ۇلت تەاترىنىڭ تۋعان كۋنى

«بۋگىن مەملەكەتتىك ۇلت تەاترىنىڭ اشىلۋى بولادى. تەاتر ارتىستەرى قوشكە كەمەڭگەرۇلىنىڭ «التىن ساقيناسىن» وينايدى. ۋزىلىس ۋاقىتىندا كونسەرت بولادى. تەاتردىڭ ديرەكتورى – دىنشە ادىلۇلى». بۇل – تاريحي دەرەك. «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ 1926 جىلعى 13 قاڭتار كۋنگى سانىندا شىققان ۇلت تەاترىنىڭ اشىلۋى تۋرالى حابارلاندىرۋ. وسى بىر قىسقا حابار قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي تەاترىنىڭ ەڭ العاشقى شىمىلدىعىن اشقانىن سۋيىنشىلەگەن دەرەك.

ارينە, ۇلت تەاترى وزدىگىنەن قۇرىلا سالعان جوق. 1925 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي سول كەزدەگى حالىق اعارتۋ كوميسسارى سماعۇل سادۋاقاسوۆ قازاق تەاترىن قۇرۋ جونىندە كوميسسيя قۇرادى. كوميسسيя قىزۋ دايىندىق جۇمىستارىنا كىرىسىپ, ەل ىشىندەگى دارىنداردى قىزىلورداعا جيناي باستايدى. قىزىلوردا سول تۇستاعى ەل استاناسى ەدى. قالىڭ قازاقتىڭ ورتاسىنان شىققان تۋما تالانتتار س.قوجامقۇلوۆ, ق.قۋانىشباەۆ, ە.ومىرزاقوۆ,  ق.بادىروۆ,  ق.جانداربەكوۆ قاتارلى اكتەرلەر تەاتر شىمىلدىعىن تۇڭعىش اشتى.

وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى اۋمالى-توكپەلى ۋاقىت, قيلى زامان ەدى. الاش اۆتونوميяسى كۋشپەن تاراتىلىپ, الاش جولىن ۇستانعان جاس ازاماتتار جاڭا قۇرىلعان بولьشەۆيكتەر وكىمەتىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ, قىزمەت ىستەي جۋرىپ, قولىنداعى بيلىكتى ۇلت مۋددەسىنە قاراي جۇمساي بىلدى. وسى قاتاردا الاشتىڭ ەكىنشى بۋىنى بولىپ ەسەپتەلەتىن سماعۇل سادۋاقاسوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەسىمدەرى ەرەكشە اتالادى. ونىڭ سەبەبى, وسى ەكى تۇلعا ۇلت تەاترىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسىپ دامۋىنا ۋلكەن ۋلەس قوستى. سادۋاقاسوۆ ونەر مەن مادەنيەت سالاسىنداعى الاش ۇستانعان جولدى جالعاستىرا وتىرىپ, ۇلتتى دامىعان حالىقتار قاتارىنا جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى بىر جولى ۇلت تەاترىن قۇرۋ ەكەنىن جاقسى بىلدى. سول سەبەپتى دە 1925 جىلدىڭ 12 اقپانىندا حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولىپ تاعايىندالعان سوڭ, سول جىلدىڭ اяعىندا ۇلت تەاترىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم شىعارىپ, قىسقا ۋاقىت ىشىندە 1926 جىلدىڭ 13 قاڭتار كۋنى قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي تەاترى وز جۇمىسىن باستادى. وسىلايشا, س.سادۋاقاسوۆتىڭ زامانا قيىندىعى مەن قىسپاعىنا قاراماستان تەاتردىڭ قۇرىلۋىنا مۇرىندىق بولۋى ەلىمىزدەگى تەاتر ونەرىنە جول اشتى.

