىڭ تۋبىنە شوگىپ, سۋيە­گىڭىزگە سىڭىپ قالعانىن سەزىپ وتىرمىن. ساعي جيىرما جاسىندا شو­­قاندى سومداپ شىققان تۇلعا رەتىن­دە تاريحتا قالدى. ميلليوننان بىر ادامنىڭ پەشەنەسىنە جازىلاتىن عۇمىر كەشتى...

– سول كۋندەردەن امان شىققانىما الى كۋنگە دەيىن تاڭعالامىن. العاشقى جىلدارى تاڭعى ساعات التىلاردا مەدەۋ جاقتاعى شاتقالدارعا بارىپ, تاۋ-قۇزدى جاڭعىرتىپ, جىلاسام دا ىشتەگى شەرىم سىرتقا شىقپادى. ەگىلدىم. تاۋسىلدىم. «ساعيدى قۇداي – وزى بەردى, وزى – الدى» دەپ جانىمدى قامشى­لاسام دا جۇبانا الماي, باسىمدى تاسقا سوق­تىم. «ىزدەپ تابار جالعاننان, بالا بەرگەن پەندە ەدىم. پەندە ولمەيدى ارماننان, مىنەكي, مەن دە ولمەدىم» دەگەن اباي جۇباتتى مەنى.

سول ساعيىم «اعا, سىزبەن تاعى بىر كينو­­عا تۋسسەم» دەپ ارماندايتىن. اجە­سى­نىڭ باۋىرىندا وسىپ, مەنى «اعا» دەيتىن. انامنىڭ كوڭىلىنە قاراپ, بالام دەپ باۋىرىما باسىپ, ماۋقىمدى باسا المادىم. سسەناريي دە دايىن ەدى. مەن تەڭىز تارتىلسا دا, ارالدى تاستاماي, قاڭتارىلعان كەمەنىڭ قاراۋىلى بولىپ قالعان قارتپىن. ال ساعي بالام بولسا – عارىشكەر. جەردەگى قارت كاپيتان كوكتەگى پەرزەنتىنەن ۋمىت كۋتەدى. بۇل كارتينادا اكە مەن بالا اراسىنداعى ساعىنىش قۇس جولىنداي بولىپ تارتىلىپ جاتىر. كەيدە مۇنى دا قۇدايدىڭ وزى ۋيلەستىرىپ قويعان تارىزدى. ساعيىم ماڭگىلىك ساعىنىشقا اينالىپ, قۇس جولىمەن اسپانعا ۇشىپ, جەردەگى مەنىڭ بەلىمدى ۋزىپ كەتتى. كەيدە ساعيىمدى شوقاننىڭ جولىندا تىم ەرتە قۇرباندىققا قيدىم با, ونەردەگى جولىنىڭ تىم ەرتە كەسىلۋىنە وزىم سەبەپكەر بولدىم با دەپ قورقامىن. شوقانعا دايىندىق كەزىندە وت پەن سۋعا سالدىم. سوڭىندا قالادا اجەسىنىڭ, اناسىنىڭ بار دامدىسىن تاڭداپ جەپ جۋرگەن بالپاناقتاي بالامنىڭ جاعى سۋالىپ, كوزى مەن مۇرنى عانا قالعاندا شوقاندى تۋسىرۋگە كىرىستىم. كوز بار, سوز بار. ويلاسام, كوپ ساۋال سا­نام­دى سانسىراتىپ, ميىمدى الماس قى­لىش­­پەن وسىپ, تۇز سەپكەندەي, جۋرەگىم كەۋ­دەدەگى بەكىنىستى بۇزىپ جىبەرەتىندەي كۋن كەشەمىن.

 ساعيىمنىڭ و دۋنيەلىك بول­عانىنا الداعى كۋزدە 21 جىل بولادى. از ۋاقىت ەمەس, بەينەسى كومەسكىلەنىپ, داۋسى قۇ­لا­عىم­نان الىستاپ بارادى. سەن ايت­قانداي ساعىنىش جۋرەكتىڭ تۋبىنە شوگىپ, سۋيەگىمە سىڭىپ كەتتى. بۇل ەندى, وزىممەن بىرگە كەتەتىن سەزىم. انەبىر جىلدارى وزى وقىعان مەكتەپكە اتىن بەرمەك بولىپ قۇجات تۋرالاعانىم بار. تۋرلى كەدەرگى الدىمنان شىقتى. اۋەلى «5 جىل بولسىن» دەدى. سو­دان كەيىن تاعى بىر سىلتاۋ­لاردى العا تارتتى. سىرتتاي قارا­ساڭ, كەدەرگى جوق: ول مەكتەپكە ەشكىمنىڭ اتى دا بەرىلمەگەن. ساعيدىڭ اتىنا سۇرانىپ-اق تۇر. مەكتەپكە ۇلىمنىڭ اتى بەرىلسە, بار جيعانىمدى سالسام دا, ەسكەرتكىشىن ورناتۋدى وز مىن­دەتىمە الار ەدىم. قازاق كينوسى تاريحىندا جيىرمادان اسقان جاسىندا شوقاندى سومداپ, مەملەكەتتىك سىيلىق العان ادام جايلى الى ەستىگەن جوقپىن.

– اعا, ومىردە جولى بولعان ازامات­تار­دىڭ تاساسىندا مىق­تى ايەلدەر تۇ­رادى ەكەن.

– بۇل – بارلىق ەركەكتىڭ ارمانى. سىز سيپاتتاعان ايەلگە قولى جەتكەن ەركەك­تىڭ جولىنىڭ بولماۋى مۋمكىن ەمەس. مەنىڭ مايرام سونداي ەدى. ومىرىمنىڭ تەمىر­قازىعى – ساعيىم مەن ما­ديىمنىڭ اناسى, مەنىڭ جارىم – جارتىم مايراما دەگەن سا­عىنى­شىم شەكسىزدىككە اينالىپ كەتكەلى قاشان... تالانتى, دارىنى بولسا دا مەنىڭ جۇلدىزىمدى جار­قىراتىپ, تاسادا قالدى. جا­سىم جەت­پىسكە جاقىنداعاندا ماعان تاعدىر باعدات سيяقتى اسىل جار جولىق­تىردى. ومى­رىمدى جال­عاستىراتىن پەرزەنت سىيلادى. وسى جايلار مەنى ون جىلعى ۋزىلىس­تەن كەيىن ساحناعا قايتا ورالتتى. قازىر ساعيىمنان, ماديىمنەن تاراعان نە­مەرە-شوبەرەلەرىمە باس-كوز بولىپ, اشى­موۆتەر اۋلەتىنىڭ باس قولباسشىسى بولىپ وتىرعان جايىم بار.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 اڭگىمەلەسكەن

گۋلبارشىن ايتجانبايقىزى,

 «ەgemen Qazaqstan»

الماتى