تاريحي دەرەكتەرگە سۋيەنسەك, 1926 جىلعى ساناق بويىنشا رەسپۋبليكاداعى حالىقتىڭ سانى 6 ميلليون 507 مىڭ 077 ادامعا جەتiپ, ونىڭ 57 پايىزى قازاقتار بولعان. Яعني, ۇلت تەاترىنىڭ قۇرىلۋى جان-جاقتى تولىق پىسىپ-جەتىلگەن ماسەلە بولاتىن. ال, سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ دوسى, ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ تەاتردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ايرىقشا قىزمەت ەتتى. اسىرەسە, تەاتردىڭ شىعارماشىلىق-رەپەرتۋارلىق قورىنىڭ مولاۋىنا, تەاتردىڭ كاسىبي كوركەمدىك دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە اۋەزوۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور بولدى. ماسەلەن, 1932-1938 جىلدار ارالىعىندا مۇحتار ومارحانۇلى تەاتردىڭ ادەبيەت بولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەتىن اتقارعان تۇستا مانى زور, ماڭىزىن جويمايتىن پьەسالار جازىپ قانا قويماي, الەمدىك دراماتۋرگيя جاۋھارلارىن اۋدارىپ, تەاتر رەپەرتۋارىن بايىتتى. جانە اركەز ماقالالارىندا ۇلت تەاترى, ونىڭ قوعامداعى رولى مەن شىعارماشىلىق ماسەلەلەرى تۋرالى كەڭىنەن تولعاپ جازدى. بيىل وزىنىڭ 91 تەاتر ماۋسىمىن اشىپ, عاسىرلىق تويىنا جىل ساناپ جاقىنداپ كەلە جاتقان تەاتر داستۋرلى تۋردە ار ماۋسىمنىڭ شىمىلدىعىن م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» تراگەديяسىمەن اشىپ كەلەدى. اۋەزوۆتىڭ قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە, تەاتر ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ, 1961 جىلى 10 تامىزدا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميяلىق دراما تەاترىنا ەسىمى بەرىلدى.

تەاتردىڭ تاريحى تۋرالى ايتقاندا, جۇمات شانيندى اتاپ وتپەۋگە بولمايدى. 1926-1932 جىلدارى تەاتر ديرەكتورى ارى كوركەمدىك جەتەكشىسى بولعان شانين تەاتردىڭ قالىپتاسۋى جولىندا ەرەن ەڭبەك ەتتى. العاشقى كاسىبي رەجيسسەر, دراماتۋرگ, سىنشى, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى جۇمات شانين قازاقتىڭ تۇڭعىش تەاترىن شىن مانىندەگى كاسىبي تەاترعا اينالدىرا بىلدى.

تەاتر ار كەزەڭدە تالانتتى اكتەرلەر قۇرامىمەن تولىعىپ عانا قويماي, زامانا اعىمىمەن بىرگە شىعارماشىلىق جاعىنان تولىسىپ, رەپەرتۋارى بايي تۋستى. ارى قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعىنا اينالدى. «1933-34 جىلدارى تەاتردان مۋزىكالىق ستۋديя بولىنىپ شىقتى. بۋگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزداعى ىرگەلى ونەر وردالارى بولىپ وتىرعان اباي اتىنداعى وپەرا-بالەت تەاترى مەن رەسپۋبليكالىق جامبىل اتىنداعى فيلارمونيя,  «قازاقكونسەرت» سول كەزدە م.اۋەزوۆ تەاترى قۇرامىنان بولىنىپ شىققان مۋزىكالىق تەاتر نەگىزىندە قۇرىلعان ونەر ۇجىمدارى» (ا.بوپەجانوۆا). اۋەزوۆ تەاترىنىڭ قارا شاڭىراق ەسەپتەلىپ, ەلىمىزدەگى ەڭ ىرگەلى ارى جەتەكشى ونەر ورداسى سانالاۋىنىڭ بىر سەبەبى – وسى.

تەاتردىڭ شىعارماشىلىق تۇرعىدان وسىپ, جالپى حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ, دارىندى اكتەرلەر, رەجيسسەرلەر, دراماتۋرگتەر شوعىرى قالىپتاسىپ, تەاتر ونەرىنىڭ جۇلدىزى جانعان شاقتى رەجيسسەر ازەربايجان مامبەتوۆتىڭ تۇسىمەن بايلانىستىرۋعا ابدەن بولادى. بۇل كەزەڭدە تەاتر تولىسىپ, قازاق جانە الەمدىك دراماتۋرگيяنىڭ ەڭ وزىق شىعارمالارى ساحنالانىپ, اتاقتى اكتەرلەردىڭ تالانتى جارقىراي كورىندى. سونىڭ ايعاعىنداي اۋەزوۆ تەاترى كەڭەس وداعى كولەمىندەگى جەتەكشى تەاترلاردىڭ بىرىنە اينالدى.

بۇل كەزەڭدە ايتۋلى ونەر مايتالماندارى ك.قارمىسوۆ, م.سۋرتىباەۆ, س.مايقانوۆا, ب.ريموۆا, ش.جانداربەكوۆا, ا.مۇسابەكوۆا,  س.تەلعاراەۆ, ن.جانتورين, ى.نوعايباەۆ, ف.شارىپوۆا, ا.مولدابەكوۆ, ە.جايساڭباەۆ, ر.اۋەزباەۆا, ع.سۋلەيمەنوۆ,  ج.مەدەتباەۆ, ا.بورانباەۆ, ا.كەنجەەۆ, ق.سۇلتانباەۆ, ۋ.سۇلتانعازين, ا.اشىموۆ, س.ورازباەۆ, ن.مىشباەۆا, ت.تاسىبەكوۆا, ق.تاستانبەكوۆ, ر.ماشۋروۆا, ت.جامانقۇلوۆ, ب.جانعاليەۆا, ش.احمەتوۆا, م.وتەكەشوۆا, گ.اسپەتوۆا, ت.مەيراموۆ, ج.مەيراموۆا,  ن.تاشىموۆا, ق.تىلەۋوۆا, ل.ابزەلباەۆا قاتارلى اكتەرلەردىڭ شەبەرلىكتەرى جارقىراي كورىنىپ, تەاتر گاسترولمەن كەڭەس وداعىنىڭ ىرى قالالارىن جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىس, اۋداندارىن ارالاپ شىقتى. تەاتر وسىپ-وركەندەگەن وسىناۋ جىلدار ىشىندە كوپتەگەن وردەنь, مەدالьدارمەن ماراپاتتالدى.

ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە تەاترعا جاڭاشا لەپ, تىڭ تىنىس كەلدى. كوركەمدىك شىعارماشىلىق تۇرعىدان سونى ورىس, ىزدەنىستەر جاسالدى. تاريحي تاقىرىپتار زەردەلەنىپ, حالىق رۋحىن وяتۋ ماقساتىندا تاريحي شىعارمالار ساحنالاندى جانە تابىسپەن جۋردى. بۇل قاتارعا «توميريس», «قازاقتار», «الماس قىلىش» قويىلىمدارىن جاتقىزۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە, قوعام تىنىسىن, زامانا اڭىسىن قاۋزاعان شىعارمالار دا تەاتر ساحناسىنا جول تارتتى.

تەاتر حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالьدەرىنە قاتىسىپ, جوعارى دارەجەدە ونەر كورسەتىپ, ماراپاتتار الدى. ماسەلەن, 1996 جىلى ەگيپەتتە وتكەن حالىقارالىق эكسپەريمەنتالьدى تەاترلار فەستيۆالىنەن «ابىلايحاننىڭ اقىرعى كۋندەرى» سپەكتاكلىمەن جۋلدەلى ورالسا, 2008 جىلى قازاقستان جانە ورتالىق ازيя تەاترلارىنىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە «سۇلۋ مەن سۋرەتشى» سپەكتاكلىمەن قاتىسىپ, باس جۋلدەنى جەڭىپ الدى. ال, 2015 جىلى قىرعىزستاننىڭ «ارت-وردو» حالىقارالىق فەستيۆالىندە «قاس-قاعىم» قويىلىمىمەن باس  جۋلدەنى يەلەندى جانە باسقادا تەاتر فەستيۆالدەرىندە جۋلدەلى بولدى.

اردايىم مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى مەن قولداۋىنان شەت قالماعان تەاتر ماڭىزدى مەملەكەتتىك ىس-شارالارعا دا قاتىسىپ, ابىرويلى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ونىڭ بىر دالەلى رەتىندە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق تورقالى تويىندا اشىق اسپان استىندا, جەتى مىڭ ادامدىق ستاديوندى قويىلعان تاريحي قويىلىمدى اتاۋ بولادى.

91 تەاتر ماۋسىمىن تابىستى باستاعان تەاتردىڭ رەپەرتۋارىندا 51 قويىلىم بار. اي سايىن 30 شاقتى سپەكتاكلь وينالادى. مۇنداي رەپەرتۋارى اسا باي, جۇمىس ۋردىسى توقتاۋسىز جەتەكشى تەاتر رەسپۋبليكا كولەمىندە جالعىز – م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميяلىق تەاترى.

13 قاڭتاردا قۇرىلعانىنا 91 جىل تولاتىن تەاتر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ارالىعىندا بىرنەشە بۋىن ۇرپاققا رۋحاني تاربيە بەرىپ, قازاق مادەنيەتى مەن ونەرى دامۋىنىڭ كوش باسىندا جۋردى. بۇل كۋندە قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعىنا اينالعان ۇلت تەاترى وز كورەرمەنى ۋشىن قالتقىسىز ارى ىزدەنىسكە تولى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرمەك.


  ومىرجان ابدىحالىقۇلى